Кіріспе
636–628 жж. аралығында Цзинь мемлекетін билеген Цзинь герцогы Вэнь (б.з.д. 697–628 жж.), туған аты Чунъэр ("Қос құлақ" деген мағынада), Қытай тарихының Көктем және Күз кезеңінде Цзинь әулетінің мүшесі болған. Ол шамамен 20 жыл бойы Цзиньнен қуылғаннан кейін билікке қайта оралды (б.з.д. 636–628 жж.) және Цзиньді сол замандағы басқа қытай мемлекеттерінен басымдыққа тез жеткізді. Ол көптеген қытай аңыздарындағы маңызды тұлға, соның ішінде оның адал сарай адамы Цзе Житуи туралы аңыз бар, оның өлімі Қытайдың Суық тағамдар және Цинмин мерекелеріне шабыт берген делінеді.
Duke Wen of Jin (697–628BC), born Chong'er (literally "Double Ears"), was a member of the royal house of Jin during the Spring and Autumn Period of Chinese history. He was exiled from Jin for approximately 20 years before finally being restored to power (r.636–628BC) and rapidly leading Jin to hegemony over the other Chinese states of his time. He is a figure in numerous Chinese legends, including those about his loyal courtier Jie Zhitui, whose death is said to have inspired China's Cold Food and Qingming Festivals.
Аттар
"Джиньнің герцогы Вэнь" – оның әулетінің ата-тегін құрметтеудің бір бөлігі ретінде, өлімінен кейін берілген лақап аты. Бұл сөздердің тікелей мағынасы "Джиньнің мәдениетті герцогы" дегенді білдіреді. Герцог Вэньнің нақты аты Чунъэр еді. Оның тегі – Джи.
Ерте өмір
Чонгер ханзадасы б.з.д. 697 жылы Цзинь әміршісі Сианьның ұлы ретінде дүниеге келді. "Зуо Чжуань" оның "қабырғалары бірігіп өскенін" айтады, бұл күш пен басшылықтың белгісі. Чонгердің жартылай бауырлары Шэньшен және Сици болды. Шэньшен бастапқыда мұрагерлік таққа талапкер болғанмен, кейінірек әмірші Сиань Ли Цзиге көңіл бөлді, ол өзінің ұлы Сицидің мұрагер болуын қалады. Сондықтан ол Шэньшеннің беделін әкесінің алдында түсіруге тырысты, нәтижесінде Шэньшен б.з.д. 656 жылы өзіне-өзі қол жұмсады.
Қаңғырау
Бұл оқиға Цзиньде азаматтық соғысқа әкелді, ол Ли Цзи көтерілісі деп аталды, онда герцог Сянь өз ұлдарына қарсы бірнеше науқан жүргізіп, оларды Цзиньден қашуға мәжбүр етті. Чонгердің қасында Жао Цуй, Ху Янь, Вэй Чоу (魏犨), Цзя Туо (賈佗), Сян Чжэнь (先軫) және Цзе Чжитуи сияқты қабілетті адамдар болды. 651 жылы герцог Сяньнің өлімі мұрагерлік дағдарысына әкелгеннен кейін, Чонгерді Цзиньге оралып, герцогтікті қабылдауға шақырды, бірақ ол бас тартты; тақ оның жарты інісі Иуге өтті, ол Цзинь герцогы Хуэй атанды. 644 жылы герцог Хуэйге жасалған қастандықтар сәтсіз аяқталып, Чонгер Ци мемлекетіне көшті. Ол 639 жылы Циде тағы бір мұрагерлік дағдарыс болғанға дейін сол жерде қалды, содан кейін алдымен Цао мемлекетіне, одан кейін Сун, Чжэн, Чу және соңында Цинь мемлекетіне қашты. Бұл 19 жылдық жер аудару кезеңінде Чонгер беделге ие болды және талантты ізбасарларын жинады; бір шетелдік сарайдағы әйел бірде: «Цзинь ханзадасының ізбасарларына қарасам, олардың әрқайсысы мемлекеттің премьер-министрі болуға лайық» деді. 636 жылы герцог Хуэйдің өлімінен кейін Цинь герцогы Му Чонгерді әскермен бірге Цзиньге қайтарды, және Чонгер Цзинь герцогы болып тағайындалды.
Джин әміршісі
Герцог Вэнь мемлекеттік әскери және азаматтық институттарда бірнеше маңызды реформалар жүргізді, ішінен герцогтік үйдің бұрынғы қырғынынан туындаған кемшіліктерді толтыру мақсатында. Олардың ішінде үш армиялық жүйе құрылды, онда жоғарғы, орта және төменгі армиялар әрқайсысына генерал мен генерал-лейтенант басшылық етті. Мемлекет герцог Вэньнің саяхаттарынан тапқан көптеген қабілетті басшылардың арқасында одан да нығайды, оларға жоғары әскери және үкіметтік лауазымдар берілді. Осы әскерімен, сондай-ақ оның зор беделімен герцог Вэнь Цзинь мемлекетінің төңірегіндегі көптеген мемлекеттерді біріктіріп, оның аумағын кеңейтті, ал басқаларын вассал ретінде бағындырды; оның вассалдық мемлекеттерінің ішінде Цао болды, ол оған қуғында болған кезде көрсетілген қатыгездік үшін жаза ретінде шабуыл жасады. Сонымен қатар, ол Шығыс Чжоу сарайын және Чжоу патшасы Сянды қолдау саясатын ұстанды. 635 жылы патша Сянды оның ағасы тақтан түсіріп, елден қуғанда, герцог Вэнь оны патшалыққа қайта орнату үшін мемлекеттер коалициясын басқарды. Сонымен қатар, герцог Вэнь Чу мемлекетінің солтүстікке қарай кеңеюіне де қарсы тұрды; екі мемлекеттің қақтығысы көбінесе олардың аумақтары арасында орналасқан және біреуімен немесе екіншісімен одақ құрған кіші мемлекеттер арасында болды. 633 жылы Чу, Цзиньнің одақтасы болған Сун мемлекетіне шабуыл жасады; герцог Вэнь Цинь, Ци және Сун әскерлерін қамтитын коалицияны басқарды және 632 жылы Чэнпу шайқасында Чу әскерлерін жеңіске жеткізді. Бұл шайқас Чудың солтүстікке қарай кеңеюін ондаған жылдарға тоқтатты, сонымен қатар герцог Вэньнің беделін нығайтты. Келесі жылы ол Цзянтуда билеушілердің ірі коалициясын шақырды және басқа мемлекеттердің үстінен гегемон ретінде бекітілді, соның нәтижесінде Бес гегемонның бірі атанды. 628 жылы герцог Вэнь қайтыс болды, оның орнына оның ұлы Цзиньнің герцогы Сян билікке келді. Оның ұлы да гегемондық құқықты мұраға алды, ол шамамен бір ғасыр бойы Цзиньде сақталды.
Әскерге үш шейін шегінуге бұйрық беру
Чонгер Чу мемлекетінің сарайында болғанда, оның патшасы оған тойлар беріп, жақсы күтім жасады. Бір күні ол Чонгерден өзіне жасаған жақсылыққа қалай жауап қайтаратынын сұрады. Чонгер: «Егер Цзинь мен Чу болашақта шайқас алаңында кездессе, мен өз әскерлеріме үш шақырымға дейін шегінуге бұйрық беремін», – деді. Чонгер Қын герцогының көмегімен тағына қайта оралғаннан кейін, шынымен де Чумен шайқасты. Өзінің уәдесін есіне алып, ол әскерлеріне үш шақырымға шегінуге бұйрық берді. Бірақ ол осы мүмкіндікті пайдаланып, Чу қолбасшысы Зиюды Ченгпуда тұзаққа түсіріп, сонда жеңіске жетті.
Салқын тағамдар фестивалі
Чонгер және оның қызметшісі, музыкант Цзе Житуи немесе Зитуи туралы әңгімелер кем дегенде б.з.б. IV ғасырдан бері тарады. Сима Цзянь Цзе ханзаданың шұғыласымен жылдар бойы еріп жүргендердің бірі болғанын айтады, бірақ Циннің Ю герцогының орнына Чонгерді тағайындауға Аспанның ықыласын мойындап, ол сарайда сыйлық алудан бас тартып, сондай істегендерді кінәлады. Ол анасымен бірге Мянь тауының ормандарында уақыт өткізу үшін кетіп, кейін көрінбеді. Чонгер сол кезде өзінің тағайындалуының қаосымен алаңдады, өйткені Юдің жақтастары көтеріліс ұйымдастырып, тіпті герцог сарайын өртеп жіберді. Кейін ол жаңа сарайының қақпасына ілінген ажыдаһар мен жыландар туралы өлең арқылы Цзе туралы еске түсірді; оны таба алмағандықтан және сыйлай алмағандықтан, ол Мианшанның жерлерін оның құрметіне арнап құрбандықтарға бөлді. Бұл кейін ғибадатханаға айналды, ал Цзе ерте Хань дәуірінде ауа райына билік ететін даостық бейнелі тұлға ретінде танылды. Кейінгі аңыздар осы оқиғаны толықтырды: Қытай ауылдарынан өтіп бара жатқан жер аударылғандардың серігі қарақшылардың шабуылына ұшырағаннан кейін, олардың тағамы соншалықты азайды, Чонгер аштықтан қауіптенді. Цзе оған ет пен жабайы шөптерден жасалған қуатты сорпа дайындады, ол оны қайта жандандырды және сұраққа жауап бергенде, оны дайындау үшін өзінің жамбасынан ет қолданғанын айтты. Ханзада Цзиньге қайта оралғанда ол: «Сыйлықтар үш санатқа бөлінеді: бірінші санаттың сыйлығы менімен бірге жер аударылғандарға беріледі; екінші санаттың сыйлығы ақшалай көмек көрсеткендерге беріледі; үшінші санаттың сыйлығы менің герцогтығымның қайта оралуын құптағандарға беріледі» деп жариялады және тіпті «басқа жолдармен мені қолдаған, бірақ әлі сыйлық алмағандар өздерінің есімдерін сыйлықтар үшін ұсына алады» деді. Алайда Цзе назардан тыс қалды, сондықтан ол қатты қайғырып, анасын арқасына мінгізіп, ауылға кетіп қалды. Бірнеше ай немесе жылдардан кейін адал ізбасары туралы еске түсіріп, Чонгер оларды іздеп орман мен төбелерді аралап жүрді. Жаңа кеңесшілері Цзе-ді орман өрті арқылы қууды ұсынды, өйткені оның анасына деген сезімі басқа барлық уайымдардан басым болар еді. Өрт бір немесе үш жағынан қосылды, ал адамдар ашық жағында ресми тұлғаны мемлекеттік қызметке қайтаруға дайын күтіп отырды. Бірақ өрт үш күн, үш түн бойы өршіп, ана мен бала бір шырша астында күлге айналған күйде табылды. Қайғы мен өкінішін сезініп, Чонгер тауды Цзе есімімен атады. (Оның айналасындағы аумақ кейін «Жиэсю» немесе «Цзе-нің [соңғы] демалыс орны» деп аталды.) Сондай-ақ, ол Цзе құрметіне отты тиым салуға бұйрық берді, бұл халықты Цинмин мерекесінің үш күні бойы суық тамақ жеуге мәжбүр етті. Ескі Қос Үшінші мерекесінен алынған ата-бабаларды құрметтеу салты ақырында Чонгер мен Цзе Житуи туралы әңгімелерді көлеңкелеп, оның орнына қазіргі қабірлерді тазалау мерекесіне айналды.
Ұрпағы
Хуан (驩). Би Джи (逼姞) туған. Әкесінің орнын басып, Цзинь хандығының Сян герцогы (Duke Xiang of Jin) атанды. Цинь және Ди мемлекеттерін жеңгендіктен жақсы мұрагер саналды, бірақ б.з.д. 621 жылы ерте қайтыс болды. Ұлы Цзинь хандығының Линг герцогы (Duke Ling of Jin) болды, ал Цзинь хандығының Дао герцогы (Duke Dao of Jin) оның тағы бір ұлы, Цзе (Jie) есімді ұлының немересі болды. Бо Джи (伯姬). Сондай-ақ Би Джи (逼姞) туған. Чжао Цуэйге (趙衰) үйленді және бірінші әйелі Шу Вэйге (叔隗) әйелдік құқығын қайтарып, өзін қалыңдыққа (concubine) дейін төмендеткені үшін жоғары бағаланды. Жао Инцзи (趙嬰齊), Жао Тонг (趙同) және Жао Куо (趙括) атты үш ұлды дүниеге әкелді. Жао Цзи (趙姬) және Цзюньши (Junjishi) деп те аталады. Юн (雍). Ду Ци (杜祁) туған. Бауырлары арасындағы қақтығыстың алдын алу үшін бастапқыда Цинь мемлекетіне министр ретінде жіберілді. Цзинь хандығының Сян герцогы қайтыс болғанда, Чжао Дун (趙盾) Юнның таққа отыруын қалады, өйткені ол үлкен және жақсы беделге ие болған. Сондықтан Юн Цинь әскерлерінің күзетінде Циньге қайтып бара жатқанда, Чжао Дун ойын өзгертіп, Игаоды (夷皋) Цзинь хандығының Линг герцогы (Duke Ling of Jin) етіп жариялап, Цинь әскерлеріне шабуыл жасады. Юн Цзинь мемлекетінің шабуылында қаза тапты. Ле (Юэ?) (樂). Чэнь Ин (辰嬴) Цзинь мемлекетінен туған. Бауырлары арасындағы қақтығыстың алдын алу үшін Чэнь мемлекетіне жіберілді. Сян герцогы қайтыс болғаннан кейін, тағы бір көрнекті министр Ху Шегу (狐射姑) Леді герцог етіп тағайындауды қалап, оны Чэньнен жасырын түрде әкелді. Бірақ, Чжао Дунның адамы, Гонгсун Чуцзяу (公孫楚九) бастаған топтар жолға шабуыл жасап, оны өлтірді. Хайтун (黑臀). Жоу Ню (周女) туған. Бастапқыда Чжоу мемлекетіне жіберілді. Линг герцогы өлтірілгеннен кейін, ол таққа отырып, Цзинь хандығының Чэн герцогы (Duke Cheng of Jin) атанды. Б.з.д. 600 жылы қайтыс болды.
Мұра
Герцог Вэннің әскери және азаматтық реформалары Цзинь мемлекетінің келесі онжылдықтардағы тұрақтылығы мен үстемдігін қамтамасыз еткен үкімет жүйесін құрды. Сонымен қатар, ол Цзиньнің кейінгі жылдарындағы саяси ахуалдың негізін қалады, онда бірнеше ақсүйек рулары герцог сарайына ықпал етті. Мысалы, Вэй және Чжао рулары герцог Вэннің сарайындағы әскери қызметтері арқылы нығайып, екі жарым ғасырдан кейін Цзиньдің бөлінуіне жағдай жасады. Гонконгтың TVB телеканалы 1990-шы жылдардың басында Леон Лайдың басты рөлде ойнаған "Герцог Вэннің аңызы" (晉文公傳奇) атты телесериалды шығарды. Сериал жартылай фантастикалық, көптеген эпизодтарында ушу ("кунг-фу") көріністері болды. Оның өміріне арналған басқа да бейімдеулердің ішінде 2011 жылғы қытайлық "Көктем мен күздің әні" сериалы бар, онда герцогтың рөлін Галлен Ло ойнады. 2019 жылы Лай Шуйцин мен Чжао Цзянь режиссерлік еткен "Чонг Эрдің үгіті" атты қытайлық тарихи романтикалық комедиялық телесериал түсірілді. Басты рөлдерді Ван Лонгхуа, Бэби Чжан, Чжан Ишань, Мадина Мемет, Пурба Ргьял, Шэн Менчжэнь және Ган Тингтин сомдады. Бұл сериалды China Film Group Corporation, Global Hao Xiang Television Media және Shenzhen Yucong Cultural Media Co., Ltd бірлесіп өндірді. Телесериал Цзинь герцогы Вэннің жер аударылуынан бастап, кейін таққа отырып, гегемон болуының оқиғасын баяндайды.