Кіріспе
Француз клавесиниші, биші және композитор Жак Чемпион де Шамбонниер (Jacques Champion, көбінесе Шамбонниер деп аталады) (шамамен 1601/2 – 1672) – француз клавесиниші, биші және композитор. Музыкалық отбасында дүниеге келген Шамбонниер Париж сарайының клавесиниші ретінде даңқты мансапқа ие болды және көптеген замандастары оны Еуропаның ең ұлы музыканттарының бірі деп есептеді. Дегенмен, өмірінің соңында Шамбонниер сарайдағы ықыласынан бірте-бірте айырылып, лауазымын жоғалтты. Ол кедейлікте, бірақ қарттық шағында қайтыс болды, ал одан бұрын көптеген шығармаларын жариялады. Бүгінде Шамбонниер француз клавесин мектебінің ең көрнекті өкілдерінің бірі саналады.
Jacques Champion de Chambonnières (Jacques Champion, commonly referred to as Chambonnières) (c. 1601/2 – 1672) was a French harpsichordist, dancer and composer. Born into a musical family, Chambonnières made an illustrious career as court harpsichordist in Paris and was considered by many of his contemporaries to be one of the greatest musicians in Europe. However, late in life Chambonnières gradually fell out of favor at the court and lost his position. He died in poverty, but at an advanced age, and not before publishing a number of his works. Today Chambonnières is considered one of the greatest representatives of the early French harpsichord school.
16011631: Алғашқы жылдары
Шамбоньер 1601 немесе 1602 жылы Парижде дүниеге келді. Оның балалық шағы мен ерте жастығы туралы ақпарат өте аз сақталған. Чемпион отбасында көптеген музыканттар болды, ең танымалдары – Томас Чемпион (Миту деп те аталады; оның ағылшын әріптесімен шатастырмаңыз), Шамбоньердің әкесінің әкесі, оны Марин Мерсен «өз заманының ең ұлы контрапунктисі» деп сипаттады. Шамбоньердің әкесі, сонымен қатар Жаки аталған, клавишада ойнайтын және композитор болған. Томас сияқты жоғары бағаланбаса да, Мерсен оның клавишадағы шеберлігін жоғары бағалады, ал Джон Булл оған өзінің бір шығармасын арнады. «Шамбоньер» атағы бастапқыда Шамбоньердің анасының әкесіне тиесілі болған: ол Ле-Плесси-Фё-Оссу коммунасындағы шағын поместье атауы еді. Шамбоньер музыка сабақтарын әкесінен алған болуы мүмкін, бірақ жас клавесинистің білімі туралы басқа ештеңе белгісіз. Алайда, Шамбоньер ұзақ уақыт бойы егде жастағы әкесінің жалғыз баласы болғаны белгілі – Шамбоньер туылғанда Жак Чемпион шамамен 50 жаста болды – және ол көп көңіл бөлді. 1611 жылға қарай Шамбоньердің айқын музыкалық дарыны болған болуы керек, өйткені сол жылдың қыркүйек айында ол әкесінің қызметтік лауазымын мұраға алды. Шамамен он жылдан кейін, 1621/22 жылдары Шамбоньер өзінің бірінші әйелі Мари Леклеркке үйленді. Ол 1620 жылдардың ортасына дейін әкесінен жомарт қаржылық қолдау ала берді, содан кейін Жак Чемпионның әйелі күтпеген жерден тағы екі бала тауып алды: қыз (Луиза) және тағы бір ұл (Николас немесе Жеан Николас). Жаки отбасының азайып бара жатқан байлығын және үлкен ұлының өзімшіл мінезін ескере отырып, қалған ақша мен ресурстарды әділ бөлуге тырысты. 1631 жылы ол Чемпион отбасы туралы өмірбаяндық ақпараттың ең маңызды көздерінің біріне айналған құжатты аяқтады және қол қойды: отбасының жағдайын егжей-тегжейлі баяндайтын декларация, сондай-ақ Шамбоньерге анасына, бауырына және қарындасына сот лауазымы мен әкесі берген басқа да жеңілдіктер үшін өтемақы ретінде 3000 ливр төлеуді бұйырды.
16321657: атақ-даңққа жетуі және кейінгі мансабы
Шамбоньер әкесінің қолдауымен он жасқа толғаннан бері сарайда қызмет ете бастаған болуы мүмкін. 1632 жылы ол король палатасының штаттық жұмыскері атағын алды. Ол 1630-шы жылдардың басында, ең алдымен клавесинші, кейін біршама уақыттан соң биші ретінде танымал болды. Оның алғашқы қоғамдық өнері 25 ақпан 1635 жылы корольдің өзінің алдында «Балет де ла Марин» болды. 1637 жылы Шамбоньердің жалақысы әкесінің жалақысына тең болды, ал 1642 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Шамбоньер жалғыз клавесинист атанды. Дегенмен, оның қызметі сарайға музыкамен ғана шектелмеді. 1641 жылы ол Франциядағы осындай концерттердің алғашқы сериясын ұйымдастырды, ол 1650-ші жылдарға дейін жалғасты. 1641 жылдың 17 қазанындағы ең ертедегі нотариустық құжатта он музыканттың әр сәрсенбі және сенбі күні түскі уақытта бір жыл бойы өнер көрсетуі тиіс екендігі көрсетілген. Вокалдық және аспаптық туындылар орындалды, бірақ музыканың мәнері немесе қолданылған аспаптар туралы ешқандай мәлімет сақталмаған. Шамбоньер табысын оқыту арқылы да арттырды, нәтижесінде француз клавесин мектебінің кейінгі дамуына, сондай-ақ Иоганн Якоб Фробергер сияқты шетел композиторларына маңызды ықпал етті. Оның шәкірттерінің ішінде Жак Хардель мен Жан Анри д’Англеберт болды, бірақ Куперин музыкалық әулетінің қалыптасуына қосқан үлесі ерекше маңызды болды. 1650/51 жылдары Луи Куперин мен оның бауырлары үлкен композитордың құрметіне Шамбоньердің Ле Плесси Фё Оссо сарайында шағын жеке концерт берді. Олардың орындауы мен музыкасы (Луидің туындылары) Шамбоньерге үлкен әсер етті, ол Купериндерге жан-жақты қолдау көрсетті және көп ұзамай олар Парижде белсенді мансапқа ие болды. Шамбоньердің әйелі 1650-ші жылдардың басында қайтыс болды. 16 желтоқсан 1652 жылы ол заң сотының кеңсе меңгерушісінің қызы Маргарита Ферреге үйленді. Фронда азамат соғысы кезінде Шамбоньердің мансабы одан әрі өркендеді. Ол концерттер беру және оқыту арқылы табысын арттыруды жалғастырды, бір кезде Брабант аймалына гастрольдік сапарға шығуды ойлады. 1650-ші жылдардың ортасында «Ансамбль дес Оннет Кюрьё» атты концерттер сериясы өткізілді, 1655 жылдың күзіндегі концерттерге Христиан Гюйгенс қатысты. Шамбоньердің би мансабы да жалғасты: 23 ақпан 1653 жылы ол жас Людовик XIV және Жан Батист Лүллимен бірге корольдік балетте биледі, ал 1654 жылдың 14 сәуірінде Карло Капролидің «Le nozze di Peleo e di Theti» операсына енгізілген балетке қатысты. Шамбоньердің клавесин туындылары 1650-ші жылдардың соңына қарай қолжазбалар жинағында пайда болды, бірақ ол әлі өзінің музыкасын жарияламаған еді.
16571672: Өркендеу
Шамбонниердің қаржылық жағдайы, шамасы, 1650-ші жылдардың басында, Фронда әскерлері Бри аймағын тонаған кезде тұрақтандырылмаған. Дегенмен, алғашқы маңызды шығындар 1657 жылы болған болуы керек, ол кезде Шамбонниердің Ле Плесси Фё Оссодағы үйі мен жері салыстырмалы түрде аз сомаға сатылды, себебі сотқа шағым түскен еді. Жазда оның әйелі Маргарита жеке қаражат алу туралы шешім шығарды және композитордың мүлкінің бір бөлігін сатты. Шамбонниердің мансабына алғашқы ауыр соққыны да 1657 жылы патша жасады, ол Этьен Ришарды патшалық клавесин оқытушысы етіп тағайындады, бұл Шамбонниердің беделін қырқып, сарайдағы оның орнын әлсіретті. Көп жылдар өткен соң, Эврард Титон дю Тилле сарайда Шамбонниерді лауазымынан алып тастау және оны Луи Куперенмен алмастыру жоспары болғанын айтты. Алайда, Куперен өзінің меценатына және досына адалдығынан бас тартып, бұл ұсыныстан бас тартты. 1660 жылдың соңында Шамбонниер өзін маркиз деп атады, бірақ қаржылық қиындықтарды бастан кешіруін тоқтатпады. Ол әйелімен бірге тұрды, оның бұрынғы әрекеттеріне қарамастан; оның сарайдағы лауазымы үнемі «төмен және зұлым топ» деп атаған бір топтың қауіп төндіруімен қоршалған еді, ал оның зейнетақысы, көрінеу, солардың арқасында тоқтатылды. 1662 жылдың 23 қазанында Шамбонниер зейнетке шығып, өзінің лауазымын Д’Англеберге 2000 ливрге сатты. Соңғысы барлық міндеттерді дереу өз мойнына алуға тиіс болды, бірақ ешқандай табыс алмады. Шамбонниердің замандасы, виолашы Жан Руссоның айтуынша, композитор бассо континуомен сүйемелдеуді орындай алмағандықтан отставкаға кетуге мәжбүр болды. Шамбонниердің көптеген бақытсыздықтары, әрине, Жан-Батист Лүллидің Musique de la chambre басшысы болып тағайындалуынан туды: бассо континуо орындауды үйрену Шамбонниердің сарайдағы мәртебесін төмендетіп, оны Лүллидің оркестрінің шағын бөлігіне дейін азайтуы мүмкін еді. Зейнетке шыққаннан кейін Шамбонниер өмір сүру үшін концерттер берген болуы керек, бірақ 1665 жылдың 1 қарашасындағы Орлеан герцогинясының салонындағы концерттің жазбасы ғана сақталған. Ол 1670 жылы клавесин шығармаларының екі томын жариялады және екі жылдан кейін қиын қаржылық жағдайда қайтыс болды. Оның өлімінен кейін қалған мүліктің тізімі сақталған, онда орташа жағдайда жиһаз, гобелендер және т.б., сондай-ақ төрт клавишалы аспап: екі клавесин (біреуі екі мануалды аспап болған), шпинет және регал сипатталған.
Жұмыс
Қолжазбалардың жетіспеуіне байланысты, 17 ғасырдың бірінші жартысындағы француз клавесин музыкасы туралы көп мәлімет жоқ, және Шамбоньер сол кездегі ірі композитор ретінде танылады, оның көптеген шығармалары сақталған. Шамамен 150 туынды бар, олардың көбісі билер. Композитордың өзі 1670 жылы "Les pièces de clavessin" атты екі томдық жинағында 60 туындысын жариялаған, ал қалғандары 20-ға жуық қолжазбалар арқылы белгілі, олардың көпшілігі 20 ғасырдың ортасы мен соңында ғана табылды. Олардың екеуі ерекше маңызды: әйгілі Бауин қолжазбасы және Лондон қаласындағы Гай Олдхэмнің қорында сақталған қолжазба. Бауин қолжазбасына басқа туындылармен қатар, жарияланған туындылардың балама нұсқалары да кіреді. Олдхэм қолжазбасында Шамбоньердің 22 туындысы бар, олардың 13-і Шамбоньердің өзінің қолымен жазылған болуы мүмкін, ал кем дегенде біреуі ("Allemande Le moutier") тікелей қолжазбаға жазылған. Шамбоньердің стилі Этьен Ришар және Пьер де ла Барре сияқты бұрынғы және замандас клавесинистердің, сондай-ақ Рене Месанжо, Жермен Пинель, Энемонд Гольтье және Дени Гольтье сияқты лютнистердің ықпалында қалыптасқан. Француз классикалық клавесин стилінің даму жолы әлі де құпия болғандықтан, Шамбоньердің осы стильді қалыптастыруда қандай рөл атқарғанын анықтау мүмкін емес. Ол француз лют мектебінің ықпалына түскен, оның стилін бризеге бейімдеген, және ол бұл істі алғашқылардың бірі болған болуы мүмкін. Тағы бір маңызды фактор – контрапункттің терең білімі, әрине, оның әкесінен және атасы Томас арқылы жеткен. Шамбоньердің туындыларының басым көпшілігі – олманде, куранте, сарабанде және гиг, сол дәуірдің стандартты би түрлері. Курантелер басқа жанрлардың барлығынан асып түседі: олардың саны 60-тан астам. Шамбоньердің басқа би түрлеріне жасаған тәжірибелері де бар, олардың ең маңыздысы – төрт паван және үш немесе төрт шакон. Шамбоньердің прелюдиялары жоқ, бірақ бұл жанр өте танымал болған: шындығында, ол осы кезеңдегі прелюдия жазбаған жалғыз ірі композитор (бірақ B Bc 27220 қолжазбасынан алынған тоғыз анонимді өлшенбеген прелюдиялар оның туындылары болуы мүмкін). Көптеген туындылар бірнеше нұсқада сақталған, бұл ғалымдар мен орындаушылар үшін елеулі қиындықтар тудырады, өйткені нұсқалар күрт өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, Бауин қолжазбасындағы жарияланған туындылар көбінесе әшекейлерсіз, ал жарияланған нұсқалары әшекейлерге толы. Осыған бір мысал – "Pavane L'entretien des Dieux". Бауин нұсқасында бір ғана трил бар, ал жарияланған нұсқада осы трил жоқ, бірақ 62 басқа әшекейлер бар. Тағы бір мысал, "Sarabande Jeunes zéphirs" 11 дереккөзден табылды, және екі нұсқа да бірдей емес. Сонымен қатар, туындылардың топтастырылуы да ғалымдар үшін қиындық тудырады. Шамбоньер өзінің туындыларын тональды принцип бойынша анықталған сюиталар түрінде жариялауды жөн көрді; көбінесе бір сюитаның туындылары арасында музыкалық байланыстар болады. Алайда, мұндай сюиталар қолжазбаларда кездеспейді, онда туындылар тек тональды принцип бойынша топтастырылған және сюиталар құрамайды. Мерсенн Шамбоньерді "әдемі мелодиялар мен үйлесімді қосымша бөлімдердің үйлесімі" және "ритмнің әдемілігі" үшін мақтаған, және Шамбоньердің мелодиялық желіге деген сезімі оның музыкасының ерекшеліктерінің бірі болған. Оның кең, ағынды мелодиялары көбінесе оның олманделері мен курантелерінің бүкіл бөлімдерін құрайды. Алайда, жағымды мелодиялық бетінің астында көбінесе көп дауысты күрделілік жатыр, және Шамбоньердің туындыларында мұқият жасырылған контрапункттік тәсілдер жиі кездеседі, тіпті көптеген туындылары толық көп дауысты емес, гомофониялық болса да. Мұндай құрылымдық байланыстар Шамбоньердің сюиталарында жиі кездеседі, кейде олар қолжазбалар жинақтарындағы кіші топтарды анықтайды: livre premier үшінші сюитасының үш куранты – осыған бір мысал, олар басылып шыққан нұсқаларда да, Олдхэм қолжазбасында да масштабтық мотивпен байланысты, және олар да бірге, бір ретпен келген. Сол сюитада би текстурасына енгізілген имитациялық контрапункттың тағы да мысалдары бар, мысалы, соңғы гигуде және алғашқы бірнеше туындының үш және төрт бөліктегі текстураларында тенор дауысының тақырыптық маңыздылығында.
Таңдалған дискографиясы
ХХ ғасырда кезеңдік орындаушылық практиканың пайда болуынан бері Шамбонньердің шығармаларын көптеген клавесинистер жазды. Осы жазбалардың кейбіреуі бірнеше рет қайта басылды, олардың ішінде мыналар бар:
1979. Kenneth Gilbert. Livre premier de clavecin, on a 1747 harpsichord by Sebastien Garnier. Decca / Argo, ZK 80
1985. Françoise Lengellé. Pièces pour clavecin, on two harpsichords by David Ley, copies of historic instruments by Ruckers and Blanchet. Lyrinx LYR 066
1992. Skip Sempé. Pièces de clavecin, on a c. 1680 Flemish harpsichord. BMG / DHM 05472 77453 2
2003. Olivier Baumont. Les Pieces de Clavessin, on a late 17th century French harpsichord. This is the earliest complete recording of the music Chambonnières published in his lifetime, and it also includes a number of manuscript pieces. AS Musique / AS Productions ASM 00
2016. Franz Silvestri, Harpsichord Suites, a 2 CD set of eight suites, one each in the tonalities used by Chambonniers. Issued by Brilliant Classics. Performed on a 2014 instrument by Andrea Di Maio, after Vaudry, 1681; a two manual harpsichord.
1979 ж. Кеннет Гилберт. «Клаусиннің бірінші кітабы», 1747 жылғы Себастьен Гарнье жасаған клавесинде. Decca / Argo, ZK 80
1979. Kenneth Gilbert. Livre premier de clavecin, on a 1747 harpsichord by Sebastien Garnier. Decca / Argo, ZK 80
1985. Françoise Lengellé. Pièces pour clavecin, on two harpsichords by David Ley, copies of historic instruments by Ruckers and Blanchet. Lyrinx LYR 066
1992. Skip Sempé. Pièces de clavecin, on a c. 1680 Flemish harpsichord. BMG / DHM 05472 77453 2
2003. Olivier Baumont. Les Pieces de Clavessin, on a late 17th century French harpsichord. This is the earliest complete recording of the music Chambonnières published in his lifetime, and it also includes a number of manuscript pieces. AS Musique / AS Productions ASM 00
2016. Franz Silvestri, Harpsichord Suites, a 2 CD set of eight suites, one each in the tonalities used by Chambonniers. Issued by Brilliant Classics. Performed on a 2014 instrument by Andrea Di Maio, after Vaudry, 1681; a two manual harpsichord.
1985 ж. Франсуаза Ленжеле. Дэвид Лей жасаған екі клавесинге арналған пьесалар, Рукерс және Бланшеттің тарихи аспаптарының көшірмелері. Lyrinx LYR 066
1979. Kenneth Gilbert. Livre premier de clavecin, on a 1747 harpsichord by Sebastien Garnier. Decca / Argo, ZK 80
1985. Françoise Lengellé. Pièces pour clavecin, on two harpsichords by David Ley, copies of historic instruments by Ruckers and Blanchet. Lyrinx LYR 066
1992. Skip Sempé. Pièces de clavecin, on a c. 1680 Flemish harpsichord. BMG / DHM 05472 77453 2
2003. Olivier Baumont. Les Pieces de Clavessin, on a late 17th century French harpsichord. This is the earliest complete recording of the music Chambonnières published in his lifetime, and it also includes a number of manuscript pieces. AS Musique / AS Productions ASM 00
2016. Franz Silvestri, Harpsichord Suites, a 2 CD set of eight suites, one each in the tonalities used by Chambonniers. Issued by Brilliant Classics. Performed on a 2014 instrument by Andrea Di Maio, after Vaudry, 1681; a two manual harpsichord.
1992 ж. Скип Семпе. «Клаусин пьесалары», шамамен 1680 жылғы фламанд клавесинінде. BMG / DHM 05472 77453 2
1979. Kenneth Gilbert. Livre premier de clavecin, on a 1747 harpsichord by Sebastien Garnier. Decca / Argo, ZK 80
1985. Françoise Lengellé. Pièces pour clavecin, on two harpsichords by David Ley, copies of historic instruments by Ruckers and Blanchet. Lyrinx LYR 066
1992. Skip Sempé. Pièces de clavecin, on a c. 1680 Flemish harpsichord. BMG / DHM 05472 77453 2
2003. Olivier Baumont. Les Pieces de Clavessin, on a late 17th century French harpsichord. This is the earliest complete recording of the music Chambonnières published in his lifetime, and it also includes a number of manuscript pieces. AS Musique / AS Productions ASM 00
2016. Franz Silvestri, Harpsichord Suites, a 2 CD set of eight suites, one each in the tonalities used by Chambonniers. Issued by Brilliant Classics. Performed on a 2014 instrument by Andrea Di Maio, after Vaudry, 1681; a two manual harpsichord.
2003 ж. Оливье Баумон. «Клаусин шығармалары», 17 ғасырдың соңындағы француз клавесинінде. Бұл Шамбонньердің өмірінде жарық көрген музыкасының ең толық жазбасы, сонымен қатар бірқатар қолжазбалар да кіреді. AS Musique / AS Productions ASM 00
1979. Kenneth Gilbert. Livre premier de clavecin, on a 1747 harpsichord by Sebastien Garnier. Decca / Argo, ZK 80
1985. Françoise Lengellé. Pièces pour clavecin, on two harpsichords by David Ley, copies of historic instruments by Ruckers and Blanchet. Lyrinx LYR 066
1992. Skip Sempé. Pièces de clavecin, on a c. 1680 Flemish harpsichord. BMG / DHM 05472 77453 2
2003. Olivier Baumont. Les Pieces de Clavessin, on a late 17th century French harpsichord. This is the earliest complete recording of the music Chambonnières published in his lifetime, and it also includes a number of manuscript pieces. AS Musique / AS Productions ASM 00
2016. Franz Silvestri, Harpsichord Suites, a 2 CD set of eight suites, one each in the tonalities used by Chambonniers. Issued by Brilliant Classics. Performed on a 2014 instrument by Andrea Di Maio, after Vaudry, 1681; a two manual harpsichord.
2016 ж. Франц Сильвестри, «Клавесин сюиталары», сегіз сюитадан тұратын 2 дискілік жинақ, олардың әрқайсысы Шамбонньер қолданған тоналдылықтарда. Brilliant Classics баспасынан шыққан. Андреа Ди Майоның 2014 жылғы, Водри үлгісімен жасалған (1681), екі мануалды клавесинінде орындалды.
1979. Kenneth Gilbert. Livre premier de clavecin, on a 1747 harpsichord by Sebastien Garnier. Decca / Argo, ZK 80
1985. Françoise Lengellé. Pièces pour clavecin, on two harpsichords by David Ley, copies of historic instruments by Ruckers and Blanchet. Lyrinx LYR 066
1992. Skip Sempé. Pièces de clavecin, on a c. 1680 Flemish harpsichord. BMG / DHM 05472 77453 2
2003. Olivier Baumont. Les Pieces de Clavessin, on a late 17th century French harpsichord. This is the earliest complete recording of the music Chambonnières published in his lifetime, and it also includes a number of manuscript pieces. AS Musique / AS Productions ASM 00
2016. Franz Silvestri, Harpsichord Suites, a 2 CD set of eight suites, one each in the tonalities used by Chambonniers. Issued by Brilliant Classics. Performed on a 2014 instrument by Andrea Di Maio, after Vaudry, 1681; a two manual harpsichord.