Трентино: Италияның автономиялық провинциясы

Кіріспе

Италияның автономиялық провинциясы, Provincia autonoma di Trento (; Autonome Provinz Trient) – көбінесе Трентино деп аталады, Италияның ең солтүстігінде орналасқан автономиялық провинция. Трентино және Оңтүстік Тироль Трентино-Альто-Адидже / Южный Тироль аймағын құрайды, бұл аймақ конституция бойынша автономиялы мәртебеге ие. Провинция 166 коммунадан (comune) тұрады. Оның орталығы – Тренто (Трент) қаласы. Провинцияның ауданы 6 207 км²-ды құрайды, ал 2019 жылғы халық саны 541 098 адамды құрады. Трентино Доломит таулары сияқты Альп тауларымен әйгілі.

Этимология

Облыс көбінесе "Трентино" деп аталады. Бұл атау провинцияның астанасы Трентодан шыққан. Алғашқыда жергілікті халық бұл терминді тек қала мен оның төңірегіне ғана қолданған. 19 ғасырда басталған бұрынғы австриялық билік кезінде (бұрын Трентиноны жергілікті епископ басқарған), аймақтың кең таралған неміс тіліндегі атауы Вельштироль немесе Вельшзидтироль немесе жай ғана Зюдтироль, яғни Оңтүстік Тироль болды, бұл оның Тирольдің оңтүстік бөлігі ретіндегі географиялық орналасуын көрсетеді. Сәйкес итальяндық атауы Тироло-Меридионале болды, ол тарихи тұрғыдан Тироль графтығының оңтүстік бөлігін, атап айтқанда Трентиноны және кейде қазіргі Оңтүстік Тирольді немесе Тироло-Италианоны сипаттау үшін қолданылған. "Трентино" термині кең мағынада алғаш рет 1848 жылы Франкфурт Ұлттық Ассамблеясының бір мүшесі жазған мақалада пайда болды; ол Австриядағы солшыл зиялы қауымда танымал терминге айналды. 1972 жылы жаңа автономия мәртебесі берілгеннен бері провинцияның әкімшілік атауы – Тренто автономиялық провинциясы (; autonome provinz Trient).

Тарих

Трентиноның тарихы тас дәуірінің ортасында басталады. Қазіргі Трентиноның аңғарларында адамдар бұрыннан қоныстанған, негізгі елді мекендер Адиже өзенінің аңғарында, оның салыстырмалы түрде жұмсақ климатының арқасында орналасқан. Ерте орта ғасырларда бұл аймақ Италия Корольдігінің және Верона маркасының құрамына кірді. 1027 жылы император Конрад II Трент епископтығын Киелі Рим империясының мемлекеті ретінде құрды. Бұл, қазіргі Трентино аумағына ұқсас, шіркеулік территория болды және оны Трентоның князь-епископтары басқарды. 1545 жылдан 1563 жылға дейін үш маңызды сессияда өткен, алғашқысы Трентода болған Трент соборы, Рим-католик шіркеуі тарихындағы маңызды соборлардың біріне айналды. Ол протестанттық реформацияға жауап ретінде Рим-католик доктринасын қалыптастырды және құтқару, қасиетті ритуалдар мен Киелі кітаптың каноны туралы доктринаны нақтылады. 19 ғасырдың басындағы Наполеон соғыстарынан кейін епископтық секуляризацияланып, Австрияның Тироль графтығына қосылды. Ол Габсбург-Лорен үйінің басқаруына өтті. Аймақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қатты шайқастардың ошағы болды, себебі ол Австрия-Мажарстан мен Италия арасындағы фронттың тікелей сызығында жатқан еді. Трентино 1918 жылдың қараша айында Италия тарапынан басып алынды және 1919 жылы Сен-Жермен-ан-Лай шарты бойынша Италия Корольдігіне қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Италия мен Австрияның сыртқы істер министрлері Грубер-Де Гаспери келісіміне қол қойды, осы арқылы Трентино және Оңтүстік Тироль автономды провинцияларынан тұратын Трентино-Оңтүстік Тироль автономды аймағы құрылды. Келісімнен бастап Трентино Римдегі Италияның орталық үкіметінен айтарлықтай дербестік құқығына ие болды. Оның сайланған өкіметі мен заң шығару жиналысы бар. 1996 жылы Австрияның Тироль штаты мен Италияның Оңтүстік Тироль және Трентино провинциялары арасында Тироль-Оңтүстік Тироль-Трентино еурорегионы құрылды. Ассоциацияның шекарасы бұрынғы Тироль графтығының шекарасына сәйкес келеді. Мақсаты – аймақтық бейбітшілік, өзара түсіністік және көптеген салаларда ынтымақтастықты нығайту. Аймақтың жиналыстары түрлі іс-шараларда бірігіп отырады және Брюссельдегі Еуропалық Одақпен байланыс бюросын құрды.

The history of Trentino begins in the mid Stone Age. The valleys of what is now Trentino were already inhabited by man, the main settlements being in the valley of the Adige River, thanks to its milder climate. In the early Middle Ages, this area was included within the Kingdom of Italy and the March of Verona. In 1027, the Bishopric of Trent was established as a State of the Holy Roman Empire by Emperor Conrad II. It was an ecclesiastical territory, roughly corresponding to the present day Trentino, governed by the Prince Bishops of Trento. The Council of Trent, held in three major sessions from 1545 to 1563, with the first at Trento, was one of the important councils in the history of the Roman Catholic Church. It was an articulation of Roman Catholic doctrine in response to the Protestant Reformation, and specified doctrine on salvation, the sacraments, and the Biblical canon. After the Napoleonic Wars of the early 19th century, the bishopric was secularized and absorbed into the Austrian County of Tyrol. It was governed by the House of Habsburg Lorraine. The region was the location of heavy fighting during World War I, as it was directly on the front lines between Austria Hungary and Italy. Trentino was occupied by Italy in November 1918 and was annexed in 1919 by the Kingdom of Italy in the Treaty of Saint Germain en Laye (1919). After World War II, the Italian and Austrian Foreign Ministers signed the Gruber De Gasperi Agreement, creating the autonomous region of Trentino South Tyrol, consisting of the autonomous provinces of Trentino and South Tyrol. Since the treaty, Trentino has enjoyed considerable autonomy from the Italian central government in Rome. It has its own elected government and legislative assembly. In 1996, the Euroregion Tyrol South Tyrol Trentino was formed between the Austrian state of Tyrol and the Italian provinces of South Tyrol and Trentino. The boundaries of the association correspond to the old County of Tyrol. The aim is to promote regional peace, understanding and cooperation in many areas. The region's assemblies meet together as one on various occasions and have set up a common liaison office to the European Union in Brussels.

География

Трентино – таулы аймақ. Адиже өзені өз атымен аталған аңғар арқылы Трентиноның орталық бөлігінен өтеді. Трентиноның басқада қалалары Италия мен Солтүстік Еуропаны байланыстырған тарихи жол болған Адиже аңғарында орналасқан. Басқа маңызды аңғарлардың ішінде алма өндірісімен әйгілі Нон аңғары, Соле аңғары, Тренто және Бреша қалаларымен тарихи байланысы бар Джудикарие, Фьемме және Фасса, Лагарина, Мочени, Сугана аңғары және тағы да көптеген аңғарлар бар. Облыстың ауданы , ал 2010 жылғы жалпы халық саны 524 826 адамды құрайды. Облыста 217 коммуна (жекеше түрі: comune) бар. Мармолада – Доломит тауларының ең биік тауы, теңіз деңгейінен жоғары. Мармолададағы мұздық та маңызды нысан болып табылады. Басқа биік тауларға Монте-Бальдо, Каре-Альто, Сермис, Кроцон ди Брента, Хинтере Эггенспице, Латемар, Паганелла, Пиз-Боэ, Пресанелла, Пунта-Сан-Матео және Веззана кіреді.

Саясат

1972 жылы Трентино-Альто-Адидже/Сюдтиролдің екінші автономиялық заңы заңнамалық және атқарушылық құзыреттердің басым бөлігін аймақтық деңгейден провинциялық деңгейге берді, нәтижесінде де-факто екі жеке аймақ құрылды. Әкімшілік тұрғысынан провинция келесі салаларда кең ауқымды дербестікке ие: денсаулық сақтау, білім беру, әлеуметтік әл-ауқат және көлік инфрақұрылымы. Облыстық кеңес 35 мүшеден тұрады, олардың біреуі міндетті түрде ладин азшылығынан болуы керек. 2013 жылғы сайлауда ең күшті партия 9 депутатпен Демократиялық партия (Partito Democratico del Trentino) болды, содан кейін Трентино Тироль автономиялық партиясы (8), Трентино үшін одақ (5), Трентиноның солтүстік лигасы (2), «Форца Италия» (1), «Бес жұлдыз қозғалысы» (1), «Трентино жобасы» (1), Ладин автономиялық одағы (1), «Азаматтық Трентино» (1), «Трентино әкімшілігі» (1) және бір тәуелсіз депутат сайланды. Атқарушы биліктер провинциялық үкіметке (итальян тілінде – Giunta Provinciale) жүктеледі, оны губернатор (Президент) басқарады. 2018 жылдан бері губернатор оңшыл «Солтүстік лигадан» (Lega Nord) Маурицио Фугатти. Облыстық кеңестің төрағасы Оңтүстік Тироль губернаторымен кезектесіп, Трентино-Оңтүстік Тироль аймағының президенті болып табылады. Аймақтық үкімет Трентодағы бұрынғы «Империал» қонақ үйінде орналасқан. Ладин қауымдастығы провинциялық жиналыста бір орынмен қамтамасыз етілген, осылайша олардың саяси өкілдігіне кепілдік беріледі.

Экономика

2018 жылы өңірдің жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 20,5 миллиард евроны құрады, бұл Италияның экономикалық өнімінің 1,2% -ын білдіреді. Сатып алу қабілетіне сәйкес түзетілген жан басына шаққандағы ЖІӨ сол жылы 37 900 евроны немесе ЕО-27 орташа көрсеткішінің 126% -ын құрады. Жұмысшы басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіші ЕО орташа көрсеткішімен салыстырғанда 119% болды. Аумақтың басым бөлігі таулы болғанына қарамастан, ауыл шаруашылығы маңыздылығын сақтайды. Шаруашылықтар көбінесе ірі кооперативтер құру үшін бірігеді. Ең маңызды өнімдерге алма (Оңтүстік Тирольмен бірге ұлттық өндірістің 50% -ы), басқа жемістер, көкөністер (негізінен Валь-ди-Грестада) және жүзім кіреді. Олар, әсіресе сапасымен ерекшеленеді және құрғақ және көпіршікті шараптар өндірісінде қолданылады. 2008 жылдың қаңтар айында Эдмунд Мах қоры ауыл шаруашылығы, агроөнеркәсіптік кешен және қоршаған орта салаларындағы зерттеулерді, оқытуды және қызметтерді дамыту мақсатында құрылды. Негізгі өнеркәсіптер, көбінесе шағын және орта кәсіпорындар, Валсугана, Валлагарина және Адидже аңғарларында шоғырланған. Салалар: тоқыма, механика, ағаш және қағаз өндірісі. Сондай-ақ, су электр энергиясын өндіру де маңызды. Туризм провинция экономикасының негізгі тірегі болып табылады. Басты курорттар: Мадонна-ди-Кампильо, Сан-Мартино-ди-Кастроцца, Фиера-ди-Примеро, Каназеи, Моена, Кавалезе, Фольгария, Фольгарида-Марильева, Рива-дель-Гарда, Левико-Терме, Комано-Терме және Ронцегно, соңғы үш курорт танымал емдік су орталықтары болып табылады. 2020 жылы жұмыссыздық деңгейі 5,3% құрады.

Көлік

Трентино провинциясы Италия мен Германия арасындағы маңызды автомобиль және теміржол бағыттарымен қиылысады. Олардың ішінде Brenner A22 автожолы және Эц/Адиже аңғары арқылы өтетін тас жол бар. Қазіргі уақытта көлік ағынының көп бөлігін теміржолға көшіру бойынша аймақтық жоба қарастырылуда. Провинцияда тағы екі теміржол желісі бар: Вальсугана желісі Трентоны Венециямен байланыстырады, ал Тренто – Мале Марилева теміржолы Тренто мен Малені қосады.

Демография

2019 жылы Трентиноның халқы 541 098 адамды құрады. Халықтың ең көп шоғырланған жері астана Тренто қаласының және оңтүстік аймақтардың маңында. Аймақтың барлығы 175 муниципалитетке бөлінген.

Тілдер

Трентино халқының көпшілігі жергілікті диалекттермен итальян тілінде сөйлейді. Аймақта сонымен қатар ладин, мочен және кимбрия тілдерінде сөйлейтін үш түпкілікті тілдік азшылық та бар. Барлық тілдер аймақтық және провинциялық заңдармен, жарғылармен және ережелермен қорғалады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және билікті аймақтық органдарға беруден кейін саясаттағы өзгеріс баяу басталды, ол 1990 жылдары күш алды. Содан бері осы үш тілді қорғауға, қолдануға және олардың бірегей мәдени мұрасын, ерекшелігін дамытуға бағытталған көптеген заңдар мен ережелер қабылданды және іске асырылды. Мысалы, мектептік оқу бағдарламалары аймақтық тілдерге енгізілді және көшелердегі белгілер екі тілде жазылатын болды. Үш азшылықтың әрқайсысының ұлттық заңмен құрылған және мемлекеттік қаржыландыру алатын мәдени институттары бар. Бұл институттардың мақсаты – әрбір тіл мен мәдениетті сақтау және дамыту. Ладин азшылығы Фасса аңғарында, Канацеи (Cianacei), Кампителло ди Фасса (Ciampedèl), Маззин (Mazin), Моена, Сорага және Сен Ян ди Фасса қалаларында кездеседі. 2001 жылғы халық санауында Трентиноның 16 462 тұрғыны ладин тілін ана тілі ретінде атады. Мочен тілі әлі де Фрассилонго (Garait), Палу-дель-Ферсина (Palai en Bersntol) және Фиероццо (Vlarötz) қалаларында қолданылады, ал кимбрий тілі Лузернада (Lusérn) сөйленеді.

The majority of the Trentino population is Italian speaking with its local dialects. The region is also home to three indigenous linguistic minorities, which are Ladin, Mócheno and Cimbrian. All languages are protected by regional and provincial laws, statutes, and regulations. After World War II and the devolution of power to regional authorities, a change in policy slowly began, which gained momentum in the 1990s. Since then a number of far reaching laws and regulations have been passed and implemented, that protect and promote the use of these three languages and the unique cultural heritage and identity. This has for example been extended to school curricula in the regional languages and street signs becoming bilingual. All three minorities have their own cultural institute which were decreed by national law and receive state funds. The purpose of these cultural institutes is to safeguard and promote the respective culture and languages. The Ladin minority is found in the Fassa Valley, in the municipalities of Canazei (Cianacei), Campitello di Fassa (Ciampedèl), Mazzin (Mazin), Moena, Soraga and Sèn Jan di Fassa. In the census of 2001, 16,462 inhabitants of Trentino declared Ladin as their native language. Mócheno is still spoken in the municipalities of Frassilongo (Garait), Palù del Fersina (Palai en Bersntol) and Fierozzo (Vlarötz), while the Cimbrian language is spoken in Luserna (Lusérn). Language Number Percentage Italian 457,397 95.8 Ladin 16,462 3.5 Mócheno 2,276 0.5 Cimbrian 882 0.2 Total 477,017 100

The Nones language hails from the Non Valley and is considered by some linguists a variant of Ladin. Estimates range up to 30,000 speakers. The Solandro language is also under debate as to whether it is a dialect of Ladin or a separate language. Native speakers are mainly found in the Sole Valley and are estimated to be up to 15,000. Both idioms are alternatively considered as dialects within the range of Gallo Romance languages. There is no official census to date that has Nones and Solandro as officially distinct languages. The total number of Ladin speakers in the census of 2001 exceeds the population of around 7,500 in the Fassa Valley. A number of Nones and Solandro speakers identified as Ladin speakers, while others chose not to exercise that option due to the disagreement whether or not their languages are Ladin or a separate idiom.

Тіл саны пайызы
Итальян тілі 457 397 95,8%
Ладин тілі 16 462 3,5%
Мочен тілі 2 276 0,5%
Кимбрий тілі 882 0,2%
Барлығы 477 017 100%

Нонес тілі Нон аңғарынан шыққан және кейбір тіл білімі мамандары оны ладин тілінің бір түрі деп санайды. Шамамен 30 000 адам осы тілде сөйлейді деп есептеледі. Соландро тілінің ладин тілінің диалектісі ме, әлде жеке тіл ме деген мәселе де даулы. Осы тілде сөйлейтін адамдар негізінен Соле аңғарында шоғырланған, олардың саны 15 000-ға дейін жетеді деп болжанып отыр. Екі тіл де галло-роман тілдерінің диалектілері ретінде қарастырылады. Бүгінгі күнге дейін Нонес және Соландро тілдерін жеке тілдер ретінде тіркеген ресми халық санауы өткен жоқ. 2001 жылғы халық санауында ладин тілінде сөйлейтіндердің жалпы саны Фасса аңғарындағы 7 500-ге жуық тұрғындардан асып түсті. Көптеген Нонес және Соландро тілінде сөйлейтіндер өздерін ладин тілінде сөйлейтіндер ретінде көрсетсе, ал кейбіреулері өз тілдерінің ладин тіліне жата ма, әлде жеке тіл ме деген келіспеушілікке байланысты бұл мүмкіндікті пайдаланбауды жөн көрді.

Мәдениет

Трентино – мәдени кездесулер өлкесі. Бұрын-соңда немістер, итальяндықтар және ладиндер осы аймақта бірге өмір сүрген. Альпілік провинция – тау жолдары мен биік жазықтардың, төбелі аңғарлар мен жазықтардың қатар орналасқан және түрлі халықтар мен мәдениеттердің біріккен жері. Оның тарихы, сондай-ақ кейбір аңғарлардың географиялық жағынан шалқап жатқан орны мәдениеттің ерекше байлығына және көптеген салт-дәстүрлердің қазіргі күнге дейін сақталуына себеп болды. Сондай-ақ, кейбір аз ұлт өкілдері мен гастрономиялық ерекшеліктер де осы күнге дейін сақталған.

Спорт және демалыс

Бұл аймақта тау шаруашылығы, жаяу серуен және қысқы спорт түрлері үшін көптеген мүмкіндіктер бар. Маңызды қысқы шаралар – Халықаралық шаңғы федерациясы (FSI) ұйымдастырған әлем чемпионаттары, мысалы, 1991, 2003 және 2013 жылғы жарыстар, сноубордтан 2001, еркін стильдегі шаңғыдан 2007 жылғы чемпионаттар, сондай-ақ Адамелло шаңғы рейді және Марсиалонга. 2007 жылдан бері Tour de Ski Валь-ди-Фьеммеде Альпе Чермис тау шаңғы трассасымен аяқталады. Көктем және жаз айларында аймақта велосипед спорты маңызды оқиға болып табылады, мысалы, Giro del Trentino және Maratona dles Dolomites тау жолдарымен өтеді. Cross della Vallagarina және 10 шақырымдық жол жүгіру жарысы Giro al Sas сияқты кросс-жарыстар да ұйымдастырылады. Футбол Трентинодағы танымал спорт түрлерінің бірі. Аймақтағы командалар: U.S. Alta Vallagarina, A.C. Mezzocorona, A.S.D. Porfido Albiano және Trento Calcio 1921. Трентино Волейболы – Италияның кәсіби волейбол командасы. Ол 2000 жылдан бері үздіксіз Италия волейбол лигасының ойындарына қатысып келеді, ал Aquila Trento – Италияның жоғары лигасының баскетбол командасы.