Кіріспе

Саяси және психологиялық процестер арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін салааралық ғылым – саяси психология. Саяси психология – саясатты, саясаткерлерді және саяси мінез-құлықты психологиялық тұрғыдан түсінуге, ал психологиялық процестерді әлеуметтік-саяси көзқарастар арқылы зерттейтін салааралық академиялық сала. Саясат пен психология арасындағы қарым-қатынас екі жақты деп есептеледі: психология саясатты түсіну үшін, ал саясат психологияны түсіну үшін құрал ретінде қолданылады. Саяси психология – антропология, экономика, тарих, халықаралық қатынастар, журналистика, бұқаралық ақпарат құралдары, философия, саяси ғылымдар, психология және социология сияқты көптеген ғылымдардан білім алатын салааралық ғылым. Саяси психология сенімдерге, мотивацияға, қабылдауға, танымға, ақпаратты өңдеуге, оқу стратегияларына, әлеуметтенуге және көзқарас қалыптастыруға байланысты адамдардың өзара тәуелді қарым-қатынастарын және жағдайларын түсінуді мақсат етеді. Саяси психологиялық теориялар мен тәсілдер мынадай жағдайларда қолданылады: көшбасшылық рөлі; ішкі және сыртқы саясатты қалыптастыру; этникалық зорлық-зомбылық, соғыс және геноцидтегі мінез-құлық; топтық динамика және қақтығыстар; нәсілшілдік мінез-құлық; дауыс беруге қатысты көзқарастар мен мотивация; дауыс беру және бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі; ұлтшылдық; және саяси экстремизм. Қорыта айтқанда, саяси психологтар саяси мінез-құлықтың негіздерін, динамикасын және нәтижелерін танымылық және әлеуметтік түсіндірмелер арқылы зерттейді.

Франция

Саяси психология Батыс Еуропадан, Франциядан бастау алды, онда ол жаңа ғылымдар мен парадигмалардың пайда болуымен, сондай-ақ түрлі елдердің нақты әлеуметтік және саяси ахуалымен тығыз байланысты болды. Саяси психология ғылымы Франко-пруссия соғысы мен Париж коммунасының (1871) тудырған социалистік революция кезінде ресми түрде енгізілді. Саяси психология терминін алғаш рет этнолог Адольф Бастиан өзінің "Тарихтағы адам" (1860) атты кітабында қолданды. Философ Гипполит Тэйн (1828–1893), Ecole Libre de Sciences Politiques мектебінің негізін қалаушы, Бастианның теорияларын "Заманауи Францияның пайда болуы" (1875–1893) атты еңбегінде Үшінші Республиканың құрылуы мен дамуына қатысты идеяларға қолданды. Ecole Libre de Sciences Politiques мектебінің директоры Эмиль Бутми (1835–1906) ұлттық қарым-қатынастардың әлеуметтік, саяси және географиялық аспектілерін зерттеумен танымал ғалым болды. Ол саяси психология саласында бірнеше еңбек жазды, мысалы, "Англия халқы; олардың саяси психологиясын зерттеу" (1901) және "Америка халқы; олардың саяси психологиясының элементтері" (1902). Көпшілік психологиясының авторы Густав Ле Бон (1841–1931) көпшілік әрекетінің ерік-жігерді басып, рационалды ойлауға зиян келтіретінін, осының салдарынан бақылаусыз күйзелістер мен эмоциялар туатынын айтты. Ол "Социализм психологиясы" (1896) және "Саяси психология және әлеуметтік қорғаныс" (1910) атты еңбектерінде көпшіліктің бақылаусыз жағдайында адамдардың ұсынысқа және басшылыққа бейім екенін, ал ұлтшылдыққа бойұсыну бұл мәселені шеше алатынын көрсетті.

Италия

Сол уақытта Италияда Ризорджименто (1870) түрлі әлеуметтік реформалар мен дауыс беру құқығын күшейтті. Осы кезеңдегі әлеуметтік топтардың үлкен бөлінісі заңгер Гаэтано Москаны (1858–1914) өзінің «Билеуші топ: Саяси ғылымның элементтері» (1896) атты еңбегін жариялауға жетеледі, ол барлық қоғамда билеуші және бағынышты топтардың бар екендігін теориялық тұрғыда түсіндірді. Вильфредо Парето (1848–1923), Москаның идеяларынан шабыт алып, «Элитаның өрлеуі мен құлдырауы» (1901) және «Социалистік жүйе» (1902–1903) еңбектерін саяси психология ғылымына үлкен үлес етті, топтар мен әлеуметтік жүйелердің рөлін зерттеді. Оның «Ақыл мен қоғам» (1916) атты еңбегі социологиялық зерттеу болып табылады. Моска мен Паретоның итальяндық элита туралы жазғандары Роберт Мишельс (1876–1936) теорияларына әсер етті. Мишельс – Германиядағы халықтың көп бөлігінен құралған парламент пен Италиядағы жоғарғы топтың парламенті арасындағы айырмашылыққа қызыққан неміс социалисі болды. Ол «Саяси партиялар: Қазіргі демократияның олигархиялық бейілімдеріне қатысты әлеуметтанулық зерттеу» (1911) атты еңбегін жазды.

Австрия

Зигмунд Фрейд (1856–1939) саяси психология ғылымына зор психоаналитикалық әсер етті. Оның «Тотем және табу» (1913) және «Топтық психология және Эго талдауы» (1921) атты еңбектері психоанализді саясатпен байланыстырды. Фрейд пен Буллитт (1967) АҚШ президенті Вудро Вильсонның тұлғалық ерекшеліктері Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның шешім қабылдауына қалай әсер еткенін алғаш рет психобиографиялық тұрғыдан түсіндірді. Екінші дүниежүзілік соғыстың әсерінен шабыттанған Вильгельм Райх (1897–1957) жеке тұлға типтерінің дәуірге, мәдениетке және әлеуметтік топқа байланысты өзгеруіне қызығушылық танытты. Ол топтың, қоғамның және ортаның тұлғаға екі жақты әсерін сипаттады. «Фашизмнің жаппай психологиясы» (1933) кітабында ол фрейдистік және марксистік теорияларды біріктірді. Сонымен қатар, ол «Саяси психология және сексуалдық экономика» журналын (1934–1938) шығарды, ол батыс тілдерінде саяси психологияны алғаш рет таныстырған журнал болды.

Германия

Германияда екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болған жаңа саяси өзгерістер мен фашистік үстемдік Франкфурт мектебінің авторитаризмді зерттеуіне себеп болды. Философ Герберт Маркузе (1898–1979) өзінің «Ақыл мен революция: Гегель және әлеуметтік теорияның қалыптасуы» (1941) атты кітабында бостандық және билік мәселелерін көтерді, онда топтар жеке құқықтардан бас тартуы мүмкін екенін айтты. Теодор В. Адорно (1903–1969) да авторитарлық жеке тұлғалар мен антисемитизмді зерттеді. Оның «Авторитарлық тұлға» (1950) атты еңбегі фашизм мен демократияға қарсы үгітке бейім жеке тұлға типін анықтауға бағытталған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі нацистік қозғалыстар Гитлермен байланысты саяси психология туралы лекция оқып, жазған Уолтер Поппелрейтер (1932) сияқты даулы психологтардың пайда болуына да ықпал етті. Психолог Эрик Яенш (1883–1940) «Антитип» (1933) атты нәсілшіл кітап жазды.

Ұлыбритания

Ғасырдың басында Оксфорд және Кембридж университеттері психологиялық қоғамды (1901) және социологиялық қоғамды (1904) құрумен қатар, "Адам туралы ғылымдар" сияқты пәндік саяси психология курстарын енгізді. Оксфорд тарихшысы Г. Б. Гранди (1861–1948) 1917 жылы саяси психологияны тарихтың бір саласы ретінде атап көрсетті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әлеуметтік және саяси мінез-құлыққа ынталандырылған ол, тарихи ғылымның жаңа саласын – "Жаппай әрекет ететін адамдардың психологиясын" деп санады. Саяси салаларда тиімді шешім қабылдау дағдыларын жетілдіруге бағытталған әдістер ұсынылды. Херт және Маркман (1995) топқа кемшіліктерді табу және сынға алу үшін жеке адамды тарту, мүшелерге балама көзқарастарды қалыптастыруға көмектеседі деп мәлімдейді. Джордж (1980) "көптеген жақтаушылық" ұстанымын ұсынды, онда бейтарап тұлға әртүрлі жақтаушылардың ұсыныстарының артықшылықтары мен кемшіліктерін талдап, хабардар шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Саяси топтардың өнімділігін арттыруға арналған қолданбалы психология теорияларына "команданы дамыту" әдістері, "сапалық үйірмелер" және дербес жұмыс топтарын енгізу кіреді.

Эволюция

Эволюциялық психология қазіргі саяси режимнің қалай қалыптасқанын түсінуде маңызды рөл атқарады. Бұл – адамның мінез-құлқының құрылымына назар аударатын тәсіл, ол әлеуметтік және экологиялық ортаға тәуелділігін айтады. Табиғи іріктеу нәтижесінде дамыған адам миы, коалициялық қақтығыстардың орталық шақыруларына психологиялық механизмдер мен өзгерістер арқылы тиісті жауап беруге бағытталған. Саяси қақтығыстың мысалы – соғыс сияқты мемлекеттік агрессия. Психологиялық механизмдер ағымдағы орта туралы ішкі және сыртқы ақпаратты қабылдап, өңдеуге және оны агрессия, қорғану, үстемдік, бағыну сияқты ең тиімді әрекеттерге айналдыруға жұмыс істейді.

Саяси сәйкестік және дауыс беру тәртібі

Дауыс беру туралы шешімге қатысты мінез-құлық туралы қорытындылар жасау және болжамдар құру үшін, белгілі бір маңызды қоғамдық ықпалдарды ескеру қажет. Бұл ықпалдарға эмоциялардың ролі, саяси әлеуметтену, саяси сауаттылық, саяси көзқарастардың алуан түрлілігіне төзімділік және бұқаралық ақпарат құралдары жатады. Бұл ықпалдардың дауыс беру мінез-құлқына тигізетін әсері көзқарастардың, сенімдердің, схемалардың, білімдік құрылымдардың қалыптасуы және ақпаратты өңдеу практикасы туралы теориялар арқылы жақсы түсіндіріледі. Дауыс беру шешіміне саяси ақпаратты өңдеудің ішкі жүйелері мен сыртқы ықпалдардың тигізетін әсер деңгейі, нағыз демократиялық шешімдер қабылдау сапасын өзгертеді. 2006 жылы ғалымдар американдықтардың сол-оң спектрдегі саяси көзқарастары мен жеке тұлғалық ерекшеліктері арасындағы байланысты былай сипаттады: "20 жыл өткен соң салыстырмалы түрде либералды болған балалар: жақын қарым-қатынастар құруға бейім, өзіне сенімді, белсенді, біршама үстемдік танытуға дайын, жеткілікті бақыланатын және төзімді болған. Ал мектепке дейінгі жаста консервативті көзқарастарға ие болған және 23 жасында да соны сақтап қалған балалар: оңай құрбандыққа ұшырағандай сезінуге бейім, тез ренжігіш, шешім қабылдауда қиналған, қорқынышпен қараушы, қатал, өзін ұстауға тырысқан және салыстырмалы түрде тым көп бақыланатын, осал болған". Бұл саладағы белгілі ғалымдардың бірі – доктор Чадли Дэниел Стерн, қазір Иллинойс университетінің Урбана-Шампейн қаласындағы Психология факультетінде жұмыс істейді. Оның зерттеулері адамның саяси сенімдері әлемді және күнделікті өмірдегі қарым-қатынастарды қабылдауын қалай анықтайды деген әлеуметтік-танымдық сұрақтарға жауап беруге бағытталған.

Қақтығыстар

Психологияны қақтығыстарды және зорлық-зомбылық актілерін түсіну үшін қолдану жеке және топтық деңгейде қарастырылуы мүмкін. Саяси қақтығыстар көбінесе этникалық теңсіздік пен Самнердің (1906) «этноцентризм» салдары болып табылады. Жеке деңгейде қақтығысқа қатысушылар қылмыскерлер, бақылаушылар немесе игіліктілер болуы мүмкін. Қылмыскерлердің мінез-құлқы көбінесе авторитарлық тұлға типі арқылы түсіндіріледі. Эмпатия деңгейінің жеке айырмашылықтары адамның билікке қарсы тұруын немесе қақтығысты елемеуін түсіндіру үшін пайдаланылған. Роттердің (1954) тұлғалық психологиядағы бақылау ошағы теориясы жеке айырмашылықтарды анықтау үшін де қолданылды. Қақтығыс кезінде топтық мінез-құлық көбінесе жеке адамның әрекеттеріне әсер етеді. Дарли мен Латан (1968) ұсынған бақылаушы эффектісі топтық мінез-құлықтың адамдарды басқалардың жағдайға қатысты әрекет ету қажет деп санай ма, жоқ па, соны бақылауға итеретінін және осы бағаға сүйенетінін көрсетеді. Олар сондай-ақ адамдар топтық жағдайда жауапкершілікті бөлісуге бейім екенін анықтады. Бұл теориялар қақтығыс және геноцид сияқты жағдайларда қолданылуы мүмкін, онда адамдар жеке жауапкершіліктен бас тартып, осылайша өз әрекеттерін ақтауға тырысады. Әлеуметтік сәйкестік теориясы Екінші дүниежүзілік соғыстағы Холокост кезінде саяси көшбасшылардың еврейлерді «сыртқы топ» ретінде пайдаланып, топтың біртұтастығын арттырғанын түсіндіреді. Бұл қылмыскерлерге жағдайдан эмоционалды түрде алшақтауға және жауапкершілікті бөлісуге мүмкіндік берді. Сыртқы топтар бөлек ұсталды және олардың адамгершілігінен айырылды, бұл топтың мүшелеріне олармен байланыстырудан бас тартуға көмектесті. Дан Каханның зерттеулері көрсеткендей, адамдар жаңа саяси көзқарастарды қабылдауға қарсы тұрады, тіпті оларға өз көзқарастарына қарсы дәлелдер ұсынылса да. Зерттеу сонымен қатар, егер адам өзінің ұнаған тәжірибелері туралы бірнеше сөйлем жазуға немесе өзін-өзі бағалауға бірнеше минут жұмсаса, жаңа саяси ұстанымды қабылдауға бейім екенін көрсетті. Эволюциялық психология кейбір жағдайларда ерекше болғанымен, саясаттағы және халықаралық қатынастардағы қақтығыстарды түсіндіруге де көмектеседі. Энтони С. Лопес, Роуз Макдермот және Майкл Банг Петерсеннің мақаласында осы идея саяси оқиғаларды түсіндіру үшін гипотеза ретінде қолданылады. Авторлардың пікірінше, инстинкттер мен психологиялық ерекшеліктер эволюция нәтижесінде дамыған және қазіргі адамдарда сақталған. Олар адамды «бейімделу орындаушысы» деп қарастырады – табиғи іріктеу арқылы жасалған, «пайдалылықты максимизациялаушы» емес – әр сәтте пайдалылыққа ұмтылатын адам. Адамдар тобы, мысалы, бірдей саяси коалициядағылар, ортақ пайдалылықты максимизациялауға ұмтылғандай көрінсе де, «пайдалылықты максимизациялаушылар» теориясын ұлттық деңгейде жалпылау қиын, өйткені адамдар кішкентай топтарда эволюциялады. Бұл тәсіл ғалымдарға саясаттағы және халықаралық қатынастардағы агрессия сияқты көрінеу иррационалды мінез-құлықты түсіндіруге көмектеседі, өйткені «иррационалды мінез-құлық» – қазіргі заманғы әлем мен эволюциялық психология арасындағы қақтығыстың нәтижесі болуы мүмкін. Мысалы, эволюциялық психологияға сәйкес, аталық агрессия еркектерде жиі кездеседі. Бұл олардың ата-бабаларынан келе жатқан психологиялық механизмдерге байланысты. Олар соғыста жеңіске жеткенде әйелдерге қарағанда көбірек пайда табатын (жұбай табу мүмкіндігі жоғары болған) және жеңімпаздардың ұрпақтары көбейетініне байланысты агрессивті, соғысқа құштар ДНК-ның таралуына әкелді. Нәтижесінде, авторлар еркектердің саны көп елдер агрессивті саясатқа бейімделіп, мемлекеттер арасындағы қақтығыстарды тудыру мүмкіндігі артады деп болжайды. Бұл теорияда кейбір ерекшеліктер бар екенін ескеру қажет, өйткені бұл тек гипотеза. Алайда, соғыс және дағдарыс сияқты саяси оқиғаларды түсіндіру үшін сынауға болатын гипотеза ретінде оның маңызы зор.

Терроризм

Жеке тұлға деңгейінде терроризм психопатология тұрғысынан түсіндіріледі. Террористерде өзімшілдік қасиеттері бар екені дәлелденді (Ласх, 1979, Перлштейн, 1991). Джеррольд Пост (2004) террористерде нарциссистік және шекаралық тұлғалық бұзылыстар бар екенін және террористер бөліну және сыртқа тарту сияқты механизмдерді қолданатынын айтады. Silke (2004) және Mastors and Deffenbaugh (2007) сияқты басқалар бұл пікірге қарсы шығады. Crenshaw (2004) кейбір террористік топтар патологиялық белгілер көрсететін адамдарды жалдауға мұқият екендігін көрсетті. Авторитарлық тұлғалық теория да жеке адамдардың террористік мінез-құлқын түсіндіру үшін қолданылған. Жеке тұлғалардың террористік топтарға қосылу себептерін түсіндіру үшін билікке және жақындыққа деген қажеттілік сияқты мотивациялық теориялар ұсынылады. Фестингер (1954) адамдардың көбінесе өздерінің сенімдері мен көзқарастарын салыстыру үшін топтарға қосылатынын түсіндірді. Террористік топқа қосылу – жеке адамның белгісіздігін сейілтудің бір жолы болуы мүмкін. Тейлор мен Луис (2004) адамдардың мағыналы мінез-құлыққа ұмтылатынын түсіндірді. Бұл террористердің осындай радикалды сенімдер мен демонстрацияларды іздеуін түсіндіруге де көмектеседі. Филдтің (1979) Солтүстік Ирландиядағы балаларға жасаған зерттеуі көрсеткендей, зорлық-зомбылыққа ұшырау кейінірек террористік мінез-құлыққа алып келуі мүмкін. Бұл топтардағы қабылданған нормалардың қалыптасуының әсерін көрсетеді. Алайда, бұл көзқарас сынға да ұшырады (Тейлор, 1998). Басқа теориялар мақсатқа жетпеудің агрессияға әкелуі мүмкін екенін (Доллард, Дуб, Миллер, Моуэр және Сирс, 1939) және агрессияның көңілсіздікке әкелуі мүмкін екенін (Borum, 2004) көрсетеді. Топтық орта әлеуметтік жекелікті және террористік мінез-құлықты тудыруы мүмкін. Адамгершіліктен айыру сияқты әдістер адамдарға моральдық жауапкершіліктен оңай бас тартуға мүмкіндік береді, ал топтық ықпал адамдардың сәйкестікке және бағынуға келу ықтималдығын арттырады. Әлеуметтік бақылау мен насихатты манипуляциялау террористік қатысуға ықпал етуі мүмкін. Террористердің саяси мотивациясын зерттеу үшін стратегиялық модель ұсынылған. Терроризмді зерттеудегі басым парадигма болып табылатын стратегиялық модель террористерді саяси мақсаттарға жету үшін бейбіт тұрғындарға шабуыл жасайтын рационалды актерлер деп қарастырады. Бұл көзқарас бойынша, террористер саяси тиімділікті арттыруға тырысады. Стратегиялық модель үш негізгі қағидатқа негізделген: 1) террористер салыстырмалы түрде тұрақты және үйлесімді саяси басымдықтармен жетекшілік етеді; 2) террористер қол жетімді нұсқалардың күтілетін саяси пайдасын бағалайды; 3) күтілетін саяси пайда баламалы нұсқалардан жоғары болған кезде терроризм қолданылады. Алайда, террористердің шешім қабылдау процесі стратегиялық модельге толық сәйкес келмейтіні анықталды. "Террористер не қалайды: террористік мотивтер мен терроризмге қарсы стратегия" кітабының авторы Макс Абрамс пікірінше, стратегиялық модель үшін маңызды эмпирикалық мәселелерді білдіретін жеті жалпы тенденция бар, бұл террористердің рационалды актерлер деген дәстүрлі ойға қарсы келеді.