Кіріспе

Eflornithine – химиялық қосылыс, Vaniqa брендімен және басқа да атаулармен сатылады. Бұл препарат африкалық трипаносомиазын (ұйқы ауруы) және әйелдерде беттегі шаштың артық өсуін емдеу үшін қолданылады. Атап айтқанда, ол T. b. gambiense қоздырған ұйқы ауруының екінші сатысына қолданылады және нифуртимокспен бірге тағайындалуы мүмкін. Ол көктамырға инъекция (интравендік) немесе жергілікті түрде қолданылады. Бұл препарат Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының қажетті медициналық препараттар тізіміне енген. АҚШ-та инъекциялық формасын АҚШ Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарынан алуға болады.

Ұйқы ауруы

Ұйқы ауруы немесе трипаносомиазды емдеуге аурудың бірінші кезеңінде интрамысық инъекция арқылы берілетін пентамидин немесе сурамин (паразиттің түріне байланысты) және аурудың екінші кезеңінде меларсопрол мен эфлорнитинді ішек тамырға инъекция арқылы енгізеді. Эфлорнитинді көбінесе нифуртимокспен бірге тағайындайды, бұл емдеу уақытын 7 күнге дейін қысқартады – эфлорнитинді инфузиялау және 10 күнге ауызбен қабылданатын нифуртимокс таблеткалары. Эфлорнитин сондай-ақ меларсопрол және нифуртимокс сияқты басқа да препараттармен бірге тиімді. 2005 жылы жүргізілген зерттеуде эфлорнитиннің меларсопролмен салыстырғанда қауіпсіздігі жоғары екені және *Trypanosoma brucei gambiense*-мен туындаған екінші сатыдағы ұйқы ауруын емдеуде тиімді әрі қауіпсіз екені анықталды. Эфлорнитин *Trypanosoma brucei rhodesiense*-мен туындаған ауруды емдеуде тиімсіз, себебі паразиттердің препаратқа сезімталдығы төмен. Оның орнына, *Trypanosoma brucei rhodesiense*-мен туындаған ауруды емдеу үшін меларсопрол қолданылады. Угандада жүргізілген тағы бір бақыланатын сынақ осы препараттардың әртүрлі комбинацияларының тиімділігін салыстырып, нифуртимокс-эфлорнитин комбинациясының бірінші бағытталған емдік режим ретінде ең перспективті екенін көрсетті. Конго, Кот-д'Ивуар, Конго Демократиялық Республикасы және Угандада 7 күндік тамырға инъекция жасау режимінің жаңа және қайталаған жағдайларда 14 күндік стандартты режиммен салыстырылатын тиімділігін анықтау үшін кездейсоқ бақылау сынағы жүргізілді. Нәтижелер көрсеткендей, қысқартылған режим қайталаған жағдайларда тиімді болса, жаңа жағдайларда стандартты режимнен кем тиімді. Нифуртимокс-эфлорнитин комбинациялық емдеуі (NECT) екінші сатыдағы гамбиандық африкалық трипаносомозды емдеудің тиімді режимі болып табылады.

Трипанозомалық резистенттілік

1980 жылдары нарыққа енгізілгеннен кейін эфлорнитин адам африкалық трипаносомозына (АТТ) қарсы бірінші таңдаулы дәрі ретінде меларсопролдың орнын басты, себебі ол организмге аз зиян келтіреді. Бұл геннің нақты мутацияларға байланысты жоғалуы бірнеше трипаносомаларда эфлорнитинге төзімділікті тудырады. Егер эфлорнитин адам африкалық трипаносомозымен ауырған, трипаносомасында мутацияланған немесе тиімсіз TbAAT6 гені бар науқасқа тағайындалса, препарат ауруға қарсы тиімсіз болады. Эфлорнитинге төзімділік меларсопролдың уыттылығына қарамастан, оның қолданылуын арттырды, бұл АТТ-мен ауырған пациенттердің 5% өліміне себепкер болды. Бұл беттегі түк өсуін баяулататын жалғыз рецепт бойынша тағайындалатын жергілікті емдеу құралы. Vaniqa-мен жүргізілген клиникалық зерттеулерде 12 айлық емнен кейін әйелдердің 81% клиникалық жақсаруды көрсетті. Оң нәтижелер сегіз аптадан кейін байқалды. Дегенмен, кремді қолдануды тоқтату 8 апта ішінде шаштың өсуін бастапқы деңгейге дейін қайтаруы мүмкін. Vaniqa емдеуі беттегі шаштың артық өсуінен туындайтын психологиялық стрестің әсерін азайтады.

Нейробластома

АҚШ-та ефлорнитин жоғары тәуекелді нейробластомасы бар адамдарда рецидив қаупін азайту үшін қолданылады. Клиникалық сынақтар барысында, шектеулі жүктілік деректері Vaniqa емдеуі жүкті әйелдерге немесе ұрыққа кері әсер ететінін көрсететін клиникалық айғақтарды көрсетпеді. Адамдардағы жүктілікке қатысты ефлорнитинмен жүргізілген жеткілікті және жақсы бақыланатын зерттеулер жоқ. Ефлорнитин жүктілік кезінде тек қана оның тиімділігі ұрыққа қауіптен басым болған жағдайларда ғана қолданылуы керек. Дегенмен, емделмеген жағдайда африкалық трипаносомиазының өлім-жітім деңгейі жоғары болғандықтан, ефлорнитинмен емдеу ұрыққа кез келген ықтимал қауіпті ақтауы мүмкін. Терратогендік әсерлер анықталған жоқ.

Тарих

Эфлорнитин алғаш рет 1970 жылдардың аяғында Меррелл Доу зерттеу институтында қатерлі ісіктерді емдеу үшін жасалған, бірақ оның қатерлі ісіктерге қарсы тиімді емес екені анықталды. Дегенмен, шаштың өсуын баяулатуда, сондай-ақ африкалық трипаносомозын (ұйқы ауруын), әсіресе Батыс Африка түрін (Trypanosoma brucei gambiense) емдеуде жоғары тиімділігі байқалды.

Хирсутизм

1980 жылдары Gillette компаниясына эфлорнитин HCl кремін тікелей қолдану шаштың өсуін тежейтінін ашқаны үшін патент берілді. 1990 жылдары Gillette компаниясы шаш өсуі жоғары әйелдерде эфлорнитиннің дозасын анықтау бойынша зерттеулер жүргізді, нәтижесінде препараттың беттегі шаштың өсу жылдамдығын баяулататыны дәлелденді. Содан кейін Gillette компаниясы эфлорнитин кремі құрамына патент алуға өтініш берді. 2000 жылдың шілдесінде АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) Vaniqa үшін жаңа дәрілік препаратқа рұқсат берді. Келесі жылы Еуропалық комиссия сатуға рұқсат берді.

Ұйқы ауруын емдеу

Препарат gambiense ұйқы ауруын емдеу үшін 1990 жылғы 28 қарашада тіркелді. 2001 жылы Aventis және ДДСҰ бес жылдық серіктестік құрды, оның барысында Aventis 320 000-нан астам пентамидин флаконы, 420 000-нан астам меларсопрол флаконы және 200 000-нан астам эфлорнитин бөтелкесін өндіріп, ДДСҰ-ға тапсырды. Бұл препараттар Médecins sans Frontières (сонымен қатар, Шекарасыз дәрігерлер) ұйымы арқылы ұйқы ауруының эндемикалық аймақтарында таратылды. Médecins sans Frontières ұйымының мәлімдемесінше, бұл "халықаралық қысымның көп жылдық күшін салдарынан" және эфлорнитин негізіндегі тағы бір өнімнің (Vaniqa, әйелдерде беттегі түк өсуін болдырмауға арналған) іске қосылуына байланысты, БАҚ-тың назарына іліккен кезде ғана мүмкін болды. Vaniqa құрамында 15% салмақтық үлеспен эфлорнитин гидрохлориді моногидраты бар, бұл 11,5% салмақтық үлеспен сусыз эфлорнитинге (ЕО) және тиісінше 13,9% салмақтық үлеспен сусыз эфлорнитин гидрохлоридіне (АҚШ) сәйкес келеді, бұл жергілікті қолдануға арналған кремде қолданылады. Инъекцияға арналған Орнидил 200 мг эфлорнитин гидрохлориді/мл концентрациясында жеткізілді.

Нарық

АҚШ-тың FDA және Еуропалық Комиссия сияқты бірнеше мекемелер мақұлдаған Vaniqa қазіргі уақытта беттегі шаштың өсуін баяулатуға арналған жалғыз рецепт бойынша тағайындалатын крем.

Химиялық профилактикалық терапия

Орнитин декарбоксилазасының (ОДК) ісіктік жасушаларда жоғары белсенділігі бар екендігі анықталды, ол жасушалардың өсуі мен бөлінуін күшейтеді, ал ОДК белсенділігінің болмауы путресциннің деңгейінің төмендеуіне алып келіп, РНҚ және ДНҚ синтезінің бұзылуына себеп болады. Әдетте, жасушалардың өсуін тежейтін препараттар қатерлі ісікпен күресу терапиясының үміткерлері саналады, сондықтан эфлорнитиннің қатерлі ісікке қарсы агент ретінде пайдалы болуы мүмкін деген болжам жасалды. ОДК-ны тежеу арқылы эфлорнитин қатерлі және қатерлі емес жасушалардың өсуі мен бөлінуін тоқтатады. Дегенмен, бірнеше клиникалық сынақтар аз нәтижелер көрсетті. Эфлорнитиннің ОДК-ны тежеуі көбейіп жатқан жасушаларды өлтірмейтіні анықталды, бұл эфлорнитинді химиотерапиялық агент ретінде тиімсіз етеді. ОДК белсенділігі арқылы полиаминдердің түзілуін тежеуді диета және бактериялар арқылы толықтыруға болады, себебі ірімшік, қызыл ет және кейбір ішек бактерияларында олардың жоғары концентрациясы кездеседі, ОДК тежелген жағдайда қосалқы қорлар береді. Осы себепті эфлорнитин басқа препараттармен бірге ішек қатерлі ісігін емдеу үшін қолдауға ие химиялық алдын алу терапиясы болып табылады. Бірнеше қосымша зерттеулер эфлорнитиннің басқа қосылыстармен бірге мида, жұлын миында, ішекте, сүт безінде және несеп қуығында этилнитрозоуреа, диметилгидразин, азоксиметан, метилнитрозоуреа және гидроксибутилнитрозаминнің канцерогендік концентрациясын төмендететінін көрсетті. Баччи және авторлар (1980) препараттың егеуқұйрықтардың T. b. brucei инфекциясын емдеуге қабілетті екенін анықтады және ол, әдетте, уытты емес. Клюг және авторлар (2016) бұл ауызша емдеу үшін жақсы перспектива береді деген пікірде. Алайда, Янссон және авторлар (2008) тышқандарды осы препаратпен тиімді емдегенімен, егеуқұйрықтарда ауызша қолданудың фармакокинетикасы өте жағымсыз екенін анықтады. Брун және авторлар (2010) Янссонның нәтижелері ауызша емдеу перспективасын жойды деген пікірде.