Кіріспе

Хелеполис (ἑλέπολις, "Қалаларды жаулаушы" деген мағынада) – қозғалмалы қоршау мұнарасының грекше атауы. Ең әйгілісі Фессалиялық Полид жасаған, ал Македониялық Деметрий I және Афиналық Эпимах Родос қамалында (б.з.д. 305 ж.) жетілдірген мұнара болды. Оның сипаттамаларын Диодор Сицилийлік, Витрувий, Плутарх және "Афиней Механикус" еңбегінде жазған.

Сипаттама

Хелеполис негізінен, әр жағы 40 метр биіктігі мен 20 метр ені бар, қолмен шайқасқа итерілген, конус тәрізді үлкен мұнара болды. Ол биіктігі 5 метр болатын сегіз дөңгелек пен қосымша дөңғалақтарда тұрды, бұл тікелей және бүйірлей қозғалуға мүмкіндік берді. Мұнараның үш ашық жағы темір тақталармен жабылғандықтан отқа төзімді болды, ал ішкі кеңістігі екі қабатқа бөлінді, көтерілу және түсу үшін екі кең баспалдақпен байланыстырылды. Машинаның салмағы белгісіз болды және оны жылжыту үшін релейлік тәртіппен жұмыс істейтін 3400 адам қажет болды, олардың 200-і үлкен қапстанды айналдырып, дөңгелектерді белбеу арқылы қозғалтса, қалғандары арт жағынан итеріп тұрды. Қосымша дөңғалақтар бүйірлей қозғалуға мүмкіндік берді, сондықтан тұтас құрылғыны қалаған шабуыл нүктесіне бағыттауға болады, сонымен бірге қоршау машиналарын қабырғаларға бағыттап, машинаның қорғаныш корпусын қала қабырғалары мен оны итерушілердің арасында ұстауға болады. Хелеполис екі катапультасы және бірінші қабатта снарядтарының салмағына қарай жіктелетін бір машинасы, екінші қабатта үш катапультасы, ал келесі бес қабаттың әрқайсысында екі-екі катапультасы бар, ауыр қару-жарақтан тұратын қауіпті құрамға ие болды. Механикалық түрде реттелетін жалюзилермен қорғалған, жүн мен теңіз шөптерімен толтырылған терілермен қапталған тесіктер, мұнараның алдыңғы қабырғасын снарядтарды ату үшін тесіп өткен. Жоғарғы екі қабаттағы әскерлер екі жеңіл сүмбілеу тастағыш көмегімен қабырғалардағы қорғаушыларды оңай тазарта алатын.

Родостың қоршауы

Хелеполис қалаға қарай итерілген кезде родостықтар металл пластиналардың бір бөлігін шешіп алды, ал Димитрий оны өртеуден сақтау үшін шайқастан кері тартып алуға бұйырды. Қоршау сәтсіз аяқталғаннан кейін Хелеполис, басқа қоршау машиналарынмен бірге тасталып қалды. Родос халқы металл пластиналарын балқытып, тастап кетілген қару-жарақтарды сатты, ал алынған материалдар мен ақшаны өздерінің қамқоршы құдайы Гелиосқа арналған Родос Колосының мүсінін салуға жұмсады, ол ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі ретінде танылды. Витрувий басқаша нұсқа келтіреді, онда родостықтар бұрын Родос қаласының сәулетшісі болған Диогнеттен Хелеполисті қолға түсірудің жолын табуды өтінеді. Ол түнде родостықтарға қала қабырғасында тесік жасап, Хелеполистің шабуылдайтын күні күтілетін аймаққа көп мөлшерде су, лай және канализация суларын құйып жіберуді тапсырды. Диогнет сәтті болды: мұнара күтілген шабуыл позициясына жеткізілді де, лайға батып, қозғалмай қалды. Қоршау аяқталғаннан кейін родостықтар Деметрийдің тастап кеткен қоршау машиналарын сатып, түскен ақшаны Родостың алып Колосын тұрғызуға жұмсады.

Кейінгі пайдалану

Деметрий б.з.д. 292 жылы Теба қоршауында тебалықтарға қарсы осындай машинаны тағы қолданды және келесі жылы қаланы жаулап алды. Кейінгі замандарда қоршау инженерлері "гелеполис" атауын жылжымалы мұнаралар үшін, олардың көмегімен қабырғаны бұзуға арналған тараулар (айдарлар) орнатылған, сондай-ақ найза мен ауыр тастарды лақтыратын машиналар үшін де қолданды. Византиялықтар бұл терминді көп уақыттан кейін өте әртүрлі қоршау машинасына қатысты қолданды; ол тартымдық требушет болды. Бұл терминді алғаш рет Теофилакт Симокат 602-628 жылдардағы Византия-Сассанид соғысында Тифлис қоршауын сипаттағанда қолданды.