Кіріспе

2005 жылғы 31 наурызда Зимбабведе Зимбабве Парламентінің мүшелерін сайлау үшін парламент сайлауы өтті. 150 орындық Парламент палатасының барлық 120 сайланған орындықтары сайлауға қойылды. Тағы 20 мүше президент тағайындаса, ал 10-ын дәстүрлі басшылар сайлады, олардың көпшілігі үкіметті қолдайды. Парламентке он басшыны сайлау үшін сайлау алқасы 8 сәуірде өткізілуі тиіс еді. Биліктегі Зимбабве Африкалық Ұлттық Одағы – Патриоттық фронт партиясы (ZANU PF), президент Роберт Мугабе басшылығында, оппозициялық Демократиялық өзгерістер қозғалысына (MDC) қарсы көбірек дауыс жинап жеңіске жетті. ZANU PF 78 орынды жеңіп алды, ал MDC 41 орынды, бір тәуелсіз депутат сайланды. (2000 жылғы сайлауда ZANU PF 62 орынға ие болды, ал MDC 57 орынға ие болды). Зимбабве сайлау комиссиясы мәліметінше, ZANU PF дауыс берушілердің шамамен 60 пайызын алды, бұл 2000 жылғы сайлау нәтижелерінен 11 пайызға жоғары. MDC-нің дауысы 9 пайыздан 39 пайызға дейін төмендеді. Сайлау нәтижесінде ZANU PF заң шығарушы органда екі үшін бір бөлігін құрап, үкіметке Конституцияны өзгертуге мүмкіндік берді. Сайлау еркін және әділ болған жоқ, себебі биліктегі ZANU PF партиясы оппозицияға қарсы зорлық-зомбылық жасады. Нәтижелер анықталғаннан кейін MDC бұл сайлауды "алдасқан сайлау" деп атап, оның айтуынша, сайлау ірі сайлау алаяқтығымен өткенін мәлімдеді. "Бұл сайлауды еркін және әділ деп бағалауға болмайды", - делінген MDC мәлімдемесінде. "Сайлау алдындағы жағдайдың бұрмаланғандығы және демократиялық кемшіліктерді жоюға жасалған әрекеттердің сәтсіздігі еркін және әділ сайлау өткізуге кедергі келтірді". MDC егер сайлау еркін және әділ өткен болса, 90 орынды жеңіп алған болар едік деп мәлімдеді. MDC-нің сайлау алаяқтығы туралы айыптауларына толыққанды мәліметтер MDC сайтында қолжетімді. Зимбабведегі демократияны қолдайтын құпия қозғалыстың өкілі Сокуанле "Жексенбі күні кешке не болды" атты есеп жариялады. Олардың есебі дауыс беруден бастап нәтижелер жарияланғанға дейінгі кезеңге ерекше назар аударады.

Тақырыбы мен сайлаушылар тізімі

Сайлау күні президент Роберт Мугабе 1 ақпанға белгіледі. 31 наурыз сайлауға қатысуды жеңілдету үшін мемлекеттік мереке күні болып белгіленді. Парламент сайлауға бір күн қалғанда, 30 наурызда таратылды. Сайлаушылар тізімі 4 ақпанда жабылды. 18 ақпанда сайлауға қатысуға ниет білдіргендердің есімдерін қабылдау үшін тіркеу комиссиясы отырыс өткізді. Сайлаушылар тізімі – "бір адам – бір дауыс" принципінің негізгі тасы болып табылады. Бірақ Зимбабве Бас тіркеушісінің кедергі келтіруі мен ынтымақтастық танытпауы себепті оны тексеру өте қиын болды. Бас тіркеуші Жоғарғы Сот шешімдеріне сүйене отырып, тізімді электрондық форматта беруден бас тартты, сондықтан кез келген талдау үшін қағаз түрінде жұмыс істеу қажет болды. Сайлау заңнамасы тізімнің кез келген адамға оңай және тегін қолжетімді болуын талап етеді, алайда мұндай көшірмені алуға екі жыл кетті. Ақпан айында Оңтүстік Африка президенті Табо Мбеки Зимбабведегі сайлаушылар тізімінің кемшіліктері бар екенін мойындады және оны қарау қажет екенін айтты. Тек бір МДК сайлау округі ғана сайлауға бір ай қалғандағы наразылық білдіру мерзімінен бұрын тізімді аудиттеуді аяқтады. Сол округте, Хараре-Солтүстіктегі тығыз қоныстанған бір аудандағы халықтың 64 пайызы сайлаушылар тізімінде көрсетілген мекенжайлар бойынша таныс емес. Наурыз айында өткен сайлауда ақ фермаларда жұмыс істеген ондаған мың адамдар дауыс беру құқығынан айырылды. Олар жұмыс берушілерімен бірге фермадан қуылды, сондықтан сайлаушы ретінде тіркелу үшін қажетті ресми құжаттары болмады. Сонымен қатар, көптеген адамдар өздерінің деректерін тексеру үшін алғашқы фермалық округтеріне саяхаттауға шамалары келмеді. Жақында қабылданған заңдар сайлауға қатысушылардың тұрғылықты жерін растауын талап етеді. Ауылдық Зимбабве азаматтары тұрғылықты жерін растау үшін ауылдық басшысының, басшысының немесе ферма иесінің хатын ұсынады.

Жүріс-тұрысы

Оппозициялық МДК және Джонатан Мойо сайлаушылар Зану ПФ-ті қолдамаса, аштыққа немесе зорлық-зомбылыққа ұшыратылатынын айтты. Биндурада кіруге тыйым салынған аймақтар жарияланды. Zanu PF кандидаттары Маникаленд және Масвингтодағы астық қорын Астық саудалау кеңесінен (GMB) алып, алушыларды тексеруде. Мұхаурая Чипинге-Саудта Энок Порусингази митингілеріне келгендерге "Сайлау 2005" деп жазылған төсбелгілер беріп жатқанын мәлімдеді. Бұл төсбелгілер кейіннен жүгері сатып алуға билет ретінде қолданылды. 8 наурызда Бетура ауылының 16-ауданында 2000-нан астам адам төсбелгісі болмағандықтан астық сатып алудан бас тартылды. Тек өткен апта соңында Zanu PF митингілеріне қатысқан 200 адамда төсбелгі болды және олар жүгері сатып алуға рұқсат алды.

Дауыстарды санау

Зимбабведегі басты оппозициялық партия тергеу нәтижесінде, үкіметтік Zanu PF партиясы жеңіске жеткен кем дегенде 30 округте ірі сайлау алаяқтығы орын алғанын мәлімдеді. Демократиялық өзгерістер қозғалысы 11 жарыста жеңіске жеткен Zanu PF үміткері ресми мәліметтер бойынша, үкіметтің өзінің сайлау комиссиясы жариялаған дауыс санынан артық дауыс алғанын хабарлады. MDC әрбір жағдайда өз үміткерінің басымдылығын толығымен сақтап, ресми дауыс берудің жартысынан астам дауысын жинағанын айтты. Дегенмен, ресми мәліметтер сайлау комиссиясы жариялаған дауыс санынан 183 мыңға көп екенін көрсетті. MDC өкілі Пол Темба Ньяти сайлау комиссиясы басқа жарыстардың нәтижелерін жариялаудан бас тартқандықтан, MDC талдауын 30 округпен шектегенін мәлімдеді, бұл шешім "осы өзге аймақтарда кең таралған бұзушылықтарды көрсетеді" деді.

Бақылаушылар миссиясының мәлімдемелері

Зимбабве в августе 2004 года ратифицировал новые правила Сообщества развития южной Африки, регулирующие принципы и руководящие указания по проведению выборов; однако, организация не опубликовала ни одного отчета о соответствии Зимбабве этим правилам. Одним из положений является приглашение наблюдателей от САДК за 90 дней до выборов. По состоянию на 4 февраля команда САДК, ответственная за обеспечение соответствия Зимбабве региональному протоколу, еще не получила разрешения на визит. Неправительственные организации (НПО), включая Amnesty International, 32 нигерийские НПО и 17 из Зимбабве, выразили обеспокоенность продолжающимися нарушениями прав человека в стране. Председатель Африканского союза, президент Олусегун Обасанджо, был призван оказать давление на Зимбабве для полного выполнения рекомендаций Африканской комиссии по правам человека и народов (АКПЧ), направленных на улучшение ситуации с правами человека. Комиссия провела ознакомительную миссию в Зимбабве в июне 2002 года, а выводы и рекомендации Союза были приняты в январе 2005 года на саммите в Абудже. "Большинство проблем в области прав человека, задокументированных ознакомительной миссией в 2002 году, остаются серьезными проблемами и сегодня", - заявили НПО. 19 февраля 2005 года президент Роберт Мугабе пригласил 32 страны для наблюдения за парламентскими выборами в Зимбабве. Местным наблюдателям за выборами требуется "регистрационный взнос" в размере (в местной валюте) эквивалентный месячной минимальной заработной плате. Утвержденные зимбабвийские наблюдатели были объявлены только за два дня до выборов. Международным наблюдателям (за исключением Южной Африки) требуется оплатить 300 долларов США, а южноафриканским наблюдателям - 100 долларов США. Только южноафриканские группы наблюдателей располагают достаточным количеством персонала и ресурсов для охвата сельских районов. Среди приглашенных организаций - Совет церквей Зимбабве, Юридическое общество Зимбабве, Сеть поддержки выборов Зимбабве, Юристы по правам человека Зимбабве, Группа позитивных действий, Евангелическая ассоциация Зимбабве, Центр миротворческих инициатив в южной Африке и Южноафриканский институт демократии и надлежащего управления. Заместитель министра иностранных дел Южной Африки Азиз Пахад заявил, что страну пригласили наблюдать за зимбабвийскими выборами как минимум в пяти различных качествах: как члена САДК, как председателя органа по политике, обороне и безопасности, и как соседнюю страну. Правящий Африканский национальный конгресс также был попрошен направить группу наблюдателей, а парламент создал многопартийную делегацию. Пять членов правящего Африканского национального конгресса Южной Африки прибыли в Хараре 10 марта во главе с Джеймсом Мотлатси, первыми иностранными наблюдателями. 20-членная парламентская наблюдательная миссия Южной Африки во главе с главным организатором ANC Мбулело Гониве вылетела в Зимбабве 14 марта и вернется в Южную Африку 3 апреля. 18 апреля член парламента от Независимых демократов и член миссии Винсент Гор отозвал свою кандидатуру, заявив, что с момента их прибытия в Хараре миссия была омрачена неэффективностью, плохим планированием и "потерей времени". Также есть делегация правительства Южной Африки во главе с министром труда Мембатиси Мдладланой, прибывшая 15 марта. 50-членная наблюдательная миссия САДК, включая 10 делегатов из Южной Африки во главе с министром минеральных ресурсов и энергетики Пхумзиле Мламбо Нгкука (впоследствии вице-президентом), пресс-секретарем, официальным представителем МИД Южной Африки Номфанело Кота, вылетела 15 марта. Конгресс южноафриканских профсоюзов (COSATU) - член правящего альянса Южной Африки - направил ознакомительную миссию в октябре 2004 года для встречи с Конгрессом профсоюзов Зимбабве (ZCTU) и изучения условий для проведения честных выборов. Их депортировали из Зимбабве через несколько часов после того, как полиция разогнала встречу между ними и ZCTU. 2 февраля 2005 года вторая миссия во главе со Звелинзимой Вави, генеральным секретарем COSATU, была развернута в аэропорту Хараре, обвиненная по статье 18A Закона об иммиграции, касающейся запрещенных иммигрантов. В ответ уважаемый юрист по правам человека Джордж Бизос заявил, что всем членам Сообщества развития южной Африки разрешено въезжать в Зимбабве без подачи заявления на визу. После встречи на следующий день между профсоюзами в Южной Африке представитель Cosatu Патрик Крейвен заявил: "На данный момент очевидно, что свободных и справедливых выборов не может быть". ZCTU потребовал создания независимой избирательной комиссии и допуска международных наблюдателей в страну, а правительство также должно отменить строгие законы, ограничивающие доступ оппозиции к средствам массовой информации и запрещающие ей проводить публичные митинги и собрания без разрешения полиции. В соответствии с Законом о порядке и безопасности (POSA) организаторы публичных собраний обязаны предварительно уведомить полицию о намерении собраться. В соответствии с тем же законом, собрание более пяти человек без уведомления полиции является правонарушением, и полиция имеет право разрешить или запретить проведение публичных собраний. ZTCU предложил перенести дату выборов. Сами ZCTU были лишены права наблюдать за выборами. Amnesty International заявила, что Zanu PF использовала угрозы и запугивание против сторонников оппозиции перед выборами, которые теперь не могут быть свободными и справедливыми. "Миссия считает, что парламентские выборы 2005 года в Зимбабве отражают свободную волю народа Зимбабве", - заявил министр труда Южной Африки Мембатиси Мдладлана, возглавлявший наблюдательную миссию правительства Южной Африки на выборах. Мдладлана заявил, что выборы в четверг "в основном" соответствуют руководящим принципам, принятым лидерами южной Африки в прошлом году для проведения демократических выборов. "Позвольте мне поздравить народ Зимбабве с проведением мирных, достоверных и хорошо организованных выборов, которые, по нашему мнению, отражают волю народа", - сказала Пхумзиле Мламбо Нгкука, министр кабинета министров Южной Африки, возглавлявшая 55-членную, 11-страновую наблюдательную миссию от Сообщества развития южной Африки. Мламбо Нгкука заявила, что наблюдательная миссия попросила оппозиционную партию "Движение за демократические перемены" (MDC) предоставить доказательства в поддержку их утверждений о расхождениях в 32 из 120 избирательных округов. "Мы получили жалобы и запросили информацию. У нас все еще нет ее. Мы не можем сделать больше", - сказала она.

Нәтижелер

Нәтижелер 2000 жылғы көрсеткіштермен бірдей болды. MDC азаматтық қоғам ұйымдарының салыстырмалы түрде күшті және сайлауда манипуляциялардың алдын алуға қабілетті Хараре мен Булавайо сияқты негізгі қалалардағы барлық орындарды жеңіп алды. МДК сондай-ақ Оңтүстік Матабелеленд аймағындағы көпшілік орындарды жеңіп алды, онда бір кезде Джошуа Нкомоның ZAPU партиясын қолдаған Ндебеле халқы шоналардың басымдығы бар ZANU PF партиясына қарсылығын жалғастыруда. Бірақ халықтың көп бөлігі тұратын Зимбабве орталық және солтүстігіндегі Машоналэнд ауылдық аймақтарында ZANU PF бір орынды қоспағанда, барлық орындарды жеңіп алды. Назар аударарлықтай жергілікті нәтижелердің бірінде бұрынғы парламент спикері, бір кезде Мугабенің орнын басатын деп есептелген, бірақ соңғы кезде құрметтен түскен Эмерсон Мнангагва Kwe kwe округінен MDC-ның Блессинг Чебундоға жеңіліп қалды. Тәуелсіз кандидат Джонатан Мойо МДК партиясынан Цхолоцхо сайлау округінде жеңіске жетті. МДК үшін тағы бір маңызды жеңіліс – Рой Беннеттің әйелі Хизердің бақталастығы болған Чиманамини округі. Зимбабве сайлауларын қолдау желісінің 8000 сайлау учаскесінде 6000 бақылаушысы болды, олардың мәліметінше, 10% сайлаушы сайлау тізімінде аты жоқ болғандықтан, қажетті құжаттары болмағандықтан немесе дұрыс сайлау округінде болмағандықтан сайлауға қатыса алмады.