Кіріспе
Б.з.б. 403–230 жылдардағы Орталық Қытай мемлекеті – ежелгі Қытайдың Соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі ежелгі Қытай мемлекеті. Ғалымдар оны Қытайдың кейінгі Хан әулетінен нақты ажырату үшін көбінесе Хан деп атайды. Ол Қытайдың орталық бөлігінде (қазіргі Шаньси және Хэнань) Луоян – Шығыс Чжоудың астанасының оңтүстігінде және шығысында орналасқан. Бұл мемлекетті Цзи (姬) әулетінің ата-бабалар ғибадатханасының аристократтары басқарды. Олар Цзинь мемлекетіндегі министрлік отбасы ретінде билікке жетті, ал олардың билігі ақырында Цзинь билеуші үйінен басым түсті. Цзиньнің бөлінуі Хан, Вэй және Чжао мемлекеттерінің құрылуына әкелді, бұл Соғысқан мемлекеттер кезеңінің басталуын білдірді. Хан мемлекеті кішкентай, таулы және тиімсіз аймақта орналасқан еді. Оның аумағы Цинь мемлекетінің Солтүстік Қытай жазығына өтуіне тікелей кедергі келтірді. Хан басқаруын реформалауға тырысқанмен (әсіресе канцлер және «заңгер» Шэнь Бухай мемлекеттік басқаруды жақсартты және әскери күшін арттырды), бұл реформалар өзін қорғауға жеткіліксіз болды және ол б.з.б. 230 жылы Цинь мемлекеті басып алған жеті Соғысқан мемлекеттің біріншісі болды. Б.з.б. 260 жылы Хан мемлекетінің Шандаң әкімшілігіне Цинь шапқанда Чанпин шайқасы болды, ол Соғысқан мемлекеттер кезеңінің ең қанды шайқасы деп есептеледі, онда 400 000-ға дейін сарбаз қаза тапты.
Han was an ancient Chinese state during the Warring States period of ancient China. Scholars frequently render the name as Hann to clearly distinguish it from China's later Han dynasty. It was located in central China (modern day Shanxi and Henan) in a region south and east of Luoyang, the capital of the Eastern Zhou. It was ruled by aristocrats of the Ji (姬) family ancestral temple who rose to power as a ministerial family in the state of Jin, and whose power eventually eclipsed that of the Jin ruling house. The partition of Jin which resulted in the states of Han, Wei, and Zhao, marked the beginning of the Warring States period. The state of Han was small and located in a mountainous and unprofitable region. Its territory directly blocked the passage of the state of Qin into the North China Plain Although Han had attempted to reform its governance (notably under Chancellor and "Legalist" Shen Buhai who improved state administration and strengthened its military ability) these reforms were not enough to defend itself and it was the first of the seven warring states to be conquered by Qin in 230 BC. Qin invasion of Han's Shangdang Commandery in 260 BC resulted in the Battle of Changping, claimed to be the bloodiest battle of the Warring States period where up to 400,000 soldiers died.
Негізін қалау
Ұлы тарихшы жазбаларының 45-тарауына сәйкес, Хан әулетінің патшалық отбасы Цзинь мемлекетінің патшалық отбасының тармақтарының бірі болған. Хан әулетінің негізін қалаушы Хан Вузи, Цзинь герцогы Вудың інісі болды. Әулет мүшелері күшті Цзинь мемлекетінде министрлер болып қызмет етті және оларға Ханюань (қазіргі Шаньси провинциясының Ханчэн қаласы) иелігі берілді.
Көктемгі және күзгі кезең
Көктем мен күз кезеңінде Хан әулетінің мүшелері Жин ішінде біртіндеп ықпал мен билікті арттырды. Ханның ең гүлденген кезеңі маркиз Сидің билігі тұсында болды. Си Шэн Бухайды канцлер етіп тағайындап, оның заңгерлік саясатын жүзеге асырды. Бұл реформалар мемлекеттік басқаруды жақсартты және әскери күшін арттырды. Хан хандығы Хуанхуй патша (б.з.д. 332–312 жж.) тұсында тәуелсіздік жариялады. Дегенмен, Соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі бәсекелестікте Хан қиын жағдайға түсті, себебі Жиннің бөлінуі оны барлық жағынан күшті мемлекеттермен қоршап алды: оңтүстікте Чу, шығыста Ци, батыста Цинь және солтүстікте Вэй. Хан сол кезде жеті мемлекеттің ең кішісі болды, сондықтан өз аумағы мен ресурстарын одан әрі кеңейтудің оңай жолы болмады, және күшті көршілері оны әскери тұрғысынан мазалады.
Жеңіліске ұшырау
Оның тұрақты құлдырауы кезінде Хан ақырында өз аумағын қорғауға билігін жоғалтты және басқа мемлекеттерден әскери көмек сұрауға мәжбүр болды. Вэй мен Цы арасындағы Ханды бақылау үшін күрес Малин шайқасына әкелді, ол Цыны шығыстағы басты мемлекет ретінде орнатып берді. Б.з.д. 260 жылы Цинь Ханға шабуыл жасағаннан кейін Чжао араласып, Чанпин шайқасы болды. Эраның соңғы жылдары, Циньдің ресурстарын қымбат қоғамдық жұмыстар жобасымен сарқып басып алуға тырысқан Хан мемлекеті, азаматтық инженер Чжэн Гуоны Циньге канал салуға көндіру үшін жіберді. Бұл жоба қымбат болғанымен, аяқталғаннан кейін күтпеген нәтиже берді: жаңа Чжэнгуо каналының суару мүмкіндігі оның құнын асып түсіп, Циньге басқа алты мемлекетке үстемдік етуге қажетті ауыл шаруашылығы және экономикалық мүмкіндіктерді сыйлады. Хан б.з.д. 230 жылы бірінші болып құлады. Б.з.д. 226 жылы Ханның бұрынғы ақсүйектері бұрынғы астанасы Синьчжэньде сәтсіз көтеріліс ұйымдастырды, ал Ханның соңғы патшасы Ан сол жылы өлім жазасына кесілді. Хан Синь, Хан әулеті (漢朝) құрылғаннан кейін Лю Бангпен «Хан патшасы» (韓王) аталды. Ол Тайюань облысына және Дай патшалығының аумағына жер аударылды, онда ол Сяньбиге (Сионнуға) өткен соң, өліміне дейін Хан әулетіне қарсы шабуылдар жасады.
Мәдениет және қоғам
221 жылға дейін Цинь мемлекеті Қытайды біріктірмес бұрын, әр аймақтың өзіне тән әдет-ғұрыптары мен мәдениеті болған, бірақ олардың барлығында ортақ мәдениетті ұстанған жоғарғы топ билік еткен. "Құжаттар кітабының" б.з.д. 4 ғасырда жазылған бөлігі – "Ю Гонг" (Юға арналған құрмет) – автор тоғыз аймаққа бөлінген Қытайды сипаттайды, әр аймақтың өзіне тән халқы мен өнімдері бар. Бұл бөлімнің басты ойы – осы тоғыз аймақ Ұлы Ю есімді дана императордың саяхаттары және әр аймақтың ерекше тауарларын астанаға құрмет ретінде жіберу арқылы бір мемлекетке біріктірілген. Басқа да мәтіндер мәдениет пен табиғи ортаның аймақтық ерекшеліктері туралы айтады. "Он екі штат" астеризмі, "Қара тасбақа" символындағы "Қыз" ай сарайының бір бөлігі. Хан жұлдызы "Жаспай базар" қоршауының бөлігі болған "Оң қабырға" астеризміндегі Зета Офиухи жұлдызы арқылы да бейнеленеді.