Кіріспе
Цинь мемлекетінің мемлекет қайраткері Шан Ян (; шамамен б.з.д. 390 – 338), сондай-ақ Вэй Ян деп те аталады және бастапқыда Гонсун тегінен шыққан, Цинь мемлекетінің мемлекет қайраткері, канцлері және реформаторы болған. Соғысқан мемлекеттер дәуірінде Вэй мемлекетінде (Чжоу вассалдық мемлекеті) туған ол Цинь мемлекеті қызметіне кірісіп, оның саясаты Цинь династиясы тұсында Қытайды біріктіріп, орталықтандырылған басқару құруға және тарихта алғаш рет басқа алты қарсылас мемлекетті жеңуге мүмкіндік берді. Ғалымдар оның және оның ізбасарларының Қытай заңгерлік мектебінің негізгі философиялық еңбегі – "Шан әміршісінің кітабына" үлес қосқанын мүмкін деп санайды.
Shang Yang (; c. 390 – 338 BC), also known as Wei Yang and originally surnamed Gongsun, was a statesman, chancellor and reformer of the State of Qin. Born in the Zhou vassal state of Wey during the Warring States period, he took up office in the Qin state, where his policies laid the administrative, political and economic foundations that would eventually enable Qin to conquer the other six rival states, unifying China into a centralized rule for the first time in history under the Qin dynasty. Scholars consider it likely that both he and his followers contributed to The Book of Lord Shang, a foundational philosophical work for the school of Chinese legalism.
Өмірбаян
Шан Ян кіші мемлекет Вэйдің (衞) билеуші отбасының кәнизағының ұлы болып дүниеге келді. Оның тегі (氏, әулеттік аты) Гонгсун, ал жеке аты Янг еді. Вэй әулетінің мүшесі ретінде ол Вэй Ян деп те аталды. Кейіннен ол Цинь мемлекетінің бас кеңесшісі болды. Оның көптеген реформалары шеткердегі Цинь мемлекетін әскери жағынан күшті және орталықтандырылған патшалыққа айналдырды. Мемлекеттік заң жүйесіндегі өзгерістер (Ли Куйдың Заңдар жинағы негізінде жасалған) Цинь мемлекетін гүлденуге итермеледі. Әкімшілік басқаруды жақсарту арқылы, оның саясаты феодалдық билеушілердің ықпалын әлсіретті, ал қабілеттілік принциптерін басымдыққа қойды. 341 жылға қарай Цинь мемлекеті Вэй мемлекетіне шабуыл жасады. Ян жеке өзі Цинь әскерін бастап, Вэйді жеңді, нәтижесінде Вэй Сары өзеннің батысындағы жерлерін Циньге берді. Соғыстағы рөлі үшін Ян Шандағы 15 қаланы жеке иелігі ретінде алды және Шан мырзасы (Шан Цзюнь) немесе Шан Ян ретінде танылды. Ұлы тарихшының жазбаларында айтылғандай, Вэй сарайында қызмет еткен кезде Шан Ян Вэй генералы Гунцзи Ангты бейбіт келісімге келіссөздер жүргізуге шақырды. Анг келгеннен кейін бірден тұтқынға алынды, ал Цинь әскері шабуылдап, қарсыластарын жеңді. Марк Эдвард Льюис әскери ұйымдастыруды Солтүстік Қытайдағы жолдар мен егістіктердің реттелген жоспарына ықпал еткен фактор деп санайды. Бұл шамадан тыс көрінуі мүмкін, бірақ Ян заң реформаторы ғана емес, сонымен қатар әскери реформатор да болды. Шан Ян мектебі Хан императоры Вудың ықыласына ие болды, ал Джон Кей Тан дәуіріндегі Ду Ю атты тұлғаның Шан Янға қызығушылық танытқанын айтады.
Ішкі саясат
Янг жер реформасын енгізді, жерді жекешелендірді, егін жинау квотасын асырған шаруаларды марапаттады, квоталарды орындамаған шаруаларды құлдыққа салды және мемлекеттік саясатты орындағандарға құлдықтағы адамдарды (мемлекеттік меншікте) сыйлық ретінде берді. Қиннің сол кездегі басқа мемлекеттерге қарағанда адам күші жетіспегендіктен, Янг адам күшін арттыру саясатын жүзеге асырды. Қин шаруалары әскерге алынғанда, ол басқа мемлекеттерден шаруаларды Қинге көшіруге ынталандырды, осылайша жұмыс күшін толықтырды; бұл саясат Қиннің адам күшін арттырып, сонымен бірге Қиннің қарсыластарының күшін әлсіретті. Янг азаматтарды жасөсқан шағында үйленуге міндеттейтін заңдар шығарды және көп бала табуға ынталандыру үшін салық саясатын қабылдады. Сондай-ақ, ол егіс үшін жаңа жерлер ашуға жұмыстанған сотталғандарды босату саясатын енгізді. Янг тұңғыштық институтын ішінара жойды (ұлдың еңбегіне байланысты) және ірі тайпаларды шағын отбасыларға бөлу мақсатында бір үйдің ішінде бірнеше ұлы бар отбасыларға екі есе салық салды. Янг ақсүйектердің билікке ықпалын азайту үшін астананы Юэян қаласынан Сианьянға көшірді. Сианьян 207 жылға дейін Қиннің астанасы болып қалды.
Өлім
Ян Цинь әулетінің ақсүйектері тарапынан терең жек көрілді. "Жан Гуо Цэ" бойынша, Ян жасырынған; бірде Янға қонақ үйден бөлме беруден бас тартты, себебі оның қабылдаған заңдарының бірі, тиісті куәлігі жоқ қонақты қабылдауға тыйым салған. Ян жюлие (車裂: бес арбаға, сиырға немесе жылқыға байлап, денесін жыртып өлтіру) арқылы өлімге кесілді; оның бүкіл отбасы да жазаланды. Өлгеніне қарамастан, Хуэйвэнь хан Ян жүзеге асырған реформаларын сақтап қалды. Янның өлімі туралы бірнеше балама нұсқалар сақталған. Сима Цянның "Ұлы тарихшының жазбаларында" айтылғандай, Ян бастапқыда Вэй мемлекетіне қашып кетті. Бірақ ол Гонцзы Анға жасаған бұрынғы сатқындығы үшін онда да жек көрініп, қуылды. Содан кейін Ян өзінің иелігіне қашып, бүлікші әскер жинады, бірақ шайқаста қаза тапты. Шайқастан кейін Цинь патшасы Хуэй, басқаларға ескерту ретінде Янның денесін арбалармен жыртып салды.
Бағалаулар
А. Ф. П. Хулсеве Шан Янды «заң мектебінің негізін қалаушысы» деп есептейді және оның жазаларды біріктіруін оның ең маңызды үлесінің бірі санайды; яғни, патша бұйрығына бағынбаған кез келген адамға, мәртебесіне қарамастан, өлім жазасын беруді. Шан Ян тіпті заңның бастауы (оны бекітуші) болған патшаның өзі де оған бағынуын күткен. Бұл көзқарас архаикалық қоғамға тән идеялардан өзгеше, онда әртүрлі әлеуметтік топтарға әртүрлі жазалар берілген, бұл «Чжоу рәсімдерінде» жақсырақ бейнеленген. Хулсеве Сима Танның теңдік принципін «заң мектебінің» ең маңызды ерекшелігі деп есептегенін атап көрсетеді: «Олар жақын және алыс туыстарды, жоғары және төмен дәрежелілерді ажыратпайды, барлығын заң бойынша біркелкі жазалайды». Хан әулеті Шан Ян белгілегендей, Қын үшін қылмыстардың атауларын және теңдік тұжырымын қабылдады, бірақ туыстардың үш буынына бірдей жаза қолданбады.
Көркем әдебиет пен танымал мәдениетте
«Ми Юэ аңызы» (2015) телесериалында Ши Цзинмин эпизодтық рөлде, оның өлім жазалануы көрсетілген. «Цинь империясы» телесериалында Ван Чжифэй басты рөлде ойнаған.