Кіріспе

Гарри Эверетт Смит (29 мамыр 1923 – 27 қараша 1991) – американдық полимат, суретші, тәжірибелік кинорежиссер, богемдік өмір салтын ұстанатын адам, мистик, пластинка жинаушы, антропологияны зерттеуші және нео-гностикалық епископ ретінде танымал болды. Смит Нью-Йорктегі Бит қауымының маңызды өкілі болды, оның сананы өзгертетін заттарды қолдануы және эзотерикалық руханиятқа деген қызығушылығы Хиппи қозғалысының кейбір ерекшеліктерін болжады. "Heaven and Earth Magic" (1962) толық метражды анимациялық фильмінен басқа, Смит 78 айналымды коммерциялық пластинкалардың мол жинағынан құралған "Америка халық музыкасының антологиясы" арқылы да есімдеріне қалды. Смит өмірі бойы жақын уақытта жинаумен айналысты. Оның жинақтарына пластинкалардан басқа, иірілген жіптен жасалған фигуралар, қағаз ұшақтар, Семинол тоқымалары және украиналық Пасха жұмыртқалары кірді.

Өмірбаян

Гарри Смит Портленд, Орегон штатында дүниеге келді. Бала кезінде ол отбасымен бірге Вашингтон штатының Сиэтл мен Беллингхем арасындағы аймақта болды. Кішкентай шағында ол Анакортс қаласында, Вашингтон штатында, Фидалго аралындағы, Свиномиш үнді резервациясы орналасқан жерде тұрды. Ол жақын маңдағы Беллингхемде орта мектепті бітірді. Смиттің ата-анасы пантеистік көзқарастағы теософтар (әлеммен немесе табиғатпен біртұлға болып табылатын Құдайға сену) болды және екеуі де халық музыкасын ұнататын. Оның анасы, Мэри Луиза, Сиу-Сити, Айова штатында туған, ұзақ тарихы бар мектеп мұғалімдерінің ұрпағынан шыққан және өзі Беллингхемге жақын Лумми үнді резервациясында біраз уақыт оқытқан. Оның әкесі, Роберт Джеймс Смит, балықшы, сальмон консервісі шығаратын Pacific American Fishery компаниясында күзетші болып жұмыс істеді. Смиттің әкесінің әкесі, Джон Корсон Смит (1910 жылы қайтыс болған), Америка Азамат соғысында одақтас полковнигі болған, соғыс аяқталғанда бригада генералы атағын алған және 1885 жылдан 1889 жылға дейін Иллинойс штатының вице-губернаторы қызметін атқарған. Ол сондай-ақ танымал масон болған және орден тарихы туралы бірнеше кітап жазған. Смиттің ата-анасы жақсы араласпағандықтан, әр үйde тұрып, тек кешкі ас кезінде ғана кездесетін. Қаржылық жағдайы жақсы болмаса да, олар ұлына 10 жыл сурет салу және бояу сабақтарын қоса алғанда, көркем білім берді. Бір кезде олар тіпті үйлерінде сурет салу мектебін ашқан деген де әңгіме бар. Смит көп оқитын адам болған және әкесі оған Карл Сэндбургтың халық әндері жинағын, "Американдық әндер" антологиясын әкелгенін есіне алды. Смит бірде: "Анамыз өзін Ресей патшайымы деп санаса да, бізді 'төменгі' отбасы деп есептеді" деді. Достары Смит орта мектепте камерамен жүргенін және мектеп жылнамасында симфониялық музыка жазуға ниеттенгенін айтады. Дене бітімінде Смит кішкентай болған және омыртқасы қисық болғандықтан, әскерге шақырылмады (кейіннен бұл жағдай G.I. Bill артықшылықтарынан айырылуына себеп болар еді). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Боинг бомбалаушы ұшақтарының ішкі бөлігін жасау үшін түнгі сменада механик болып жұмыс істеді, оның бойы кішкентай болғандықтан бұл жұмысқа өте қолайлы болды. Смит жұмысынан тапқан ақшаны блюз пластинкаларын сатып алуға жұмсады. Сондай-ақ ол 1942 жылдан 1944 жылдың күзіне дейін Сиэтлдегі Вашингтон университетінде бес семестр бойы антропологияны оқуға мүмкіндік алды. Ол Тынық мұхитының солтүстік-батысында шоғырланған американдық үнді тайпаларына назар аударды және Лумми тайпасының музыкасы мен әдет-ғұрыптарын құжаттау үшін көптеген сапарлар жасады, олармен анасының жұмысы арқылы танысқан. Соғыс аяқталғаннан кейін, 22 жастағы Смит Сан-Францискоға көшіп келді, онда осы кезде жанды богемдік халық музыкасы мен джаз өнері гүлденіп тұрды. Блюз пластинкаларын жинаушы ретінде ол танымал блюз жазбаларының әуесқойы Джеймс МакКюнмен хат алмасып жүрді. Ол сондай-ақ бұзылып жатқан дүкендерден және дилерлерден ескі ауыл музыкасын жинауға кірісті және ақын Джек Спайсер жүргізетін халық музыкасы туралы радио бағдарламасында қонақ ретінде пайда болды. 1948 жылы анасы қатерлі ісікке шалдығып қайтыс болды. Оның жаназасынан кейін, әкесінен алысқан Смит Берклиден Сан-Францискодағы Филмор ауданындағы белгілі джаз клубының үстіндегі бөлмеге көшіп кетті. Смит әсіресе бибопқа қызығушылық танытты, ол ақы төленетін концерттерге дейін және кейін импровизациялық джем сессиялары кезінде пайда болған жаңа джаз стилі еді. Сан-Францискода түнгі клубтар мен Диззи Гиллеспи мен Чарли Паркерді тыңдауға болатын орындар көп болды. Ол осы кезеңде бірнеше амбициялық джазға шабыттанған абстрактты суреттер (кейін жойылған) салған және ол тікелей фильмге бояған және бибоп музыкасымен сүйемелдеуге арналған анимациялық авангардтық фильмдер жасаған. 1950 жылы Смит абстрактты фильм түсіру үшін Гуггенхайм грантын алды. Бұл оған алдымен Нью-Йоркке барып, кейіннен көшіп келуге мүмкіндік берді. Ол өзінің жинақтарын, оның ішінде пластинкаларын Шығыс жағалауына жіберді. Ол Нью-Йоркке "Кабаланы зерттеу үшін келгенін" айтты. "Мен Телоний Монктың әнін тыңдағым келді" деді ол. Грант ақшасы біткен соң, ол "ең жақсысын" алып келді.

Басқа да жазба жобалары

1950 жылдары Смит Лайонель Зиприннің әкесі, раввин Нюфтали Цви Марголиз Абулафияның 15 LP жинағын жазды. Смит раввин Абулафияның ән шырқағанын естіп, оның синагогындағы әндер мен дұғаларды жаздырғаннан кейін оны жазуға қызығушылық танытты. Қолайлы жазба таспасының компаниясын табу қиын болғандықтан, толық жиынтық әлі шығарылмаған. Folkways антологиясын жинақтаумен қатар, Смит 1965 жылы Broadside таспасымен Folkways-тің The Fugs First Album альбомын шығаруға көмектесті. 1965 жылы ақын Эд Сандерс құрған Манхэттеннің Ист-Виллиджіндегі 10-шы көшедегі Peace Eye кітап дүкенінің тұрақты келушісі Смит Сандерске дүкенде американдық халықтық зерттеулер туралы қандай кітаптар болу керектігін кеңес берді. Сандерс пен Тули Купферберг "Фугс" тобын құрғанда, олар Peace Eye-да репетиция жасады. "Гарридің арқасында" - деп жазады Сандерс, - "топ құрылғаннан кейін бірнеше апта ішінде альбом жазуға қол жеткіздік". Питер Стампфел альбомның редакторы және продюсері ретінде "Гарридің үлесі оның қатысуы, шабыттандыруы және ең бастысы, біз "Нет" әнін жазатын кезде, қабырғаға шарап бөтелкесін лақтырып жібергені болды" деп еске алды. Бірақ Сандерс Смиттің Folkways студиясындағы таспаны өңдеудегі шеберлігінен көп нәрсе үйренгенін айтты, сондай-ақ, оның білуінше, Смит өз жұмысы үшін ешқандай қаржылық сыйақы алмаған. Ол бір бөтелке ром сұрады, Сандерс оған сатып алды, содан кейін бөтелкені қабырғаға лақтырып жіберіп, "бізді одан да көп ынталандырып, энергия беру үшін" жасады, деп болжады Сандерс. 1971-1973 жылдары Смит "Челси" қонақ үйіндегі (deonage жобасы үшін) өзінің бөлмесінде спонтанды түрде жазылған халықтық және наразылық әндерін жазды. Олардың ішінде ұзақ жылдардан бергі досы Аллен Гинзберг орындаған "CIA Dope Calypso", "MacDougal Street Blues", "Bus Ride Ballad Ride to Suva" және "Dope Fiend Blues" сияқты әндер болды, ол гармоникамен сүйемелдеді. Бұлардың барлығы кейіннен "New York Blues: Rags, Ballads and Harmonium Songs" (Folkways, 1981) атты LP-де жарық көрді. Химиялық өзгертілген сана күйлеріне деген қызығушылығына сәйкес, Смит Kiowa пейот жиналысындағы әндерді жазды, ол Folkways көп LP жинағы ретінде шығарды.

Эксперименттік фильмдер

Смиттің фильмдермен тәжірибелік жұмысына ең көп назар аударылды. Ол керемет абстрактілі анимациялар жасады. Эффектілер көбінесе целлюлоидқа тікелей қолмен боялды немесе өңделді. Мистицизм, сюрреализм және дада оның туындыларындағы жиі кездесетін элементтер еді. Ақпарат, әсіресе Смиттің ерте фильмдері туралы, тәжірибелік кино түсіру процесінің аяқталмағандығына байланысты нақты емес. Ол оларды жиі қайта өңдеп, әртүрлі музыка тректерімен бірге әртүрлі фильмдердің қайта құрастырылған бөліктерін көрсетті. Мысалы, қазір қолмен жасалған «No. 1, 2, 3 және 5» фильмдері 1950 жылдың 12 мамырында Сан-Франциско өнер мұражайында Смиттің досы Франк Стауффакер ұйымдастырған «Кинодағы өнер» сериясы аясында джаз тобының импровизациясымен бірге көрсетілді, бірақ Смит бастапқыда оларды Диззи Гиллеспидің жазбаларымен сүйемелдеуді жоспарлаған еді. Кейін ол фильмдерді кездейсоқ пластинкалармен немесе тіпті радиомен қоса көрсетті. Смит өзінің фильмдері заманауи музыка үшін жасалғанын және ол олардың саундтректерін үнемі өзгертіп отыратынын айтты. Досы Розмари "Роузбуд" Фелиу Петтеттің ұсынысымен Смит «Early Abstractions» фильмін «Meet the Beatles!» әнімен синхронды ету үшін қайта өңдеді. Смит қайтыс болғаннан кейін Джон Зорн, Филип Гласс немесе DJ Spooky сияқты суретшілер оның фильмдерінің көрсетілімдеріне музыкалық сүйемелдеме берді: Зорн – Anthology Film Archives-те (оны композитор ретінде шақырады) «Essential Cinema» жобасының аясында көптеген көрсетілімдерде, Гласс – 2004 жылғы Кино жасаушылар кооперативінің жазғы қайырымдастық концертінде, ал DJ Spooky – 1999 жылы бірнеше орындарда «Harry Smith: A Recreation» көрсетілімінде. Бұл көрсетім Смит фильмдерінің жинағы еді, оны Смитпен тығыз байланыста болған М. Генри Джонс жасаған, ол фильмдерді Смит қалағандай – стробоскоптық эффектілер, бірнеше проекциялар, магиялық фонарьлар және т.б. арқылы көрсетуге тырысады. Смит 1951 және 1964-65 жылдар аралығында (Кино жасаушылар кооперативі оның фильмдерінің 16 мм көшірмелерін таратуды бастаған жыл) енгізген қазіргі нөмірлеу жүйесіне сол уақытқа дейін сақталған фильмдер ғана кіреді. Сондықтан бұл фильмография оның түсірген барлық фильмдерінің толық тізімі емес, өйткені ол өзінің кейбір туындыларын жоғалтқан, сатқан, айырбастаған немесе тіпті ойсыз жойған. Фильмнің түсірілген мерзімін анықтау да қиындық тудырады. Смит олармен жылдар бойы жұмыс істегендіктен және жазбаларды аз немесе мүлдем сақтамағандықтан, ақпарат бір дереккөзден екіншісіне айтарлықтай өзгереді. Сондықтан барлық қолжетімді ақпарат келесі тізімге қосылды, бұл сөзсіз түсініктіліктің жоғалуына әкеледі, бірақ толық картинаны беруге мүмкіндік береді. Фильмдер сондай-ақ басқаша белгіленеді, мысалы, «Film No. 1», «Film # 1» немесе жай ғана «# 1». 1970 жылдан бері Смит фильмдері Нью-Йорктегі Anthology Film Archives-те сақталып келеді. Академияның киноархивінде Гарри Смиттің «Abstractions» фильмінің 1-3 фильмдері сақталған.

Бейнелеу өнері

Смиттің көркем сурет өнері саласындағы алғашқы тырабы битник дәуірінің джаз музыкасы оны шабыттандырған ноталар, өлшемдер, ритмдер мен рифтерін визуальды бейнелеуге бағытталған еркін абстракциялар болды. Смиттің 1940 жылдары салған ірі картиналарының фотосуреттері сақталған; алайда, өзінің сол туындыларын Смит өзі жойды. Ол фильмдегі жұмыстарын жойған жоқ (бірақ бірнешеуін қалып қойды) және осы мұра оның картиналарының мәні мен дизайнын толықтырады. Смит кейінірек бірнеше туынды жасады, олардың кейбіреулері шектеулі санда сериялық түрде басылды. Оның көптеген бейнелері Кабала тақырыптарынан, мысалы, Сефирадан әсер алған, онда планеталық сфералар ноталар сияқты тағанға орналасқан.

Оккульттік қызығушылықтар

Смит өзінің Лумми үндістерімен анасының оқыту қызметі арқылы танысқанын және жас кезінде шамандыққа қатысқанын айтты. Ол өз қолмен жасаған құралдармен және өзі ойлап тапқан нотациямен Лумми әндерін және рәсімдерін жазды, сондай-ақ американдық жергілікті халықтардың діни заттарының маңызды жинағын жинады. Смиттің тағы бір қызығушылығы – таро. Ол жасаған «бейпішін Таро карталары» жинағы, оккультист Алистер Кроули құрған Ordo Templi Orientis тармағының дипломдары үшін қолданылған. 1940 жылдардың соңында Калифорнияда Смит Чарльз Стэнсфельд Джонспен, бір кезде Иписсимус Кроулидің шәкірті болған адаммен жұмыс істеді. Кейін Смит Нью-Йоркте Джонстың «сенімді шәкірті» Альберт Хенделден оқыды. Смит Нью-Йорктегі «Кітап қатарындағы» Самуэль Вайзердің антикварлық кітап дүкеніне жиі баратын. Бұл дүкеннің баспа үйі, Вайзер Букс, Смит жасаған дизайнын Алистер Кроулидің «Thelema-ның қасиетті кітаптары» кітабының жұмсақ мұқабалы басылымында пайдаланды. 1986 жылы Смит Уильям Блейк пен Джордано Бруноны қасиеттілер қатарында есептейтін Ecclesia Gnostica Catholica шіркеуінің епископы болып киеленді. Смит көп жылдар бойы OTO-ның Нью-Йорк бөлімшесінде белгілі болды.

Кейінгі өмір және өлім

Смит Нью-Йорктегі 23-ші көшедегі «Челси» қонақүйінде тұрды, 1968 жылдан 1977 жылға дейін 731-ші нөмірлі бөлмеде өмір сүрді, содан кейін ол кейде ақшасы жетпей, қонақүйлерде «қысылып» қалатын, тіпті танымал болғандықтан шығарып тастамайтын жағдайға түсетін. Осылайша, ол 1985 жылға дейін «Бреслин» қонақүйінде тұрды, сосын досы, ақын Аллен Гинзберг оны Шығыс 12-ші көшедегі үйіне қабылдады. Гинзбергпен бірге тұрғанда Смит Гинзбергтің «Ақ көмекей» және «Жиналған өлеңдер» атты екі кітабының мұқабасын жасады, сонымен қатар өзінің фильмдерінде жұмыс істеуді және қоршаған ортаның дыбыстарын жазуды жалғастырды. Көп жыл бойы ол шикі жұмыртқа, арақ және амфетамин таблеткаларымен тамақтанды. Осы кезде Смит денсаулығы мен тісінің ауруларынан қатты зардап шекті және қиын мінезді қонаққа айналды. Гинзбергтің психиатры соңында оған Смит кеткені жөн екенін айтты, себебі ол Гинзбергтің қан қысымын түсіріп жіберді (Гинзберг жүрек-қан тамырлары ауруынан зардап шегіп, соның салдарынан өмірі аяқталды). 1988 жылы Гинзберг Смиттен Колорадо штатының Боулдер қаласындағы «Наропа» институтында (қазіргі «Наропа» университеті) шамандық өнерді оқытуды ұсынды. Смиттен барлық шығындарын төлеп отырған Гинзберг, оның жалдақыға алған ақшаны араққа жұмсап жатқанын білген соң, сол кезде «Наропада» оқып жүрген Рани Сингхті оның күтушісі етіп тағайындады, бірақ бұл Гинзбергтің жауапкершілігіне жүктелген үлкен қарыздар жиналғаннан кейін болды. Сингх, қазіргі таңда автор және өнер мұрағатшысы, өмірінің көп бөлігін Смит мұрасын дамытуға арнады. Смит Нью-Йоркке оралды, Нью-Йорктің Куперстаун қаласындағы достарымен біраз уақыт тұрды, соңында Боуэридегі босқындарға арналған «Франсис Хаус» үйіне келді. Осы уақыт аралығында ол «жақын бөлмелердегі кедей науқастардың өлім кешкірігі мен дұғаларын» қоса алғанда, қоршаған ортаның дыбыстарын жазып отырды. 1991 жылдың қараша айында Смит Нью-Йорктегі «Челси» қонақүйінің 328-ші нөмірлі бөлмесінде қан кетуімен бірге асқазан жарасынан зардап шегіп, жүрек тоқтасынан қайтыс болды. Досы, ақын Паола Иглиори оның өлімін «өзінің құшағында көз жұмды, келіп бара жатқан өлімге ән айтып бара жатқандай» деп сипаттады. Смит бір сағаттан кейін «Сент-Винсент» ауруханасында қайтыс болды. Смит қайтыс болғаннан кейін, оның ОТО бөлімі Ист-Виллидждегі «Сент-Марк» шіркеуінде оның құрметіне гностикалық мисса өткізді.

Мұрағат

2013 жылы Гетти зерттеу институты Гарри Смит қағаздарын сатып алғанын жариялады. Бұл кең ауқымды мұрағат киножобалары мен этнографияға қатысты жазбалардан, Смиттің Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы үндістерге деген ерте қызығушылығына байланысты құжаттар мен фотосуреттерден, сондай-ақ оның ең маңызды фильмдерінің, аудиожазбаларының және эфемералардың толық жинағынан тұрады. Смиттің фильмдердің түпнұсқа элементтері Нью-Йорктегі Антология фильмдер мұрағатында сақталады және қорғалады. Мұрағаттың ішінде Смит Нью-Йорк көшелерінен тапқан қағаз ұшақтар жинағы бар. Джейсон Фулфорд The New Yorker журналында бұл жинақты «ең ерекшелердің бірі» деп сипаттады: Смит бұл ұшақтарды «үлгілер» деп атаған, олардың әртүрлілігі таң қалдырады. Қағаздарда қызықты қоқыстар мен спам-хаттар бар, оларда тарихтың іздері, әртүрлі шрифттер, түстер мен өрнектер сақталған. Бірақ Смитті қызықтырған нәрсе – конструкциялардың алуан түрлілігі болды. Бір досы оның дизайндардағы үрдістерді байқағанын еске түсіреді, қағазды бүктеудің белгілі бір әдістері танымал болып, кейін жоғалып, жылдар өткен соң қайта оралады. Ұшақ оның жасаушысының өткенінің көрінісі де болуы мүмкін. Смит көшеде ұшақтар тауып қана қоймай, достары мен қонақтарынан бала кезінде қағаздан ұшақ қалай жасағанын сұраған. Кейбір ұшақтар өткір және жылдамдап ұшуға арналғандай, ал басқалары үстелге жамылған мата сияқты кең жайылады. Сары түсті, қорқақ көбелектей көрінетін ұшақ та бар. Кейбір дизайндарға қарап, бала кезімде жасаған ұшақтарым одан да жақсы ұшар еді деп ойламау мүмкін емес. Көптеген ұшақтарда Смит оларды тапқан жерін көрсететін жазулар бар. 2015 жылы Антология фильмдер мұрағаты «Қағаз ұшақтар: Гарри Смит коллекциялары: Каталог ақылға қонымды, I том» атты қағаз ұшақтар жинағы туралы кітап жариялады.

Фильмдер мен бейне

Иглиори, Паола. Американдық сиқыршы: Гарри Смит (2001-02). Бейнематериал. Смиттің фильмдерінен үзінділер, суреттер, кескіндемелер, сирек архивтік кадрлар және Аллен Гинзберг, Грегори Корсо, Лионель Зиприн, Роберт Франк, Джонас Мекас, Джон Коэн, Джеймс Вассерман, М. Генри Джонс, Перси Хит, Grateful Dead, Пэтти Смит, DJ Spooky, Кем Кейган, Харви Биали және Роузбуд Фелиу Петтеттпен жасалған сұхбаттар кіреді. Мекас, Джонас. Ұлттың тууы (1997) 16 мм, түсті, 85 мин. 1955-1996 жылдар аралығында жазылған 160 подпольелік кино өкілінің (Смиттің ішінде) шағын бөлімдері. Лунд, Симон (2000, 2002 ж. шамасында). Гарри Смиттің «Махагонни» фильмін қалпына келтіру, әйгітек «Махагонниді жасау». №18 фильмін қалпына келтіру туралы қысқаша деректі фильм. Сингх, Рани (2002). «Махагонни туралы». Бейнематериал. Джонас Мекас және басқалар №18 фильмі туралы талқылайды. 1971 жылы Андре С. Лабарте түсірген Смит пен сыншы П. Адамс Ситни арасындағы әңгіме. Сингх, Рани (2006). «Ескі, ерекше Америка: Гарри Смиттің американдық халық музыкасы антологиясы». Бейнематериал. Бек, Ник Кейв, Элвис Костелло, Стив Эрл, Аллен Гинзберг, Филип Гласс, Эммилу Харрис, Перси Хит, Дэвид Йохансен, Луис Кемницер, Грейл Маркус, Боб Нойвирт, Бет Орттон, Лу Рид, Хал Вилнер және басқалар қатысады.