Кіріспе

Радио көздерін табуға арналған электрондық жабдықтар

Жоғары жиілікті бағытты табу, әдетте HF/DF аббревиатурасымен немесе "huff duff" деген лақап атымен белгілі, Екінші дүниежүзілік соғыста пайда болған радио бағытты табудың (RDF) бір түрі. Жоғары жиілік (ЖЖ) – ұзақ қашықтықтарға тиімді байланыс жасауға мүмкіндік беретін радио жиіліктерінің диапазоны; мысалы, U- қайықтары мен құрлықтағы штаб-пәтерлері арасында. HF/DF жүйесі негізінен жау радиоларын олар хабар тарататын кезде анықтау үшін қолданылды, бірақ сонымен қатар достық ұшақтарды навигациялық құрал ретінде табуға да пайдаланылды. Бұл негізгі техника қазір де сигналдық барлаудың маңызды бөлігі болып табылады, бірақ көбінесе жеке жүйе ретінде емес, радио жүйелері мен радарлардың кең ауқымына біріктіріледі. Алдыңғы RDF жүйелерінде оператор антеннаны немесе соленоидты қолмен бұрып, сигналдың ең жоғары және ең төмен нүктелерін анықтап, хабар таратушының бағытын анықтар еді. Бұл бір минуттан астам уақыт алатын. HF/DF жүйелерінде антенналар жиынтығы сигналды сәл әртүрлі жерлерде немесе бұрыштарда қабылдайды, содан кейін сигналдардағы шамалы айырмашылықтарды пайдаланып, осциллограф экранында бағытты дерлік бірден көрсетеді, бұл U- қайықтары флоты сияқты жылдам сигналдарды ұстауға мүмкіндік береді. Бұл жүйені алғаш рет 1926 жылы Роберт Уотсон Уатт найзағайдың орнын анықтау үшін әзірлеген. Оның барлаудағы рөлі 1930 жылдардың соңына дейін толыққан жоқ. Соғыстың басында HF/DF бөлімшелеріне сұраныс өте жоғары болды және оларды бөлуде қызметтер арасында күшті бәсекелестік болды. Оның алғашқы қолданылуы RAF Fighter Command-тің Dowding басқару жүйесінің бөлігі ретінде болды, ал құрлықтағы бөлімшелер де теңіз күштеріне U- қайықтарын анықтау үшін ақпарат жинауда кеңінен қолданылды. 1942 және 1944 жылдар арасында кішігірім бөлімшелер кеңінен қолжетімді болды және Корольдік теңіз күштерінің кемелерінде жиі кездесетін болды. Бағалау бойынша, соғыс кезінде батып кеткен U- қайықтарының 24%-ын HF/DF анықтауға көмектескен. Бұл концепция басқа да атаулармен белгілі, мысалы, катодтық сәулелі бағытты табу (CRDF), Twin Path DF және ойлап тапқысының құрметіне Watson Watt DF немесе антенна ескерілгенде Adcock/Watson Watt.

HF/DF алдында

Радиобағытты табу Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын да кеңінен қолданылатын техника болды, ол теңіз және әуе навигациясында пайдаланылды. Негізгі принцип – циклдық антеннаны қолдану, ең қарапайым түрінде сымның дөңгелек циклы, оның ұзындығы анықталатын сигналдардың жиілік диапазонына байланысты. Егер цикл сигналға тік бұрышпен орналасса, циклдің екі жартысындағы сигнал бір-бірін жояды, нәтижесінде "нөлдік" деп аталатын шығыстың күрт төмендеуі пайда болады. Алғашқы бағыт табу жүйелері механикалық түрде айналатын циклдық антеннаны қолданды. Оператор белгілі радиостанцияны қосып, антеннаны сигнал жоғалып кеткенше айналдырады. Бұл антеннаның қазір хабар берушіге тік бұрышта орналасқанын білдіреді, бірақ ол антеннаның екі жағында да болуы мүмкін. Бірнеше мұндай өлшемдер жасау арқылы немесе басқа навигациялық ақпаратты пайдаланып, екі мәнді бағыттың біреуін жою арқылы хабар берушіге дейінгі бағытты анықтауға болады. 1907 жылы Этторе Беллини мен Алессандро Тоси DF жүйесін жеңілдететін жаңалық енгізді. Бір циклдық антенна екі антеннамен ауыстырылды, олар тік бұрышпен орналастырылды. Әрқайсысының шығысы өз циклдық сымына немесе жүйеде "салалық катушка" деп аталатын нәрсеге жіберілді. Әр антенна үшін бір-біріне тік бұрышта орналасқан екі катушка. Екі антеннадан келетін сигналдар катушкалар арасындағы кеңістікте магниттік өріс тудырды, ол "іздеу катушкасы" деп аталатын айналатын соленоидпен ұсталды. Іздеу катушкасы магниттік өріске сәйкес келгенде максималды сигнал пайда болды, бұл сигнал антенналарға қатысты болды. Бұл антенналарды қозғалу қажеттігін жойды. Bellini–Tosi бағыт табуышы (BT) кемелерде кеңінен қолданылды, бірақ айналатын циклдар әдетте кішкентай болғандықтан ұшақтарда да қолданылды. Бұл құрылғылардың барлығын іске қосуға уақыт кетті. Әдетте радио операторы DF антеннасын немесе жеке бағытталмаған антеннаны қолдана отырып, стандартты радио тюнерлерді қолданып, ізделіп отырған сигналды табады. Сигнал табылғаннан кейін оператор антенналарды немесе гониометрді сигналдағы ең жоғары немесе ең төменгі нүктені табу үшін айналдырады. Бақылауды жылдам айналдыру арқылы шамамен орнын табуға болса да, дәлірек өлшеу үшін оператор кішкентай қозғалыстармен "іздеуге" тиіс болды. Морзе коды сияқты үзіліс-үзіліс сигналдармен немесе қабылдау шегіндегі сигналдармен жұмыс істеу қиын болды. Бір минутқа жуық уақыт белгіленді. БТ жүйесін автоматтандыру бойынша жұмыстар Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, әсіресе АҚШ-тың ITT корпорациясының француз бөлімінде жұмыс істейтін француз инженерлері Морис Делоран мен Анри Бусиньелер жүргізді. Олардың жүйесі іздеу катушкасын және синхронды түрде айналатын дөңгелек дисплейлік картаны қозғалтқыштық етті. Дисплейлік картадағы шам гониометрдің шығысына байланысты болды және дұрыс бағытта болғанда жанды. Шамамен 120 айналым/мин жылдамдықпен айналғанда, шамдардың жарқырауы бірігіп, бағытты көрсететін жалғыз (қимылдап жүрген) нүктеге айналды. Команда француз кеңсесіндегі барлық жұмыстарын жойып, Германия шабуыл жасағанға дейін 1940 жылы Франциядан кетіп, АҚШ-та дамуды жалғастырды.

Уотсон-Ватт

Жарық радиосигналдар шығаратыны бұрыннан мәлім еді. Сигнал көптеген жиіліктерде таралады, бірақ әсіресе ұзақ толқындық спектрде күшті болды, ол теңіз байланысы үшін негізгі радиожиіліктердің бірі еді. Роберт Уотсон Уотт радиосигналдарды өлшеу арқылы найзағайды қадағалауға және ұшқыштар мен кемелерге қашықтан ескерту беруге болатынын көрсетті. Ол кейбір тәжірибелерде Африкадағы найзағайды анықтауға қол жеткізді. Дегенмен, найзағайдың соққысы тым қысқа уақытқа созылғандықтан, циклдық антенналарды пайдаланатын дәстүрлі RDF жүйелері олар жоғалып кеткенше бағытын анықтай алмады. Бірақ оны сынауға мүмкіндік болмады. Уотт Aldershot қаласындағы RAF метеорологиялық кеңсесінде жұмыс істеді, бірақ 1924 жылы олар осы орны RAF-қа қайтаруға шешім қабылдады. 1924 жылдың шілдесінде Уотт Слау қаласына жақын Дитон Парктегі жаңа орынға көшті. Бұл орында Ұлттық физикалық зертхананың (NPL) радио бөлімінің зерттеу орталығы орналасқан еді. Уотт атмосфералық бөлімде жұмыс істеп, атмосфера арқылы радиосигналдардың таралуын зерттеді, ал NPL даладағы сигнал күшін өлшеу және бағытты анықтау бойынша зерттеулер жүргізді. NPL-де осы зерттеулерде қолданылған екі құрылғы – Adcock антеннасы және заманауи осциллоскоп – "хаф-даф" жүйесін дамыту үшін маңызды болып табылды. Adcock антеннасы – тік бұрышта орналасқан екі виртуалды циклдық антенна ретінде жұмыс істейтін төрт монопольді мачтадан тұрады. Екі виртуалды циклдан алынған сигналдарды салыстыру арқылы, сигналдың бағытын қолданыстағы RDF әдістерін пайдаланып анықтауға болады. Зерттеушілер антеннаны 1919 жылы орнатқан, бірақ оны кішірек үлгілерге назар аударып, ұзақ уақыт пайдаланбаған. Бұл үлгілер Слау аймағының электрлік ерекшеліктеріне байланысты өте нашар жұмыс істеді, бұл сигналдың тура сызықта немесе аспаннан келіп тұрғанын анықтауды қиындатты. Смит Роуз және Барфилд назарын Адкок антеннасына қайта бұрды, ол көлденең компоненті жоқ болғандықтан "аспан толқындарын" сүзгіден өткізбеді. Олар бірнеше тәжірибелер жүргізіп, елдегі хабар тарату станцияларының орналасқан жерін дәл анықтауға қол жеткізді. Уатттың жеке найзағайдың орнын анықтауға деген қалауы негізгі "хаф-даф" жүйесінің маңызды жетістіктеріне әкелді. Зертханаға жақында Bell Labs-тен WE 224 осциллоскопы жеткізілді, ол оңай қосылатын және тұрақты фосфорға ие болды. 1926 жылы Джок Хердпен бірге Уотт антеннаның екі қолына күшейткіштер қосып, сигналдарды осциллоскоптың X және Y каналдарына жіберді. Күтілгендей, радиосигнал экранда соққының бағытын көрсететін бейне жасады, ал фосфордың баяу ыдырауы операторға оны жоғалғанша өлшеуге жеткілікті уақыт берді. Уотт пен Херд 1926 жылы жүйе туралы кең мақала жазып, оны "Тез оқылатын радиогониометр" деп атады және оның 0,001 секундқа созылатын сигналдардың бағытын анықтауға қолданылатынын мәлімдеді. Мақалада құрылғы туралы толық мәлімет берілген және оны радио бағытын анықтау және навигацияны жақсарту үшін қалай пайдалануға болатыны түсіндірілген. Бұл жария демонстрацияға және оны найзағайдың орнын анықтау үшін қолданған фильмдерге қарамастан, бұл идея Ұлыбританиядан тыс жерлерде белгілі болған жоқ. Бұл оны құпия түрде практикалық формаға жеткізуге мүмкіндік берді.

Британия шайқасы

Британия шайқасына дейін Chain Home (CH) радар жүйелерін орнатуға асығу кезінде CH станциялары мүмкіндігінше алға, жағалау бойында орналастырылды, максималды ескерту уақытын қамтамасыз ету мақсатында. Бұл Британ аралдарының ішкі аймақтарында радарлық жабылу болмағанын білдірді, олар көру арқылы бақылау үшін Бақылаушылар корпусына (кейіннен Корольдік Бақылаушылар корпусы) сүйенді. Бақылаушылар корпусы ірі шабуылдар туралы ақпарат бере алғанымен, шайқаш ұшақтар тым кішкентай және тым биік болғандықтан оларды анықтап алу мүмкін болмады. Даудингтің әуе бақылау жүйесінің негізі – жерден бағыттау болғандықтан, өз шайқаштарын табудың бір жолы қажет болды. Осы мәселені шешудің жедел жолы – шайқаш радиоларына қосылу үшін "хафф-дафф" станцияларын пайдалану болды. Әрбір секторлық басқару, шайқаш эскадрильялары тобына жауапты, алыс жерлерде орналасқан екі қосымша станциямен бірге "хафф-дафф" қабылдағышымен жабдықталды. Бұл станциялар шайқаштардан берілетін хабарларды тыңдап, бұрыштарды салыстырып, олардың орналасқан жерін анықтап, ақпаратты басқару орталықтарына жіберетін. Бақылаушылар корпусы хабарлаған жаудың орнымен және "хафф-дафф" жүйесінен алынған шайқаштардың орнымен салыстыра отырып, сектор командирлері шайқаштарды жауды ұстап алуға оңай бағыттай алатын. Бұл процеске көмектесу үшін кейбір шайқаштарға "пип-свик" деп аталатын жүйе орнатылды, кемінде әр бөлімде екі (эскадрильяда төрт бөлімге дейін). "Пип-свик" әр минут сайын 14 секунд бойы тұрақты сигнал жіберіп, "хафф-дафф" операторларына сигналды анықтау үшін жеткілікті уақыт берді. Бірақ бұл жүйе шайқаш радиосын DF сигналын жіберу кезінде тоқтап тұруға мәжбүр етті. DF құралдарына деген қажеттілік соншалықты күшті болды, RAF Fighter Command командирі Хью Даудинг сұраған мөлшерді Әуе министрлігі бастапқыда жеткізе алмады. 1938 жылы өткізілген жаттығу шайқастарында жүйенің тиімділігі дәлелденген соң, Министрлік Bellini Tosi жүйелерін ұсынды, олар мүмкіндігінше тезірек CRT нұсқаларымен алмастырылатын болады. Бұл қолданыстағы антенналарды жаңа қабылдағышқа қосу арқылы орындалуы мүмкін еді. 1940 жылға қарай бұл жүйелер барлық 29 Fighter Command "секторларында" орнатылды және шайқаста жеңіске жеткен жүйенің маңызды бөлігі болды.

Атлантика шайқасы

"Хуфф Дафф" сонармен ("ASDIC"), неміс кодтарын бұзу арқылы алынған барлау мәліметтерімен және радармен қатар, Атлантика шайқасы кезінде неміс суасты қайықтарын және коммерциялық рейдтік кемелерді анықтауда одақтастардың қару-жарағының маңызды бөлігі болды. Kriegsmarine кемелері хабар жіберген кезде, олардың теңіздегі орнын анықтау үшін радиобағыттап табушыларды пайдалануға болатынын білген. Сондықтан, олар жүйелі хабарларды қысқа хабарларға айналдырды. Нәтижесінде алынған "kurzsignale" қауіпсіздік үшін Enigma машинасымен шифрланып, жылдам жіберілді. Тәжірибелі радиооператор әдеттегі хабарды жіберуге шамамен 20 секунд жұмсайтын. Егер Ұлыбритания сол кезде немістерге белгілі болған жалғыз жүйе – БТ жүйелерін қолданған болса, мұндай хабардың орнын анықтау үшін үлкен сәттілік қажет болар еді. "Хуфф Дафф" арқылы бұл хабарлар өлшеуге жеткілікті ұзын болды. Бастапқыда Ұлыбританияның анықтау жүйесі Британ аралдары мен Солтүстік Атлантикадағы бірнеше жағалау станцияларынан тұрды, олар орнын анықтау үшін ұстауларын үйлестіретін. Атлантикадағы U- қайықтарын жағалаудағы DF станцияларынан табуға қажетті қашықтық өте үлкен болды, ал DF-тің дәлдігі салыстырмалы түрде төмен болғандықтан, анықталған орны әлде де дәл болмады. 1944 жылы Әскери-теңіз барлауы жаңа стратегияны әзірледі, онда бес жағалаудағы DF станциясынан тұратын топтар құрылды, осылайша бес станцияның әрқайсысынан алынған бағыттардың орташасы сенімдірек бағытты анықтауға мүмкіндік берді. Мұндай төрт топ Ұлыбританияда құрылды: Эссекстегі Форд-Энд, Файфтағы Анструтер, Шотландияның Бауэр таулы аймағы және Корнуоллдағы Гунхаверн. Исландия, Жаңа Шотландия және Ямайкада басқа топтар құру жоспарланған. Қарапайым орташа есептеудің тиімсіз екені анықталды, кейіннен статистикалық әдістер қолданылды. Операторлардан да олардың өлшемдерінің сенімділігін бағалау сұралып, тұрақсыз және нашар өлшемдерге тұрақты және анық өлшемдерге қарағанда аз салмақ берілді. Осы DF топтарының бірнешеуі 1970 жылдарға дейін Композиттік сигналдар ұйымының құрамында жұмыс істеді. Жердегі жүйелер кемелерде жұмыс істеудегі күрделі техникалық проблемаларға байланысты пайдаланылды, негізінен радиосигналдарының толқын фронтына суперструктураның әсерінен. Алайда, Адмиралтейство Сигналдық мекемесінде жұмыс істейтін поляк инженері Вацлав Струшинскийдің техникалық басшылығымен бұл проблемалар шешілді. Кемелерді жабдықтаған кезде осы әсерлерді анықтау үшін күрделі өлшеулер сериясы жүргізілді және операторларға әртүрлі жиіліктерде қажетті түзетулерді көрсету үшін кестелер берілді. 1942 жылға қарай катодты сәулелі түтіктердің қолжетімділігі жақсарды және енді өндірілетін "Хуфф Дафф" жиынтықтарының санына шектеу қойылмады. Сонымен қатар, күдікті жиіліктерді сканерлеу және кез келген хабарлар анықталғанда автоматты түрде дабыл беру үшін үздіксіз мотормен басқарылатын тюнингі бар жақсартылған жиынтықтар енгізілді. Операторлар сигнал жоғалғанға дейін оны жылдам түзетуге мүмкіндік алды. Бұл жиынтықтар конвойды сүйемелдеуші кемелерге орнатылды, олар радардың қашықтығынан тыс, көкжиектен хабар тарататын U- қайықтарының орнын анықтауға мүмкіндік берді. Бұл аңшы-жойғыш кемелерді және ұшақтарды U- қайығының бағытына жоғары жылдамдықпен жіберуге мүмкіндік берді, ол әлі де су бетінде болса радармен немесе су астында болса ASDIC арқылы анықталуы мүмкін. 1944 жылдың тамызынан бастап Германия "Куриер" жүйесін әзірледі, ол 454 миллисекундтан аспайтын импульс түрінде "kurzsignale" хабарының барлығын жіберді, бұл орнын анықтау үшін тым қысқа немесе шифрлау үшін ұстап алуға болмайтын, бірақ жүйе соғыстың соңына дейін толыққанды жұмыс істемеді.

Сипаттама

Хфф-дафф жүйесінің негізгі принципі – екі антеннадан сигналды осциллоскоптың X және Y каналдарына жіберу. Әдетте, Y каналы жер станциялары үшін солтүстік/оңтүстік бағытын, ал кемеде болған жағдайда – кеменің бағытына (алдыңғы/артқы) сәйкес келеді. Осылайша, X каналы шығыс/батыс немесе сол/оң жақ бағыттарын көрсетеді. Осциллоскоп экранындағы нүктенің ауытқуы радиосигналдың сәттегі фазасы мен күшін тікелей көрсетеді. Радиосигналдар толқындардан тұратындықтан, сигналдың фазасы өте жылдам өзгереді. Егер біреу бір каналдағы, мысалы Y каналдағы сигналды қараса, нүкте жоғары-төмен жылдам қозғалып, экран ортасынан тең қашықтықта орналасқан тік сызық сияқты көрінеді. Екінші канал қосылғанда, сол сигналға синхронды түрде, нүкте X және Y бағыттарында бір уақытта қозғалып, сызықтың диагональға айналуына себеп болады. Дегенмен, радиосигналдың шекті толқын ұзындығы бар, сондықтан ол антенна контурлары арқылы өтетін кезде антеннаның әр бөлігімен кездесетін фазалық қатынас өзгеріп отырады. Бұл сызықтың фазалық қатынасқа байланысты эллипс немесе Лиссажу қисығына ауытқуына әкеледі. Қисықтың негізгі осі сигнал бағытымен сәйкес келеді. Мысалы, сигнал солтүстік-шығыс бағытынан келсе, экрандағы 45/225 градус сызығы бойымен орналасқан эллипс пайда болады. Экранда бейне қалыптасқан кезде фаза өзгеретіндіктен, нәтижедегі бейнеде "бұлыңғырлық" пайда болады, оны ескеру қажет. Бұл сигналдың солтүстік-шығыс немесе оңтүстік-батыс бағытынан келгенін анықтау қиындығын тудырады, өйткені эллипс экран ортасының екі жағында да бірдей ұзын. Бұл мәселені шешу үшін қосымша антенна – "сезім антеннасы" қосылды. Бұл – толық бағыттық антенна, ол антенна контурларынан шамамен жарты толқын ұзындығы қашықтықта орналасқан. Бұл сигнал қосылғанда, сезім антеннасының бағытындағы фазаға қарама-қарсы сигнал, сигналдың фазасы сезім антеннасының бағытында болғанда, сигналды күшті басады. Бұл сигнал осциллоскоптың жарықтық каналына (Z осіне) жіберіледі, сигналдар фазадан шыққанда экранда бейне жоғалады. Сезім антеннасын циклдардың біріне, мысалы солтүстік/оңтүстік каналына қосу арқылы, сигнал солтүстікке қарай келгенін көрсету үшін экранның төменгі жартысында бейне басылады. Осы жағдайда, сигналдың бағыты тек солтүстік-шығыс болуы мүмкін. Антенналар қабылдайтын сигналдар өте әлсіз және жоғары жиілікті болғандықтан, олар алдымен екі бірдей радио қабылдағышта жеке-жеке күшейтеді. Бұл екі қабылдағыштың өте дұрыс теңдестірілуін қажет етеді, сондықтан біреуі екіншісінен артық күшейте алмайды, осылайша шығыс сигналын өзгертпейді. Мысалы, егер солтүстік-оңтүстік антеннадағы күшейткіштің күші сәл артық болса, нүкте 45 градус сызығымен емес, 30 градус сызығымен қозғалады. Екі күшейткішті теңестіру үшін көптеген жүйелерде белгілі бағыттық сигналды тудыратын "сынақ контуры" қарастырылған. Кемедегі жүйелер үшін кеменің үстін құраушы конструкциялар кедергілердің маңызды себебін құрады, әсіресе фазада, сигналдар әртүрлі металл конструкциялардың маңынан өтетін кезде. Бұл мәселені шешу үшін кеме бір шақырымдай қашықтықтағы екінші кемеден сынақ сигналын алғанда зәкірлендірілді, ал алынған сигналдар калибрлеу парағына жазылды. Хабар таратушы кеме басқа орынға көшіріліп, калибрлеу қайталанды. Калибрлеу әртүрлі толқын ұзындықтары мен бағыттары үшін әртүрлі болды, сондықтан әр кеме үшін толық парақтар жиынтығын жасау көп жұмыс талап етті. Әскери-теңіз күштеріндегі құрылғылар, атап айтқанда HF4 жиынтығы, бұрышты өлшеуге көмектесетін сызық – "курсор" бар айналатын пластикалық тақтаны қамтиды. Эллипстің ұштары экран шетіне жетпесе немесе одан шығып кетсе, бұл қиын болуы мүмкін. Курсорды эллипстің екі шетіндегі ең жоғары нүктелермен туралау арқылы бұл оңайырақ болды. Курсордың екі жағындағы белгілер экран енін өлшеуге және бұлыңғырлық деңгейін анықтауға мүмкіндік берді.