Гуан Чжун (б.з.д. 720-645) – Қытай философы, реформаторы, Ци мемлекетінің қанағатты канцлері. Циді күшті мемлекетке айналдырды, бес гегемонның біріне айналдырды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай канцлері және реформаторы (б.з.д. 720–645 жж.)
Ци мемлекетінің канцлері
Chinese chancellor and reformer (c. 720–645 BC)
the chancellor of the State of Qi
Гуан Чжун (б.з.д. 720–645 жж.) – қытай философы және саясаткері. Ол Қытай тарихының Көктем және Күз дәуірінде Ци мемлекетінің канцлері және реформаторы болды. Оның нағыз аты Иу Чжун, Чжун – әдептілік есімі. Ол негізінен Ци герцогы Хуаньдың басшылығымен жүргізген реформаларымен, сондай-ақ әріптесі Бао Шуямен болған достығымен есте қалады, бірақ оның беделі конфуцийшілер арасында әртүрлі бағаланды, бұл туралы «Философия және бағалау» бөлімінде толыққанды айтылған. Гуан Чжунның реформалары мен шебер дипломатиясының арқасында Ци феодалдық мемлекеттердің ең қуаттысына айналды, ал герцог Хуань Бес гегемонның біріншісі атанды. Оның реформалары туралы мәліметтер шектеулі болғанымен, ол әсіресе тұз және темір монополиясымен байланысты «жеңіл мен ауырды теңгерту» деп аталатын белгілі салық саясатын енгізді. Гуанци жинағында оның есімі пайдаланылған, және ол да осындай ұсыныстарды жасайды, әлдеқандай алуан түрлі еңбек болғанымен.
Guan Zhong (; c. 720–645 BC) was a Chinese philosopher and politician. He served as chancellor and was a reformer of the State of Qi during the Spring and Autumn period of Chinese history. His given name was Yiwu Zhong was his courtesy name. He is mainly remembered for his reforms as chancellor under Duke Huan of Qi, as well as his friendship with his colleague Bao Shuya, though his reputation remained controversial among the Confucians, as detailed in the Philosophy and appraisal section. Through Guan Zhong's reforms and skilful diplomacy Qi became the most powerful of the feudal states and Duke Huan became the first of the Five Hegemons. Though knowledge of his reforms is limited, in particular he instituted a famous fiscal policy known as "balancing the light and the heavy", associated with salt and iron monopolies. Though otherwise a diverse work, the Guanzi compilation making use of his name makes similar such recommendations.
Жастық шағы мен Бао Шуямен достық
Гуан Чжун, Гуан Шу Сяньнің немесе Чжоу патшасы Мудың ұрпағы болуы мүмкін, Иншаңда дүниеге келді және жас кезінде Бао Шуямен танысып, олармен бизнес серіктес болды. Шицзиде жазылғандай, серіктес ретінде Гуан Чжун көбінесе пайданың үлесінен артық алып, іс жүзінде Бао Шуяны алдаған. Алайда Бао оның кедей туып өскенін түсініп, ашуланбады.
Guan Zhong, a descendant of either Shu Xian of Guan or King Mu of Zhou, was born in Yingshang, and became acquainted with Bao Shuya at an early age, when they became business partners. The Shiji records that, as partner, Guan Zhong often took more than his share of the profits, in effect cheating Bao Shuya. Bao, however, recognised his impoverished background and was not offended.
Түрлі ханзадалардың ұстаздары
Кейін Гуан Чжун Ци герцогы Сянның кіші інісі, принц Цзюдің тәрбиешісі болып тағайындалды. Ал Бао Шуя, Цзюдің інісі Сяобайдың тәрбиешісі болды. Б.з.д. 686 жылы герцог Сянның сарай төңкерісі кезінде оның екі министрі өлтірілді, содан кейін герцог әулетінен шыққан Гонсун Вучжи жаңа герцог етіп тағайындалды. Өлім қатері төнгенін сезген принц Цзю мен принц Сяобай, әрқайсысы өз тәрбиешілерімен бірге қашып кетті. Принц Цзю Лу мемлекетіне, ал принц Сяобай Жу мемлекетіне қашып кетті.
Subsequently, Guan Zhong was appointed tutor to Prince Jiu, the younger brother of the ruling Duke Xiang of Qi. Bao Shuya, meanwhile, became tutor to Jiu's younger brother, Prince Xiaobai. In 686 BC, Duke Xiang was murdered in a palace coup by two of his ministers, who then installed Gongsun Wuzhi, a scion of the ducal house, as the new Duke. Recognising that they were in mortal danger, both Prince Jiu and Prince Xiaobai fled with their respective tutors. Prince Jiu fled to the State of Lu, while Prince Xiaobai went to the State of Ju.
Канцлер болу
685 жылы Гонсун Вудзи тағы бір сарай төңкерісінде қаза тапты, ал Ци мемлекетінің министрлері принц Сяобайды қайтарып алып, герцогтыққа мұрагер етіп тағайындау үшін Джуға елшілер жіберді. Бұл жаңалықты естіген Лу мемлекеті де принц Цзиуды Циге жіберді, бірақ Гуан Чжун принц Сяобайдың қайтуын тоқтатып, оны ұстады. Содан туған қақтығыста Гуан Чжун Сяобайға жебені лақтырды, ол жебе оның белбеуіне тиді. Сяобай қан құсып, құлағандай болып әрекет етіп, Гуан Чжунды өлімге жақын екендігіне сендіріп алдады. Ақырында, Сяобай Циге оралу бәйгесінде жеңіске жетіп, герцог атанды. Лу мемлекеті принц Цзиудың құқығын қамтамасыз етуге тырысты, бірақ шайқаста жеңіліп қалды. Содан кейін Ци Лу мемлекетін принц Цзиуды өлімге кесуге және Гуан Чжунды тұтқын ретінде қайтаруға мәжбүр етті. Сяобай бастапқыда Гуан Чжунды да өлтіргісі келді, бірақ Бао Шуя оны өлтірмей, канцлер қылып тағайындауды ұсынды, тіпті ол Баодан жоғары дәрежеде боларын білсе де. Ақырында Сяобай оның сөзіне көнді.
In 685 BC, Gongsun Wuzhi himself was killed in another palace coup, and the ministers of Qi sent envoys to Ju, hoping to receive Prince Xiaobai back and succeed to the duchy. On hearing of this, Lu also sent Prince Jiu towards Qi, while Guan Zhong intercepted Prince Xiaobai to prevent his return. In the resulting conflict, Guan Zhong shot an arrow at Xiaobai which hit his belt buckle. Xiaobai pretended to cough blood and collapse, tricking Guan Zhong into thinking he was mortally wounded. Eventually, Xiaobai won the race back to Qi, and was installed as Duke. The State of Lu attempted to enforce Prince Jiu's claim, but was defeated in battle, after which Qi forced Lu to execute Prince Jiu and send Guan Zhong back as a prisoner. Xiaobai originally wanted to execute Guan Zhong as well, but Bao Shuya strongly recommended sparing him and elevating him to chancellor, even though that meant he would outrank Bao himself. Xiaobai was eventually convinced.
Ішкі реформалар
Хуан ханзада үш жылдық азаматтық соғыстар мен билікті басып алудан кейін қазынасы қатты азайған, дүрбелеңдеген мемлекетті мұра етті. Канцлер ретінде Гуан Чжун Ци мемлекетін ұйымдастыруға және нығайтуға бағытталған кең ауқымды реформалар жүргізді. Әкімшілік тұрғысынан астана 21 ауданға бөлінді: саудагерлердің алтауы, Ци мемлекетінің саудалық кірісін қамтамасыз еткен, және қызметшілердің он бесі, Ци армиясының ядросын құраған. Сол сияқты, астанадан тыс халық та ұйымдастырылды: 30 үй бір ауылды, 10 ауыл бір отрядты, 10 отряд бір округті, 3 округ бір уездді құрады, ал уездтер бес аймаққа біріктірілді. Әр деңгейде әкімшілер тағайындалды, ал аймақтық әкімшілер өз қарауындағы аумақтар туралы жыл сайын ханзадаға есеп берді. Экономикалық тұрғыдан Гуан Чжун Чжоу әулеті кезінде орнатылған егістік жүйесін жойды; оның орнына барлық жер өнімділігіне қарай салынатын салыққа жатады. Сонымен қатар, Цидің жағалаудағы орны балық шаруашылығы мен тұз өндірісін кеңейту арқылы пайдаланылды, ал сауда белгілі бір жеңілдіктер арқылы ынталандырылды. Мысалы, тауарларын базарға жаяу әкелгендер мен сатып алу үшін бос келетін керуендер жол төлемінен босатылды; бұл мемлекеттік басқарудағы базарларды пайдалануға көтермеледі. Гуан Чжун «таулар мен теңіздердің тауарлары» (яғни темір мен тұз) мемлекеттік басқаруда болуын ұсынды, бұл саясат кейін Қытай тарихында мемлекеттік монополияға айналды. Сондай-ақ, азық-түлік бағасын реттеу жүйесі де болды, онда мол жылдары астық қоймалары астық сатып алып, аштық жылдары нарыққа жіберді. Соңында, Ци ішіндегі сауданы ынталандыру үшін ақша айналымы біріңғайланды.
Duke Huan had inherited a state in turmoil, after three years of civil wars and usurpation had severely depleted the treasury. As Chancellor, Guan Zhong instituted extensive reforms aimed at organising and strengthening the Qi state. Administratively, the capital was divided into 21 districts: six of merchants, which provided the Qi state's trade revenue, and fifteen of attendants, which provided the core of the Qi army. Similarly, the population outside the capital was organised: 30 households were formed into one village, 10 villages as one troop, 10 troops as one district, 3 districts as one county, and counties grouped into five regions. Administrators were appointed at every level, with the regional administrators reporting on their jurisdictions to the Duke every year. Economically, Guan Zhong disbanded the well field system instituted since the Zhou Dynasty; instead, all land was to be taxed according to its productivity. At the same time, Qi's coastal position was exploited through the expansion of fisheries and salt production, while trade was encouraged through certain privileges. For instance, people bearing goods to market on foot, and carriages arriving empty at markets to make purchases, were not subject to tolls; this encouraged the use of the state managed markets. Guan Zhong further proposed that the "goods of the mountains and seas" (namely iron and salt) should be state managed, a policy that would evolve into state monopolies later in Chinese history. Similarly, a price regulation scheme existed for food, with granaries buying grain in bounty years to be released into the market in lean years. Finally, coinage was also unified to encourage trade within Qi.
Философия және бағалау
Гуан Чжун өзінің әкімшілік реформаларының нәтижесінде заңгерлік мектеппен теріс байланыстырылды. Заңгерлік философия шындығында жүздеген жылдардан кейін ғана дамыған болса да, Индиана университетінің профессоры Р. Ино былай демелі: «Егер заңгерліктің тамырларын мүмкіндігінше тереңге түсірсек, оның бастауын Көктем-күз дәуіріндегі гегемониялық билеушілердің біріншісінің бас кеңесшісі, Ци герцогы Хуанның (685–643 жылдары билеген) премьер-министрі Гуан Чжунның кезінде қарастыруға болар». Ол зәулім өмір салтына құмар болған және билеушінің моральдық тазалығын оның басқару қабілетімен байланыстырмаған. Аң аулауды және әйелдерді жақсы көретін герцог Хуан Гуаннан осы құштарлықтары оның гегемониясына зиян келтіретінін сұрады, ал Гуан билеушінің зәулімдікке құштарлығы оның гегемониясына зиян келтірмейтінін жауап берді. Зиян тек тиісті емес кадрлар тағайындау және талантты дұрыс пайдаланбау арқылы келтіріледі. Бір деректе Конфуций оны үнемшілдігінің жетіспеуі мен рәсімдерді білмеуі үшін «орташа» дескендігі айтылады. Осының барлығына қарамастан, оны «кем дегенде көп жағдайларда» «конфуцийлік идеалды министр» деп санауға болады. Гуан Чжун герцог Хуанға былай кеңес бергендігі айтылады: «Тербеліп тұрғандарды әдеппен шақырыңдар, ал алыстағыларды ізгілікпен бағалаңдар. Егер сіздің ізгілігіңіз бен әдептілігіңіз ешқашан кемімесе, сізді бағаламайтын адам болмайды». Герцог Хуан өз мемлекетінің билік құрған руларын тақтан түсіру туралы кеңес сұрағанда, Гуан Чжун оған олардың адалдығын әдептілік (ли) және сенімділік (син) арқылы жеңгенін айтты. Конфуцийдің шәкірттері Гуан Чжунды әдепсіздікпен айыптағанда, оның амбициясы мен жетістіктерін мақтаған Конфуций оның туралы былай деді: «Гуан Чжунның арқасында герцог Хуан көптеген реттерде соғыс машиналарын қолданбай-ақ феодалдық билеушілерді жинауға қол жеткізді. Оның ізгілігі қандай керемет! Гуан Чжунның министрлігінің арқасында герцог Хуан феодалдық билеушілердің қорғаушысына айналды. Ол бүкіл елге біртүтас және тәртіпті әкелді, сондықтан адамдар оның сыйлықтарын бүгінгі күнге дейін пайдалануда. Гуан Чжун болмаса, біз жақаларын оңнан солға бүктеуге мәжбүр болар едік (дәстүрлі қытай киімдері әдетте солдан оңға бүктеледі)».
Guan Zhong was disparagingly identified with the Legalist school as a result of his administrative reforms. Though actually legalistic philosophy did not develop until hundreds of years later, R. Eno of Indiana University does consider that "If one were to trace the origins of Legalism as far back as possible, it might be appropriate to date its beginnings to the prime ministership of Guan Zhong, chief aide to the first of the hegemonic lords of the Spring Autumn period, Duke Huan of Qi (r. 685–643)." He is said to have indulged in a luxurious lifestyle, did not equate a ruler's moral purity with his ability to govern. Duke Huan, who loved hunting and women, asked Guan if these indulgences would harm his hegemony, to which Guan replied that the ruler's love for luxury would not harm his hegemony. It would only be harmed through inappropriate staffing and misuse of talent. One passage "recounts" Confucius as considering him "mediocre" for his lack of frugality and knowledge of ritual. Despite all this, he might be considered, "at least in most respects" an "ideal Confucian minister". Guan Zhong is reported to have advised Duke Huan: 'Summon the wavering with courtesy and cherish the remote with virtuous conduct. So long as your virtuous conduct and courtesy never falter, there will be no one who does not cherish you.'" When Duke Huan was approached to dethrone the ruling clans of his state, Guan Zhong advised him that he had won their adherence through politeness (li) and trustworthiness (xin). When Confucius's students criticized Guan Zhong as lacking propriety, crediting his ambition and achievement Confucius said of him that "It was due to Guan Zhong that Duke Huan was able to assemble the feudal lords on numerous occasions without resorting to the use of his war chariots. Such was his goodness! Through having Guan Zhong as his minister Duke Huan became protector over the feudal lords. He brought unity and order to the entire realm so that even today people enjoy his gifts to them I am afraid that without Guan Zhong we would be folding our lapels right over left (traditional Chinese clothing customarily is folded left over right)."
Жетістіктер
Гуан Чжун Ци мемлекеті үшін көптеген реформалар жүргізді. Саяси тұрғыдан алғанда, ол билікті орталықтандырып, мемлекетті әртүрлі ауылдарға бөлді, олардың әрқайсысы белгілі бір саудамен айналысты. Ол жұмыс күшін дәстүрлі аристократияға арқа сүйеудің орнына, ауылдық бірліктерге тікелей салықтарды енгізді. Сонымен қатар, ол талантты әкімдерді таңдаудың жақсы әдісін жасады. Гуан Чжунның кезінде Ци мемлекеті әкімшілік жауапкершілікті мұрагерлік аристократтардан кәсіби бюрократтарға ауыстырды. Ол сондай-ақ "女市" деп аталатын алғашқы мемлекеттік демеушілікпен құрылған, мемлекеттік қазынаны қаржыландырған ресми жезөкшехананы құрғандығымен де ерекшеленеді. Оның билік ету кезеңінде Ци мемлекеті күштірек болды. "Цзо Чжуань" еңбегінде 660 ж.б.д. Гуан Чжун Цидің Хуан герцогын Қуан Ронг көшпенділерінің шабуылына ұшыраған Шин мемлекетіне шабуыл жасауға шақырғандығы жазылған. Кейін, 652 ж.б.д. ол герцогқа әкесін құлатқысы келген вассалдың ұлымен одақтаспауға кеңес берді. Хуан герцогы Гуан Чжунның ақылға сыйғысыз кеңесін жиі тыңдағандықтан, оның басқа Чжоу вассал мемлекеттері арасындағы мәртебесі көтерілді. Нәтижесінде, герцог бірінші гегемон, яки вассалдық одақтың басшысы ретінде танылды.
Guan Zhong started multiple reforms in the State of Qi. Politically, he centralized power and divided the state into different villages, each carrying out a specific trade. Instead of relying on the traditional aristocracy for manpower, he applied levies to the village units directly. He also developed a better method for choosing talent to be governors. Under Guan Zhong, Qi shifted administrative responsibility from hereditary aristocrats to professional bureaucrats. He is also credited for creating the first official government sponsored brothel known as "女市" which funded the government treasury. During his term of office, the State of Qi became much stronger. The Zuo Zhuan records that in 660 BC, Guan Zhong urged Duke Huan of Qi to attack the small neighboring State of Xing which was under attack from Quan Rong nomads, a non Chinese Rong tribes. Later, in 652 BC he advised the duke not to ally with a vassal ruler's son who wished to depose his father. Duke Huan often listened to Guan Zhong's sound advice such that his status amongst other Zhou vassal states rose. As a result, the duke came to be recognized as the first Hegemon or leader of the vassal alliance.
Жарияланымдар
Ол соғысқан мемлекеттер дәуірінде Цзися академиясы ресми түрде жинақтаған Гуанцзи энциклопедиясын құрастырды.
He composed the Guanzi encyclopedia, officially compiled by the Jixia Academy during the Warring States period.
Танымал мәдениетте
Гуан Чжун – Koei компаниясының «Үш патшалықтың романсы XI» ойынындағы 32 тарихи тұлғаның бірі, онда ол Гуан Иуу деп аталады.
Guan Zhong is one of 32 historical personages featured in the Koei game Romance of the Three Kingdoms XI, where he is referred to as Guan Yiwu.