Кіріспе

Шотландия шекарасындағы археологиялық орын, Шотландия

Тримонтиум – Шотландия шекарасындағы Мелроуз маңындағы Ньюстедте орналасқан римдік форт кешені. Оның аты үш Эйлдон төбелерімен байланысты болуы мүмкін (латынша: trium montium, үш төбе). 79-184 жылдары аралықта пайдаланылып, 120 жылдары Адриан қабырғасы салынғаннан кейін «шеткі» бекіністердің ең ірісі болды. Бұл қамал қабырғадан солтүстікке қарай 60 миль қашықтықта, Дере көшесінің (солтүстікке қарайғы негізгі римдік жолының) жалғасында, бастапқыда «қауіпті» аймақта орналасқан. Тримонтиум Хадриан қабырғасындағы кез келген форттан үш есе үлкен болды және 180 жылы бүкіл Рим империясының ең солтүстік елді мекеніне айналды. Тримонтиум – халықаралық маңызы бар орын, себебі 117 шұңқырда табылған Британиядағы римдік әскери заттардың ең ірі жиынтығы осы жерде сақталған. Оны римдік географы Птолемей өзінің «География» еңбегінде көрсеткен. Форт Твид өзенінің жағасында орналасқан, Эйлдон төбелері мен темір дәуіріндегі төбе бекінісі Солтүстік Эйлдон төбесінде көрініс тапқан. Бұл жергілікті тұрғындар мен Шотландия шекарасының әсем ландшафтын еске салады. Бұл орын Твид және Лидер өзендерінің тауарлар мен адамдардың қозғалысы үшін ыңғайлы жолдар ұсынуынан және форттың жанынан өтетін Дере көшесіне айналған римдік жолдан тиімді пайдаланған. Ол Рим империясының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін Тримонтиумды қоса алғанда, әскери жолдар мен бекіністер желісін салды. Бар болған бекіністер нығайтылып, Шотландияның солтүстік-шығысындағы Хайленд сызығы бойымен жаңа бекіністер салынды, бұл шотландтық таулы жерлерге және одан кіруді бақылауды күшейтті. Шотландияның оңтүстік-шығысы мен Англияның солтүстік-шығысындағы әскери байланыс және жабдықтау желісі – Дере көшесі (Тримонтиум осы жолдың бойында орналасқан) жақсы бекітілген. 84 жылы Агрикола Британиядан шақырылғаннан кейін римдіктер Солтүстік Шотландиядан Форт-Клайд аралығындағы қорғаныс желісіне шегінді. 105 жыл шамасында пикті тайпаларынан ауыр соққы алған: бірнеше римдік бекіністер өртенді, Тримонтиумдағы адам сүйектері мен зақымдалған қару-жарақтар соғыс болғанын көрсетеді. Тримонтиум тасталып кетті және 120 жылдары Адриан өзінің қабырғасын салып, шекараны оңтүстікке жылжытты. Форттың тағдыры аймақтағы римдіктердің кейінгі кеңеюі мен шегінуін көрсетеді, оның рөлі Хадриан қабырғасынан кейінгі шекаралық бекеттен Антонин қабырғасы үшін 136 жылдан кейін жабдықтау және логистикалық орталыққа, ал 164 жылдан бастап қайтадан шекаралық бекетке дейін өзгерді. 80 жылы алғашқы құрылыс кезеңінен бастап 180 жылдан кейін соңғы басқыншылық пен шегінуге дейін форт римдіктер мен жергілікті тұрғындар үшін маңызды орталық болды. Аймақтағы отбасылық шаруашылықтарда өмір сүрген және кейде ландшафттағы төбе бекіністерінің желісінде жиналатын жергілікті темір дәуірінің халқы римдіктермен қатар өмір сүру үшін әртүрлі стратегияларды әзірлеуге мәжбүр болды. Бұл одақтар мен саудадан бастап, даулар мен соғыстарға дейін өзгеруі мүмкін. Сэр Ян Ричмондтың әуе суреттері және Брэдфорд университетінің 1987-1997 жылдардағы іздеу-құтқару қазбалары.

1-кезең (79-87 жж.): 1940 жылдан бері әуе суреттері арқылы анықталған осы аймақта кем дегенде үш, мүмкін беске дейін лагерь болған. Кёрл анықтаған «Ұлы лагерь» бүкіл қоршаудың ортасындағы жотаның ең биік нүктесінде орналасқан, Шевиоттардан келетін жолға және Лидер аңғарына қарай өзеннің өтуін бақылаған. Оның ауданы 49 акрды құрайды, ал оның 4 қақпасының әрқайсысының алдында titulus, қорғаныс үшін ұзақ тік арық орналасқан. Оның көлемі үлкен болғандықтан, ол үлкен, әсіресе легионерлік күш үшін салынған болуы керек және оның пайдалану мерзімі қысқа болған. Шотландияда оның көлемімен салыстыратын жалғыз қазба жасалған лагерь – 56 акрлық Инчтутилдегі легионерлік форт. Уэльстегі 50 акрды алып жатқан Каерлеон екінші легионның орналасқан жерімен тығыз байланысты. Кейінгі шағын Агриколан форты 80 жыл шамасында XX легион Валерия Виктрикске тиесілі болды, оның аты көптеген жазуларда кездеседі. Оның алдында екі ор қазылып, әр кіреберісінің үстінен бір-біріне жабысып тұрған, таспен қаланған іргетастағы, топырақпен қапталған қорғандары болды. Батыс жағында осындай қорған мен арықтармен қоршалған қосымша ғимарат орналасқан.

2-кезең (90-105 жж.): Римдіктер қамалдан қысқа уақытқа кеткеннен кейін қайта оралды және нығайтуға кірісті. Ескі орлар толтырылып, жаңа қорғаныс құрылыстары салынды. Бұл форттың күшеюіне әкелді. Жаңа шөппен қапталған дуал 13,5 метр ені және 8,4 метр биіктігі бар таспен қаланған негізге салынды. Оның алдында 5-7 метр ені және 2-4 метр тереңдігі бар жалғыз ор болды. Форттың оңтүстік, шығыс және, мүмкін, солтүстік жағында жаңа, жақсы қорғалған қосымша ғимараттар пайда болды, онда азаматтық тұрғындар мен әскерилер тұрды.

6-кезең (160 ж. шамасы): Осы кезде бұрынғы бөлу қабырғасы алынып тасталды, себебі Тримонтиумның рөлі жабдықтау және өндірістен шекаралық фортқа өзгерді, бұл Антонин қабырғасының тасталып қалуына байланысты болды. Форт ішінде ұзын, тар казарма салынды және форттың айналасындағы азаматтық халықтың азайғанына дәлелдер бар. Эдинбургтағы Шотландия Ұлттық мұражайында көруге болатын ат жабдықтары, мыс құймадан жасалған ер-тұздықтар мен зергерлік тігістері бар былғары жабдықтар, сауда мен өндіріс, құрылыс және римдік шекарадағы күнделікті өмірмен байланысты көптеген заттар табылды. Сонымен қатар, жаттығу алаңының (gyrus) болу мүмкіндігі де бар. Джеймс Кёрлдің 1905 жылдың ақпанынан 1910 жылдың қыркүйегіне дейінгі қазба жұмыстары орынды зерттеуді бастады және көптеген жаңалықтар ашты.

Мұражайлар

Тримонтий қоры жақын маңдағы Мелроуз қаласында Тримонтий орнының жанында музей басқарады. Музейдің 1,4 миллион фунт стерлингтік жаңаруы Ұлттық лотерея мұра қоры қолдаған жобаның бір бөлігі болды, мақсаты Тримонтий тарихының галереяларын, көрмелерін және түсіндірмелерін жақсарту және кеңейту еді. Қор Тримонтий орнына экскурсиялар ұйымдастырады, лекциялар мен дәрістер сериясын өткізеді, жергілікті қоғамдық шаралармен байланысты іс-шаралар жүргізеді, сондай-ақ мектептер мен отбасылар үшін семинарлар ұсынады. Тримонтийден табылған көптеген түпнұсқа және кейінгі жәдігерлердің сапасы мен маңыздылығы соншалық, олар Эдинбургтегі Шотландия Ұлттық мұражайында көрсетіледі. Ат әскерінің шлемдері, әсем бет маскалары, жылқыға арналған шамфрондар, былғары бұйымдар және тағы да көптеген римдік жәдігерлерді көруге болады. Тримонтий қорының музейді жаңғырту жобасы арқасында маңызды жәдігерлер бастапқы бекініс орнына және археологиялық қазбаларға қайта оралды. Олар Тримонтий тарихын және оның жергілікті тұрғындармен байланысын көрсететін бұйымдарды кеңейтетін, қайта жобалайтын, жаңаша түсіндіретін және қайта көрсететін қазіргі заманғы музейде орналасқан.