Кіріспе
Борынгы Қытай патшалығы (б.з.д. 403-222 жж.) – Борынгы Қытайдың Соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі жеті ірі мемлекеттің бірі. Ол б.з.д. V ғасырда Цзинь мемлекетінің үш бөлікке бөлінуі нәтижесінде Хан және Вэймен бірге құрылды. Чжао патшасы Улиннің әскери реформалары арқасында күшті мемлекетке айналды, бірақ Чанпин шайқасында Цин мемлекетінен күйреушілік жеңіліс көрді. Оның аумағы қазіргі Ішкі Моңғолия, Хэбэй, Шаньси және Шэньси провинцияларын қамтыды. Чжао Цинь, Вэй және Янь мемлекеттерімен, сондай-ақ Ху және Сюнну сияқты көшпелі халықтармен көршілес болды. Оның астанасы қазіргі Хэбэй провинциясындағы Хандан қаласы еді. Чжаода әкімшілік философы Шэнь Дао, конфуцийшіл Сунь Куан және Есімдер мектебінің өкілі Гонсун Лонг өмір сүрді.
Zhao was one of the seven major states during the Warring States period of ancient China. It emerged from the tripartite division of Jin, along with Han and Wei, in the 5th century BC. Zhao gained considerable strength from the military reforms initiated during the reign of King Wuling, but suffered a crushing defeat at the hands of Qin at the Battle of Changping. Its territory included areas in the modern provinces of Inner Mongolia, Hebei, Shanxi and Shaanxi. It bordered the states of Qin, Wei, and Yan, as well as various nomadic peoples including the Hu and Xiongnu. Its capital was Handan, in modern Hebei province. Zhao was home to the administrative philosopher Shen Dao, Confucian Xun Kuang, and Gonsun Long, who is affiliated to the school of names.
Шығуы және билік басында
Цзиньдегі Чжао кланы ғасырлар бойы билікті жинақтады, соның ішінде б.з.д. 5-ші ғасырдың ортасында Байди мемлекетінің Дайын аннексиялады. Көктем мен күз кезеңінің соңында Цзинь үш күшті министрдің арасында бөлінді, олардың бірі Чжао Сянцзи, Чжао отбасының патриархы болды. 403 жылы Чжоу патшасы тағы екі мемлекет – Хан мен Вэймен қатар Чжао мемлекетін де ресми мойындады. Кейбір тарихшылар, Сима Гуаннан бастап, осы мойындауды Соғысқан мемлекеттер кезеңінің басталуы деп есептейді. Соғысқан мемлекеттер кезеңінің басында Чжао әлсіз мемлекеттердің бірі болды. Оның кең аумағына қарамастан, оның солтүстік шекарасын Шығыс Ху, Орман Ху, Луфан, Сюньну және басқа солтүстік көшпелі халықтар жиі мазалады. Чжао Вэйдің әскери күшіне де, Цидің байлығына да ие болмады, олардың арасындағы күресте ол қарапайым құралға айналды. Бұл күрес 354 жылы б.з.д. Вэй Чжаоға басып кірген кезде шешілді, бұл Чжаоны Циден көмек сұрауға мәжбүр етті. Нәтижесінде болған Гуйлин шайқасы Ци үшін маңызды жеңіс болды, бұл Чжаоның оңтүстік шекарасына төнген қауіпті азайтты. Чжао патшасы Вулиннің әскери реформаларына (б.з.д. 325–299 жж.) дейін салыстырмалы түрде әлсіз күйде болды. Чжао әскерлеріне Ху көршілері сияқты киінуге және соғыс күймелерін атты садақшылармен ауыстыруға бұйрық берілді. Бұл реформа керемет стратегия болып шықты. Қытай мемлекеттерінің жетілген технологиясы мен далалық көшпелілердің тактикасының арқасында Чжаоның атты әскері күшті күшке айналды. Нәтижесінде, жаңадан күш алған Чжао өзінің ең үлкен қарсыласы Цимен теңдей күштерге ие болды. Чжао өзінің артқан әскери күшін 295 жылы б.з.д. Зжуншань мемлекетін ұзақ соғыстан кейін басып алып, көршілес мемлекеттер – Вэй, Янь және Циньден аумақтарды аннексиялау арқылы көрсетті. Осы кезеңде Чжао атты әскері Чуға қарсы жорықтар кезінде кейде Ци аумағына да шабуыл жасады. Бұл кезеңде Лиань По, Чжао Шэ және Ли Му сияқты бірнеше данышман әскери қолбасшылар Чжаоға бірдей қызмет етті. Лиань По Чжаоны Циньге қарсы қорғауда маңызды рөл атқарды. Чжао Шэ ең белсенді түрде шығыста әрекет етті, Яньға шабуылға жетекшілік етті. Ли Му Чжао-Сюньну соғысында және кейін Циньге қарсы Чжаоны қорғады.
Жаоның құлдырауы
Соғысқан мемлекеттер дәуірінің соңында Чжао мемлекеті ғана құдіретті Циньге қарсы тұра алатын күшке ие болды. 287 жылы Вэймен Циньге қарсы одақ құрылды, бірақ 273 жылы Хуаян шайқасында жеңіліспен аяқталды. Бұл күрес 260 жылы Чанпин шайқасындағы қанды соғысқа ұласты. Чжао әскері Цинь әскерінен толық жеңіліске ұшырады. Вэй және Чу күштері жеңімпаз Циньнің Хандан қаласын қоршаудан құтқарды, бірақ Чжао шайқастағы зор шығындардан ешқашан қалпына келмеді. 229 жылы Цинь генералы Ван Цзянь бастаған шабуылдарға Ли Му және оның бағынышты офицері Сима Шан (司馬尚) 228 жылға дейін қарсы тұрды. Ли Му Соғысқан мемлекеттер дәуірінің ең көрнекті генералдарының бірі болды, және ол Ван Цзяньды (осы дәуірдің тағы бір үздік генералы) жеңе алмаса да, Ван Цзянь да ешқандай табысқа жете алмады. Шабуыл нәтижесіз аяқталды. Цинь императоры Цинь Шихуан Чжаоны бағындыру үшін Ли Мудан құтылу қажеттігін түсінді және Чжао басшылығы арасында араздық тудыруға тырысты. Чжао патшасы Юмиу алданып, адал емес сарай шенеуніктері мен Цинь тыңшыларының жалған кеңесімен Ли Муды өлімге кесуге бұйрық берді және Сима Шанды лауазымынан босатты. Ли Мудың орнына келген Чжао Конг Ван Цзяньмен жеңіліске ұшырады. 228 жылы Цинь Юмиу патшасын тұтқынға алып, Чжао мемлекетін бағындырды. Патша Цыянның жартылай інісі, Цзя ханзадасы Дайда Цзя патшасы болып жарияланды және Циньге қарсы соңғы Чжао күштерін басқарды. Бұл режим 222 жылға дейін сақталды, содан кейін Цинь әскері оны тұтқынға алып, Дайдағы күштерін талқандады. Чжудағы Чэнь Шэнь мен Ву Гуанның үлгісімен, У Чэнь есімді бүлікші өзін Чжао патшасы деп жариялады. Кейін У Чэнь өзінің қол астындағы Ли Лян (李良) қолдарынан қаза тапты. Чжан Эр (張耳) және Чэн Ю (陳餘), Чжаоның бұрынғы шенеуніктері, Чжао әулетінен Чжао Шие (趙歇) патшалығын құрып, оны Чжао патшасы етіп жариялады. 206 жылы Чжудың бүлікші көшбасшысы Сян Ю Цинь әулетін жеңіп, өзін және тағы он жеті көшбасшыны патшалар етіп тағайындады, сондай-ақ Чжао Шиені Дай патшасы етіп бекітті. Чэн Ю Чжао Шиеге Чжан Эрден Чжао жерін қайтарып алуға көмектесті, сондықтан Чжао Шие Чэн Юды Дай ханзадасы етіп тағайындады. 205 жылы Чэн Юдың Дайдағы қолбасшысы Ся Юэ (夏說) Лю Банның генералдары Хан Синь мен Чжан Эрден жеңіліске ұшырады. Чэн Ю 204 жылы Хан Синьден жеңілді, ал кейін Чжао Шие Хан әскерімен өлтірілді. Лю Бан Чжао мемлекетін Чжан Эрге сыйлады. 154 жылы Чжао ханзадасы Лю Суй (劉遂) бастаған Чжао мемлекеті, Хан әулетінің жаңадан тағайындалған екінші императорына қарсы жеті мемлекеттік бүлікке қатысты.
Мәдениет және қоғам
Цинь Ши Хуан Қытайды б.з.д. 221 жылы біріктірмес бұрын, әр аймақтың өзіндік әдет-ғұрыптары мен мәдениеті болды, бірақ элиталық мәдениет барлық жерде бірдей болды. «Құжаттар кітабының» Ю Гонг (Юға тағзым) тарауында (вероятно, б.з.д. 4 ғасырда жазылған) Қытай тоғыз аймаққа бөлінгендігі сипатталған, әр аймақтың өзіне тән халқы мен өнімдері болған. Бұл бөлімнің басты тақырыбы – осы тоғыз аймақтың Ұлы Ю есімді дананың саяхаттары және әр аймақтың бірегей тауарларын астанаға құрметті сый ретінде жіберу арқылы бір мемлекетке біріктірілуі. Басқа мәтіндер де мәдениет пен физикалық ортаның осы аймақтық айырмашылықтарын талқылады. Мұндай мәтіндердің бірі – Вуззи («Учитель Ву кітабы»), Соғысып жатқан мемлекеттер дәуіріндегі әскери трактат, Вэйдің маркизі Вуның басқа мемлекеттермен қарым-қатынас жасау туралы кеңес сұрауына жауап ретінде жазылған. Бұл еңбектің авторы Ву Цы, халықтың үкіметі мен мінез-қалпы олардың тұратын жері мен қоршаған ортамен байланысты екенін түсіндірді. Сондай-ақ, ол он екі мемлекет жұлдызшасында екі жұлдызбен – 26 Қазақы (一 Жао е, ) және 27 Қазақы (二 Жао ер, ) – көрсетілген, «Қыздың үйі» (Қытай шоқжұлдызы). Чжао жұлдызы «Ламбда Геркулес» және «m Capricorni» жұлдыздарымен де бейнеленген.