Кіріспе
Англиядағы Йорктан Шотландиядағы Антонин қабырғасына дейін созылған римдік жол Дере көшесі немесе Дир көшесі деп аталады – бұл римдік жолдың қазіргі заманғы атауы. Ол Эборакумнан (Йорк) солтүстікке қарай жүріп, Корбридждегі Стенгейтті (Адриан қабырғасы Портгейтте, солтүстікке қарай) кесіп өтеді және қазіргі Шотландияға дейін жалғасады, кемінде Антонин қабырғасына дейін. Бұл римдіктердің солтүстікке және Шотландияға байланыс пен жабдықтаудың басты жолы болды. Оның маршрутының бір бөлігі әлі де қазіргі заманғы жолдармен сәйкес келеді, оның ішінде A1(M) (Тис өзенінің оңтүстігінде), Пирсбридж арқылы өтетін B6275 жолы, Дере көшесі Тис өзенін осы жерде кесіп өтеді, сондай-ақ Нортумберлендтегі Корбридждің солтүстігіндегі A68 жолы.
Dere Street or Deere Street is a modern designation of a Roman road which ran north from Eboracum (York), crossing the Stanegate at Corbridge (Hadrian's Wall was crossed at the Portgate, just to the north) and continuing beyond into what is now Scotland, later at least as far as the Antonine Wall. It was the Romans' major route for communications and supplies to the north and to Scotland. Portions of its route are still followed by modern roads, including the A1(M) (south of the River Tees), the B6275 road through Piercebridge, where Dere Street crosses the River Tees, and the A68 north of Corbridge in Northumberland.
Атауы
Бұл жолдың римдік атауы жоғалып кеткен. Оның ағылшынша атауы, жолдың алғашқы бөлігі өтетін, римдік кезеңнен кейінгі Деира англосаксон патшалығымен сәйкес келеді. Бұл патшалықтың аты Йоркширдегі Дервент өзенінен шыққан болуы мүмкін. "Көше" сөзінің мағынасы көне ағылшын тілінен (via strata) келген, ол кез келген төселген жолға қатысты және қалалық көшелермен арнайы байланысы болмаған. Шотландиядағы жолдың кей бөліктері кейіннен Әйіс Құтберт жолы және Корольдік жол деп аталды.
"Уотлинг көшесі"
Антониндік саяхат жолының 2-ші британдық маршруты (Уотлинг көшесі деп аталады) Еборакум мен Катарактониум (Каттерик) арасындағы Дере көшесінің басты жолын бөлісіп, содан кейін солтүстік-батысқа бұрылып Лугувалиуммен (Карлайл) байланыс жасады. Осы себепті, Дере көшесінің кейбір бөліктері немесе толығымен кейде "Уотлинг көшесі" деп аталады, бұл атау 1885-1900 жылдарғы Ordnance Survey картасының Окснам ауылына арналған басылымында кездеседі. Корбридждің солтүстігіндегі ескі A68 жолының шағын бөлігі Уотлинг көшесі деп аталады. Дегенмен, оны оңтүстіктегі Кентербери мен Вроксетер арасындағы дәстүрлі маршрутпен немесе одан батысқа қарай Карлайлға саяхат жолымен шатастырмау керек.
Қазіргі заманғы бағыт
Қазіргі заманғы маршрут Йорк қаласының оңтүстігіндегі қазір жоғалған жолды қамтымайды, бірақ Римдік жолдармен солтүстікке қарай жалғасады – бұл жолдар Антонин ішкі жолдарының авторы назардан тыс қалдырған немесе одан кейін салынған жолдар. Маршрут Йорктан басталып, Олдбороу мен Бороубридждің жанындағы Юр өзенін кесіп өтеді. Ол Кэттерикке жақын жерде Свейл өзенін кесіп өтеді. (Катарактониум қираған жерлері Скотч-Корнердегі Кэттериктің солтүстігінде орналасқан.) A66 тас жолы Рим дәуіріндегі Уотлинг көшесінің бағытын сақтайды, одан Стенмор арқылы Пенирт пен Карлайлға, Адриан қабырғасының батыс жағына бұрылыс жасалады. Дере көшесі қазіргі Пирсбридж Рим фортының қираған жерлерінің жанында тас аркалы көпір арқылы Тис өзенін кесіп өтеді. Мұндай көпірлер Рим Британиясында, әсіресе солтүстікте сирек кездесетін. Алғашқы көпір басқа бағыттағы жаңа көпірмен ауыстырылды. Рим дәуірінде Дере көшесінің де бірнеше рет түзетулерге ұшырағаны туралы мәліметтер бар. Осы жерде Виновия бекінісі Дарем, Честер-ле-Стрит және Ньюкаслға қарай оңға бұрылатын тармақ жолды күзетті. Сол жерде Понс Элий Тайн өзенін кесіп өтеді. Дере көшесі одан әрі Ланчестер мен Эбчестерден өтеді, Лонговициум мен Виндомораның бұрынғы бекіністері орналасқан жерлерден өтеді. Корияда (қазіргі Корбридж) ол Адриан қабырғасына параллель жүретін Станегейт жолымен қиылысады. Станегейт пен Дере көшесі бастапқыда шамамен бірдей енде болды, бірақ Станегейттегі металл жабынының тереңдігі – Дере көшесімен салыстырғанда – жиі қайта жаңартылғанын және көліктің көбірек немесе ауыр болғанын көрсетеді. Корбриджден өтетін маршрут қабырғадағы Портгейт арқылы өтіп, Римнің шамалы ғана бақылауындағы жерлерге кірді. Жол солтүстікке қарай Редесдейлге, содан кейін Шевиот тауларына қарай жүреді, онда Форлоу, Вест Вудберн (Хабитанкум), Рочестер (Бремен) және Чью Гриндегі марш бекіністерінің қалдықтары сақталған. Бұдан әрі жолдың жақсы сақталған бөліктері Мелроуз маңындағы Тримонтиумға дейін созылатын Сент-Кутберт жолының бір бөлігін құрайды. Онда маршрут Твид өзенін кесіп, Лидер Уотер өзенімен Ламмермуир тауларының етегіне дейін жетеді, онда Окстон маңында Рим бекіністерінің іздері табылды. Тағы бір жақсы сақталған бөлігі Ламмермуир таулары арқылы Сотра төбесінен Эдинбургке дейін көтеріледі, онда Дин Эйдин британдық Вотадин тайпасының бекінісі болған. Жақын жерде римдіктер Антонин қабырғасының шығыс жағындағы Крамонд пен Инвереск қалаларында гарнизон ұстаған.
Археология
1994 жылы Клиффте гараж салынып жатқанда Рим жолының бір бөлігі табылды, сонымен қатар сол дәуірге тән керамикалық бұйымдар мен плиткалар да кездесті. Реймонд Селкирк Клиффтегі Тистің оңтүстік жағындағы қираған құрылыстардың бөгет қалдықтары болуы мүмкін деген болжам жасады; бұл мәселені 2009 жылы «Time Team» археологиялық телебағдарламасы зерттеді. 2007 жылы CFA Archaeology Дун Лоуда жел электр стансасына баратын жол салынар алдындағы қазба жұмыстары барысында Дере көшесі деп аталатын Рим жолының бір бөлігін ашты. Қазбалар көрсеткендей, жолдың бұл бөлігі ежелгі арнаның үстіне ағаш торлар мен бұтақтардан жасалған төсеме арқылы салынған. Римдік жол құрылысында осындай инженерлік шешімдердің өте сирек мысалдары ғана белгілі. Археологтар қолданылған ағаштың сол кездегі азайған орманнан алынғанын анықтады. 2007 жылы Эдинбургтегі Ньюбриджде AOC Archaeology жүргізген қазба жұмыстары жолдың бір бөлігін тауып, оның осы аймақта орналасқандығын нақтылады, бұл аймақтағы Инглистон тас белгісі және Гогардағы уақытша лагерьлердің орналасқан жері туралы мәліметтермен сәйкес келеді.
Тарих
Жоғарғы орта ғасырларда Джедбург пен Эдинбург арасындағы жолдың бөлігі Корольдік жол (Via Regia) деп аталды. Ол Шотландияның көп бөлігін Шотландия шекарасындағы маңызды діни орындармен байланыстырды. Король Малкольм IV осы жолдың ортасында өзінің Киелі Үштік шіркеуі мен ауруханасын құрды, көптеген паломниктік сапарлаушыларға көмек көрсету үшін. Шотландия королевасы Мэридің «Қатаң күйеу жібу» кезінде Гертфорд графының әскерлерінің және Шотландия шіркеуінің реформациясы кезінде Шекаралық аббаттар қиратылғаннан кейін, жол қолданыстан шығып, тозығы жетті. Ол негізінен мал айдауға және заңсыз шекара аймағына батыл кіретін кездейсоқ саяхатшыларға пайдаланылды. Дерэ көшесі орта ғасырларда Дарем мен Йорк арасында қолданыла берді. Күндізгі жарық шектеулі болғандықтан, «қыста атпен күніне шамамен отыз миль, ал жазда отыз алтыдан қырық мильге дейін жүруге болар еді». Денесі күшті, жанкешті адамдар Дарлингтоннан Йоркқа дейін жаяу жүре алатын, ал жылқының сапасы күніне жүрілетін отыз бен елу миль арасындағы айырмашылықты анықтайтын. Құдайға сыйынған немесе байлар ұйымдастырған саяхаттарда жол жүру күні жиырма мильге дейін қысқартылуы мүмкін. Қараша мен ақпан аралығында жолдар соншалықты лайлы және қиын болғандықтан, күндіз жол аяқтау үшін тамақтануға тоқтау мүмкін болмайтын; алайда «патшалық тракт» немесе alta via regia strata қыс айларында Йорк пен Дурхам арасында өтпелі болатын, және бұл Дерэ көшесі болуы мүмкін. Жол бойында жүк таситын аттар ауыр жүк, мысалы, жүнді тасыды. Діни қызметкерлер, саудагерлер және ақсүйектер басқаларға қарағанда көбірек саяхаттады, ал кейбіреулер мүлдем саяхаттамады. Көшпенді өмір салты жүктерді тасымалдау үшін арбаларды пайдалануды қамтыды, бірақ арбалар қысқы лайда батпаққа түсіп қалатын, сондықтан жүк таситын аттары бар саудагерлер байлардан гөрі қыста оңай саяхаттады.