Кіріспе

Италияның Ломбардия аймағы () – Италияның әкімшілік аймағы; Солтүстік Италияда орналасқан, 10 миллионға жуық халқы бар, бұл Италия халқының алтыдан бір бөлігінен асады. Ломбардия Альп таулары мен По өзенінің салалары арасында орналасқан, және оған оның астанасы Милан кіреді – елдегі ең үлкен қалалық аймақ, сондай-ақ Еуроодақтағы ірі қалалардың бірі. Аймақтың аумағы 1502 коммунаға бөлінген (барлық ұлттық аумақта коммуналардың саны бойынша ең көп аймақ), олар он екі әкімшілік бөлімшеде (он бір провинция және Милан қалалық аймағы) орналасқан. Ломбардия Италияда халық саны, халық тығыздығы және жергілікті билік органдарының саны бойынша бірінші орында, ал ауданы бойынша Сицилия, Пьемонт және Сардиниядан кейін төртінші орында тұрады. Сондай-ақ, номиналды ЖІӨ бойынша Еуропалық Одақтың екінші аймағы. Италияның экономикалық маңызы жағынан ең ірі аймағы болып табылады, ұлттық жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) шамамен бесден бір бөлігін құрайды. Ломбардия «Еуропаның төрт қозғалтқышы» халықаралық экономикалық ұйымының мүшесі, оның құрамына Германиядан Баден-Вюртемберг, Испаниядан Каталония және Франциядан Овернь-Рон-Альп аймақтары да кіреді. Милан – Италияның экономикалық астанасы және әлемдік қаржы орталығы. Италиядағы ЮНЕСКО-ның 58 Бүкіләлемдік мұра нысанының 11-і Ломбардияда орналасқан, бұл Испанияның солтүстік-батысындағы Кастилия және Леон аймағымен тең. Вергилий, Плиний Ескі, Амброзий, Джероламо Кардано, Караваджо, Клаудио Монтеверди, Антонио Страдивари, Чезаре Беккария, Алессандро Вольта және Алессандро Манцони; сондай-ақ, Иоанн XXIII және Павел VI папалары қазіргі Ломбардия аймағында дүниеге келген.

Этимология

Ломбардия атауы ломбардтардан шыққан, ал олар латын тілінен келген. "Лонгобард", "Лангобард" ("ломбард") деген сөздер протогерман тілінің langaz + bardaz элементтерінен туындаған, мағынасы – "ұзын сақал". Кейбір ғалымдардың пікірінше, екінші элемент протогерман *bardǭ, *barduz ("балта") сөзінен шыққан, ол неміс тіліндегі Barte сөзімен байланысты, немесе бүкіл сөз протоалбан *Lum bardhi ("ақ өзен") сөзінен (қазіргі албан тілінде lum i bardhë сөзімен салыстырыңыз) шыққан. Аймақтың атауы 568 жылы Италияға келген және Павияны астанасы еткен ломбардтардың атынан алынған. Ерте орта ғасырларда "Ломбардия" Ломбардтар патшалығын (Regnum Langobardorum) білдірді, оған ерте христиандық Италияның көп бөлігін бақылауға алған германдық ломбардтар басқыншылары билік етті. Олар 568 жылдан бастап Византия Италиясына шабуыл жасағаннан бері билік жүргізді. Осылайша, "Ломбардия" және "Италия" шамалы айырмасы бар екі атау болды; 8-ғасырдың ортасына қарай ломбардтар Рим төңірегіндегі Папалық иеліктерден (қазіргі Лацио және солтүстік Умбрия), Венециядан, сондай-ақ оңтүстік Апулия мен Калабриядағы византиялық иеліктерден басқа барлық жерде билік етті. Сондай-ақ Амальфи, Гаета, Неаполь және Сорренто сияқты жағалаудағы елді мекендер, Сицилия мен Сардиния да олардың билігінде болды. Олардың мәдениеті Орта ғасырларда Италияның негізін құрады. Бұл термин 965 жылға дейін Λογγοβαρδία (Longobardia) түрінде қолданылып, қазіргі Апулия аймағын қамтитын территорияны білдірді, оны византиялықтар Ломбардтардың Беневенто герцогтігінен қайтарып алған.

География

Ломбардияның жер ауданы – және Сицилия, Пьемонт және Сардиниядан кейін Италияның төртінші ірі аймағы болып табылады. Солтүстік жағынан Швейцарияның Тичино және Гризон кантондарымен, шығыс жағынан Италияның Трентино-Альто-Адиже/Сюдтироль және Венето, оңтүстік жағынан Эмилия-Романья және батыс жағынан Пьемонт аймақтарымен шектеседі. Ломбардияның солтүстік шекарасы Вальтеллина және Рейн мен Инн өзендерінің арасындағы аңғарлармен анықталады. Шығыс жағынан Гарда көлі мен Минчо өзені Ломбардияны Италияның басқа аймақтарынан бөліп тұрады, ал оңтүстікте По өзені, Мантуя және Ольтрепо-Павезе провинцияларын қоспағанда, шекара сақтайды. Батыс шекарасын Ломеллинадан басқа Маджоре көлі мен Тичино өзені құрайды. Ломбардияда үш табиғи аймақ бар: таулар, төбелер және жазықтар – соңғысы Жоғарғы жазықтар (Альта) және Төменгі жазықтар (Басса) болып екіге бөлінеді.

Гидрографиялық

По өзені аймақтың оңтүстік шекарасын шамамен белгілейді; оның ірі салалары – Швейцариядағы Валь-Бедреттодан басталып, Павия маңында Поға қосылатын Тичино, Олона, Ламбро, Адда, Оглио және Минцио. Ломбардияның көптеген көлдері мұздықтардан пайда болған және солтүстік жоталы жерлерде орналасқан. Батыстан шығысқа қарай бұл көлдер: Маджоре, Лугано (екісі де Швейцариямен ортақ), Комо, Изео, Идро және Гарда (Италиядағы ең үлкен көл). Альп тауларының оңтүстігінде соңғы мұздық дәуірінде қалыптасқан мореналық төбелер тізбегі және сирек өнімді, шөптесін мен қыраттардан тұратын шағын платолар орналасқан. По өзенінің оңтүстігіндегі Апеннин тауларында Олтрепо-Павезе деген шағын таулы аймақ жатыр. Жүйе бес каналдан тұрады: Naviglio Grande, Naviglio Pavese, Naviglio Martesana, Naviglio di Paderno, Naviglio di Bereguardo. Бірінші үш канал Милан арқылы Fossa Interna, яғни Ішкі сақина арқылы байланысқан. 1930 жылдардың басында Naviglio Martesana-ның қалалық бөлігі, сондай-ақ Ішкі сақинаның барлығы жабылып, солтүстік-шығыс каналдарының құлдырауына себеп болды.

Альпілік асулар

Ломбард Альпісінің аңғарлары Пьемонт және Аоста аңғарларындағы, тағы да Альпі тауларында кездесетін аңғарлардан кеңірек. Олардың көпшілігі По аңғарына қарай төмендейтін және гидрографиялық сол жағынан Поға құятын өзендерді құрайтын арналармен кесіліп өтеді. Аңғарларының кеңдігінің арқасында Ломбард Альпісінің жоталары, биік болғанына қарамастан, оңай қолжетімді. Ломбард Альпісінде орналасқан және аймақты Швейцариямен байланыстыратын ең маңызды халықаралық өткелдер – Splügen Pass, Maloja Pass және Bernina Pass, соның ішінде екісі Швейцария аумағында орналасқан. Ең маңызды ұлттық өткелдер – Стелвио және Тональ өткелдері, олар Ломбардияны Трентино-Альто-Адиджемен байланыстырады. Бұл Альпілік өткелдер тарихи тұрғыдан да маңызды, себебі олар әрқашан Ломбардия мен оның көршілес аймақтары арасындағы байланысты жеңілдетіп келді. Бұл аймақтың дамуына үлес қостан тұрақты сауда ағынына әкелді.

Флора мен фауна

Бұл жазықтарда ғасырлар бойы интенсивті егіншілік жүргізіліп, бастапқы ортаның көбі сақталмаған. Ең көп таралған ағаштар – елік, қайраң, сикомор, тополь, күңгірт және шомыр. Дегенмен, тау етегіндегі көлдер аймағында зәйтүн, кипарис және шырша, сондай-ақ магнолия, азалия және акация сияқты субтропикалық флораның түрлері өседі. Альпілік аймақтағы эндемикалық флораның көптеген түрлеріне саксифрага, Ломбардия сарымсағы, жер асты және қоңырау гүлдері жатады. Биік таулы аймақтар итальян Альпіне тән өсімдіктермен сипатталады. Шамамен төменгі жақта емен немесе жапырақты ағаштар өседі; тау беткейлерінде, аралық биіктікте бұталардың ең төменгі шегінде өседі, ал одан жоғары – қылқан жапырақты ормандар. Рододендрон, нанәшік қарағай және арша сияқты бұталар саммит аймағына тән, онда көптеген қорғалатын аумақтар бар. Ең маңыздысы – 1935 жылы құрылған Стелвио ұлттық паркі, Италияның төртінші ірі табиғи паркі, онда қызыл бұғы, қара бұғы, қошқар, елік, түлкі, ермеңке және алтын бүркіт сияқты альпілік жануарлар мекендейді; сондай-ақ, 1974 жылы Тичино өзенінің Ломбардиялық жағында құрылған Тичино аңғарының табиғи паркі, Италияның солтүстігіндегі өзендік орманның соңғы үлгілерінің бірін қорғау мақсатында құрылған. Жойылып бара жатқан итальяндық епті бақаны қорғауға да күш-жігер жұмсалды. Тичино аңғарының табиғи паркі – Италиядағы алғашқы аймақтық парк және Еуропадағы алғашқы өзендік парк. Аймақтағы басқа да парктер – Кампо дей Фьори және Чинкуе Ветте парктері, екеуі де Варезе провинциясында орналасқан. Ломбардиядағы қорғалатын аумақтар жүйесіне бір ұлттық парк, 24 аймақтық парк, 65 табиғи қорық және 30 табиғи ескерткіш кіреді. Барлығында, қорғалатын аумақтар аймақтың 27%-дан астамын құрайды.

Климат

Ломбардияда биіктіктің өзгеруіне, ішкі су алаптарына жақын орналасуына және ірі қалаларға байланысты климаттың алуан түрлілігі бар. Климат негізінен ылғалды субтропикалық (Köppen Cfa), әсіресе жазықтарда, бірақ Köppen моделінен елеулі айырмашылықтар бар, әсіресе қалыпты түрде ұзақ, ылғалды және суық қыстарда. Маусымдық температураның айырмашылығы жоғары; Миланда орташа температура қаңтарда және шілдеде болады. Ең суық айларда жазықтарда жиі тұман түседі. Альпі тауларының етегіндегі мұхиттық климат (Köppen Cfb) аймағында көптеген көлдер бар, олар климатты жұмсартады, нәтижесінде Жерорта теңізіне тән өсімдіктер (зәйтүн, цитрус жемістері) өсуге мүмкіндік алады. Жоталар мен тауларда ылғалды континенттік климат (Köppen Dfb) басым. Алаптарда климат салыстырмалы түрде жұмсақ, ал биіктеп орналасқан жерлерде қатты суық және көп қар жаууы мүмкін. Жауын-шашын мөлшері Prealpine аймағында жылына дейін жетеді, бірақ жазықтар мен альпілік аймақтарда да мол, орташа есеппен жылына шамасында. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері Гарда көлі, өте үлкендігі мен орналасқан жерінің арқасында, жағалау аймағының климатын жұмсартады, "Жерорта теңізі" микроклиматын құрады, бұл зәйтүн ағаштарын өсіруге және зәйтүн майын өндіруге мүмкіндік береді; "Ломбард майы" деп аталатын май Ломбардиядағы басқа көлдердің жанында да өндіріледі.

Геология

Ломбардияның геологиялық құрылымы Альп тауларының қалыптасуына, Африка және Еуразия плиталарының соқтығысуына байланысты туындаған, осы соқтығысу нәтижесінде жоғарғы кредадан миоценге дейін Альп тізбегі пайда болды. Ал По алқабы одан әлдеқайда жаңа; ол континенттік шельфте шөгінді материалдың жиналуынан қалыптасқан, бұл материал беттік сулардың эрозиясынан келген. Альп тізбегінің көтерілуімен, жазықтықтың батысы мен солтүстігінде, және оңтүстікте Апеннин тізбегінің көтерілуімен бірге, екі тау тізбегінің көтерілуінен пайда болған плиоцен кезеңіндегі теңіз шығанағы толтырылды.

Ластану

Ломбардия – Еуропаның ауасы ең ластанған аймақтарының бірі. Өңірдің таулар арасында орналасуынан индустрияландырудың жоғары деңгейі мен желдің жетіспеуі салдарынан ауаның ластануы Ломбардия мен Солтүстік Италияда күрделі мәселе болып қала береді. 2019 жылдың наурыз айында Еуропалық ғарыш агенттігі (ESA) өз спутниктерінен түсірілген суреттерді жариялады, онда По аңғарының үстінде азот диоксиді мен ұсақ бөлшектерден тұратын үлкен дақ байқалады. Ломбардия – бұл аймақтың географиялық және экономикалық орталығы, онда 10 миллионнан астам тұрғын және елің ең жоғары ЖІӨ көрсеткіші бар. Оның көптеген ірі қалалары аймақты кесіп өтетін По өзенінің алабында орналасқан. ESA талдаған деректерге сәйкес, осы дақ По аңғарындағы ауаның ластану деңгейінің жоғары болуының басты себебі болып табылады. Милан қаласында да озон мен азот оксидтерінің деңгейі жоғары, олар негізінен дизельдік және бензиндік қозғалтқыштармен жабдықталған автомобильдерден шығарылады. Жақында «Ауа сапасы және өмір сүру ұзақтығы индексі» (AQLI) әзірлеген Чикаго энергетикалық саясат институтының мәліметінше, По аңғарындағы ауаның ластануы адамның өмір сүру ұзақтығын шамамен алты айға қысқартады. По аңғарындағы ауаның ластануы мал шаруашылығы мен өнеркәсіптік кәсіпорындармен байланысты. Азот, фосфор және калийден тұратын NPK тыңайтқыштарын қолдану, жоғары өнімді мал шаруашылығынан туындаған тыңайтқыш эмиссиялары және дизельдік және бензиндік қозғалтқыштардан бөлінетін азот диоксидінің жоғары деңгейі Италияның солтүстігіндегі ластанудың себептеріне жатады. Ломбардияда да жануарлардың қалдықтары көп, бұл ластануға елеулі үлес қосады. Ломбардия Италиядағы сүттің 40%-дан астамын өндіреді, ал Италияның шошқа өнімінің жартысынан астамы По аңғарында орналасқан. *The Lancet Planetary Health* журналында жарияланған зерттеулерге сәйкес, 2021 жылдың қаңтар айында Бреша және Бергамо қалаларында ұсақ бөлшектерге (PM2.5) байланысты өлім-жітім көрсеткіші Еуропадағы ең жоғары көрсеткіштердің бірін құрады. Деректер Ломбардия мен По аңғарындағы көптеген қалалар ауаның нашар сапасынан ең көп зардап шегетінін көрсетеді, әсіресе Милан агломерациясы, ол ұсақ бөлшектердің әсері бойынша 13-орында тұр, ал жылдық ерте өлім-жітім көрсеткіші 3,967 құрайды, бұл жалпы көрсеткіштің шамамен 9%-ын құрайды.

Тарихқа дейінгі және ежелгі кезең

[[Файл:Сцена ди дуэль R6 Фоппе Надро (Фото Лука Дьярелли). jpg|thumb|Валькомоникадағы тас суреттерде ортада "символ" бейнеленген екі адамның дуэлі. Валькомоникадағы тас суреттер – әлемдегі ең ірі тарихи алдындағы петроглифтер жиынтығы, шамамен 300 000 жазбаға негізделген. Маджоре көлі мен Тичино маңындағы некропольден табылған көптеген артефакттар, б.з.д. 9-4 ғасырлар аралығында Ломбардия батысында гүлдеген Голасекка қола дәуірі мәдениетінің болғанын көрсетеді. Келесі ғасырларда Ломбардияда түрлі халықтар қоныстанды; этрусқалар Мантуя қаласын құрып, жазу қолдануды таратыпты. Б.з.д. 13 ғасырдан бастап бұл аймақ кельттік Канеграте мәдениетінің, кейін кельттік Голасекка мәдениетінің орталығы болды. Б.з.д. 5 ғасырдан бастап Альп тауларының солтүстігінен келген кельт-галлиялық тайпалар бұл аймақты басып алды. Олар Миланды қоса алғанда, бірнеше қалаға қоныстанды және өз билігін Адриатика теңізіне дейін кеңейтті. Кельттердің дамуы б.з.д. 3 ғасырдан бастап По аңғарында Римнің кеңеюімен тоқтатылды. Ғасырлар бойы күрестен кейін, б.з.д. 2 ғасырдың соңында қазіргі Ломбардияның барлық бөлігі «Альптың ішкі жағындағы Галлия» деп аталған Gallia Cisalpina Рим провинциясына айналды. Рим мәдениеті мен тілі келесі жылдары бұрынғы өркениетті басып алды, Ломбардия Италияның ең дамыған және ең бай аймақтарының біріне айналды, жолдар салынып, ауыл шаруашылығы мен сауда дамыды. Мұнда Плиний Үлкен (Комода) және Вергилий (Мантуяда) сияқты маңызды тұлғалар дүниеге келді. Көне дәуірдің соңында Ломбардияның стратегиялық рөлі Батыс империясының астанасын Медиоланумға (Милан) көшіру арқылы нығайтылды. 313 жылы Рим императоры Константин Милан жарлығын шығарды, ол Рим империясының барлық діндеріне дін тану еркіндігін берді.

Ломбардтар патшалығы

Ғасырлар бойы Ломбардияның темір тәжі Италия корольдерін таж кигізу рәсімінде қолданылып келді. Батыс империясы құлағаннан кейін Ломбардия рулық шапқыншылықтардың салдарынан ауыр қиындықтарды бастан өткерді. 540 жылдан бастап Павия Остготтар патшалығының тұрақты астанасы, сот және патшалық қазына орналасқан орынға айналды. Соңғы және ең тиімді шабуылды германдық Ломбардтар немесе Лонгобардтар жасады. Олар 568 жылы Карпат ойпатынан, жаулап алушы Паннониялық Аварлардан қорқып, осы аймаққа көшіп келді. Ломбардтардың Павияда астанасы бар ұзақ билігі, аймаққа қазіргі атауын берді. Франк, Бавария және Ломбард ақсүйектері арасында көптеген ғасырлар бойы тығыз байланыс болды. Алғашқы күрестерден кейін Ломбардтар мен Галло-римдіктер арасындағы қарым-қатынас жақсарды. Ломбард тілі мен мәдениеті латын мәдениетімен бірікті, көптеген есімдерде, құқықтық кодекстерде және заңдарда іздер қалдырды. Ломбардтардың салыстырмалы түрде аз санына байланысты, олар рим халқымен араласты. Ломбардтардың билігі 774 жылы аяқталды, Франк королі Карл Ұлы Павияны бағындырып, соңғы Ломбард патшасы Дезидерийді тақтан түсірді және Италия патшалығын – қазіргі Италияның көп бөлігін, негізінен солтүстік және орталық бөліктерін – жаңадан құрылған Киелі Рим империясына қосты. Карл Ұлы 800 жылдың 25 желтоқсанында Папамен таж кигізілді. Бұрынғы Ломбард герцогтары мен дворяндары басқа неміс вассалдарымен, князь-епископтармен және маркиздермен ауыстырылды. Италия түбегінің барлық солтүстік бөлігі келесі ғасырларда «Ломбардия» деп, ал оның халқы «Ломбардтар» деп аталды.

Орта ғасырдың соңы, Қайта өрлеу және ағартушылық дәуірі

Павия шайқасынан кейін Милан герцогтігі Испания Габсбургтарының иелігіне көшті; жаңа билеушілер Ломбардия экономикасын жақсартуға көңіл бөлмеді, оның орнына Еуропалық соғыстардың ұзақ тізбесін қаржыландыру үшін салықтарды үнемі арттырып отырды. Қазіргі Ломбардияның шығыс бөлігі, Бергамо және Бреша қалаларымен қоса, Венеция Республикасының бақылауында болды, ол 14 ғасырдан бастап аймақтағы ықпалын кеңейте бастады. 15 ғасырдың ортасынан 1515 жылғы Мариньяно шайқасына дейін Шығыс Ломбардияның солтүстік бөлігі, Аиролодан Чиассоға (қазіргі Тичино) дейін, сондай-ақ Вальтеллина аңғары Ескі Швейцария Конфедерациясының құрамына кірді. 1628–1630 жылдардағы сияқты оба эпидемиялары, оны Алессандро Манцони «Құдалар» романында суреттеген, ал 17 және 18 ғасырларда Италия экономикасының жалпы құлдырауы Ломбардияның одан әрі дамуын тежеді. 1706 жылы Австрия империясы билікке келді және экономикалық және әлеуметтік шаралар қабылдады, бұл қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Австрия үкімдігі 18 ғасырдың соңында француздармен үзілістікке ұшырады; Наполеон тұсында Ломбардия Цизальпин Республикасы мен Италия Корольдігінің орталығы болды, екеуі де Францияның Бірінші империясының марионеттік мемлекеттері еді, Милан астанасы, ал Наполеон мемлекет басшысы болды. Осы кезеңде Ломбардия Швейцариядан Вальтеллина аңғарын қайтарып алды.

Музыка

1778 жылы негізі қаланған Миланның «Ла Скала» опера театры әлемдегі ең танымал опера театры болып табылады. Ломбардияның 12 провинциясының әрқайсысының өзіндік музыкалық дәстүрі бар. Бергамо Гаэтано Доницеттидің туған жері және Доницетти театрының орналасқан жері ретінде мәшһүр; Брешиа 1709 жылғы Гранде театрына иелік етеді; Кремона скрипканың туған отаны ретінде танымал және ең беделді аспап жасаушылардың біразы осы жерде орналасқан; ал Мантуя 16 және 17 ғасырлардағы опера мен классикалық музыканың негізін қалаушы және ең маңызды қалаларының бірі болды. Лекко, Лоди, Варезе және Павия (Театро Фраскини) сияқты басқа қалаларда да бай музыкалық дәстүрлер сақталған, бірақ Милан Ломбардия музыкалық өнерінің орталығы болып табылады. Бұл қалада 19 ғасырдың ең танымал және ықпалды опера композиторларының бірі Джузеппе Верди жұмыс істеген. Аймақта Пикколо Театры және Театро Аркимбольди сияқты танымал театрлар бар, алайда ең мәшһүр – 1778 жылы салынған Театро-алла-Скала (әдетте Ла Скала деп аталады), әлемдегі ең танымал опера театры. Олардың кейбіреулері әртүрлі жерлерде орналасқан бірнеше жеке нысандарды қамтиды. Олардың бірі табиғи мұра ретінде, ал қалғандары мәдени мұра ретінде тізімделген. Лугано көлінің оңтүстігінде, Швейцарияның Тичино кантонымен шектесетін Монте-Сан-Джорджода триас кезеңіне жататын теңіз жануарларының көптеген қазбалары табылды. Триас кезеңінде, шамамен 245-230 миллион жыл бұрын, бұл аймақ тыныш тропикалық лагуна болған. Қазбалардың ішінде жәндіктер, шаяндар, балықтар мен рептилиялар бар. Валкамоникадағы тас суреттері б.з.д. 8000-1000 жылдар аралығындағы эпипалеолиттен және мезолиттен темір ғасырына дейінгі тарихқа дейінгі кезеңдерді қамтиды және әлемдегі ең ірі тарихқа дейінгі петроглифтер жиынтығын құрайды. Бұл жиынтық 1979 жылы ЮНЕСКО-мен мойындалды және Италияның алғашқы танылған Дүниежүзілік мұра орны болды. ЮНЕСКО 140 000-нан астам суреттер мен белгілерді ресми түрде мойындады. Петроглифтер аңғардың барлық бетінде тараған, бірақ Дарфо Боарио Терме, Капо ди Понте, Надро, Цимберго және Паспардо аймақтарында шоғырланған. Альпі тауларының маңындағы палификациялық үйлер – бұл Альпі тауларында және оның айналасында көлдердің, өзендердің немесе батпақты жерлердің жағасында б.з.д. 5000-500 жылдар аралығында салынған палификациялық (немесе үйлер) елді мекендерінің сериясы. 2011 жылы Швейцарияда (56), Италияда (19), Германияда (18), Францияда (11), Австрияда (5) және Словенияда (2) орналасқан 111 нысан ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне қосылды. Словенияда бұл нысандар мәдени құндылығы үшін Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген алғашқы орындар болды. Кейбір нысандарда жүргізілген қазба жұмыстары неолит және қола дәуірінде Альпілік Еуропадағы өмірге және қоғамдастықтардың қоршаған ортамен қарым-қатынасына қатысты мәліметтерді берді. Бұл елді мекендер өте жақсы сақталған және мәдени жағынан бай археологиялық орындардың бірегей тобы болып табылады, бұл аймақтағы ертедегі аграрлық қоғамдарды зерттеудің маңызды көзі. Миландағы Санта-Мария-делле-Грацие шіркеуі мен Доминикан монастыры Леонардо да Винчидің «Соңғы кешкі ас» картинасы 15 ғасырғы Ренессанс кезеңінің сәулет және сурет салу стильдерін көрсетеді. Мантуя және Саббионета қалалары да осы кезеңге қатысты біріктірілген Дүниежүзілік мұра ретінде тізімделген, мұнда сәулеттік егжей-тегжейден гөрі сол кездегі қала құрылысы аспектілеріне көбірек назар аударылады. Мантуя 15 және 16 ғасырларда Ренессанс қағидаларына сәйкес қайта салынған, ал Саббионета 16 ғасырда жаңа қала ретінде жоспарланған. Пьемонт және Ломбардияның Сакри Монтилері – Италияның солтүстік-батысындағы тоғыз нысаннан тұратын топ, олардың екеуі Ломбардияда орналасқан. Қасиетті таулар туралы түсінік Еуропаның басқа жерлерінде де кездеседі. Бұл нысандар ғибадатханаларды табиғи ландшафтқа орналастыру арқылы қажылық орталықтары ретінде құрылды және Иерусалимнің топографиясына бейімделген. Ломбардияда 17 ғасырдың басында және ортасында салынған Сакро Монте дел Розарио ди Варезе және Сакро Монте делла Беата Верджин дель Соккорсо, Ренессанстың соңғы кезеңінен барокко стиліне сәулеттік ауысуды көрсетеді. Креспи-д'Адда – тарихи елді мекен және 19 және 20 ғасырларда Еуропа мен Солтүстік Америкада жұмысшылардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жарық өнеркәсібімен салынған «компаниялық қалалардың» керемет мысалы. Бұл жер әлі де толығымен сақталған және ішінара өнеркәсіптік мақсаттар үшін пайдаланылады, бірақ экономикалық және әлеуметтік жағдайлардың өзгеруі оның өмір сүруіне қауіп төндіреді. 1995 жылдан бері ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген. Мантуя және Саббионета Ренессанс кезеңінің қала құрылысын жоспарлаудың екі тәсілін көрсетеді. Мантуя (суретте), римдік дәуірде пайда болған және 11 ғасырдан сақталған құрылымдарды сақтайтын, 15 және 16 ғасырларда жаңартылған. Ал Саббионета 16 ғасырдың екінші жартысында Веспасиано I Гонзагамен негізі қаланды және сол кездегі идеалды қаланың көрінісіне сәйкес торлы жоспармен салынды. Альбула/Бернина ландшафтарындағы Ретия темір жолы көбінесе Швейцарияның Гризон кантонында орналасқан, бірақ Тираноға дейін шекарадан өтеді. Бұл нысан Альпі тауларының басты тізбегінен тар темір жолын өткізуге қажетті күрделі теміржол құрылысы (туннельдер, виадуктар және қар көшкінінен қорғайтын галереялар) үшін тізімделген. Екі теміржол желісі 1904 және 1910 жылдар арасында бірнеше кезеңдерде ашылды. 16 және 17 ғасырлардағы Венецияның қорғаныс жұмыстары: Стато да Терра – батыс Стато да Мар – Венеция Республикасының құрлықтағы иеліктерінде (Стато да Терра) және Адриатика жағалауындағы аумақтарында (Стато да Мар) салынған бекіністердің трансұлттық жүйесі. Бұл нысанға бекітілген қала Бергамо да кіреді.

Темір жол

thumbdeviceМилано Centrale теміржол вокзалы жолаушылар ағыны бойынша Италиядағы екінші, ал көлемі бойынша Еуропадағы ең ірі теміржол вокзалы болып табылады. Ломбардия теміржол желісі 428 стансадан тұрады және шамамен созылады. Желіні негізінен RFI басқарады; теміржол желілерінің көп бөлігі Ferrovienord концессиясында, ал Парма-Суццара және Суццара-Феррара желілері, Ломбардия аумағында болса да (және 11 стансасы бар), Ferrovie Emilia Romagna концессиясында. Ұлттық және халықаралық теміржол қызметін негізінен Trenitalia, ал аз дәрежеде Nuovo Trasporto Viaggiatori, TGV және Deutsche Bahn қамтамасыз етеді. Аймақта үш жоғары жылдамдықты теміржол желісі бар: Турин-Милан жоғары жылдамдықты теміржолы, Милан-Болон жоғары жылдамдықты теміржолы және Милан-Верона жоғары жылдамдықты теміржолы. Милан – Ломбардияның аймақтық пойыз желісінің орталық нүктесі. Аймақтық қызметке 2011 жылдың 3 мамырында құрылған және Ferrovie Nord Milano мен Trenitalia компанияларына бірлесіп тиесілі Trenord компаниясы жауапты. Бұл компания RFI және Ferrovie Nord Milano желілерінде жұмыс істейді, олардың негізгі байланыс тікесі – Милан Пассерби теміржолы. Trenitalia Tper компаниясы FER желісінде жұмыс істейді. Жыл сайын 110 миллион жолаушы тасымалдайтын Milano Centrale теміржол вокзалы Еуропадағы ең ірі және ең көп жолаушы тасымалдайтын сегізінші вокзал, ал Италиядағы Roma Termini вокзалынан кейін екінші орында тұр. Milano Cadorna және Milano Porta Garibaldi вокзалдары Италиядағы ең көп жолаушы тасымалдайтын жетінші және он бірінші вокзалдар болып табылады.

Жолдар

Autostrada dei Laghi ("Көлдер автожолы"; қазір Autostrada A8 және Autostrada A9 бөліктері) Беснатеге жақын жерде, әлемде алғаш салынған автомобиль жолы. Ломбардиядағы автомобиль жолдарының желісі шамамен километрге созылып, оған тағы да шамамен километр мемлекеттік автомобиль жолдары қосылады. A4 автожолы бүкіл аймақты шығыстан батысқа қарай кесіп өтеді, Бреша, Бергамо, Монца және Милан қалаларын байланыстырады. Ол жыл бойы өте қарқынды көлік қозғалысымен сипатталады және Брешаны Бергамодан гөрі Тревиглиодан өтіп, Миланның сыртқы шығыс айналма жолымен байланыстыратын BreBeMi автожолымен қатар өтеді. Милан айналма жолы жүйесі Италиядағы ең ірісі болып табылады, жалпы ұзындығы километрге жетеді және үш айналма жолдан тұрады: батыс, шығыс және солтүстік. A1, A7, A35, A8 және A9 автожолдары Ломбардияны Швейцариямен байланыстырады. Миланды Комо және Маджоре көлдерімен байланыстырған Autostrada dei Laghi ("Көлдер автожолы"), қазір A8 және A9 автожолдарының бөліктері, Пьеро Пуричеллидің жобасымен 1924 жылы ашылды.

Навигация

Verbania (Пьемонт) қаласынан Laveno (Ломбардия) қаласына дейін Маджоре көлі арқылы жүретін автомобиль паром. Артқы жағында Монте-Роза тау тізбегі және Вербания көрініс тапқан.

Бұл аймақ теңізбен қоршалмағанымен, көлдерде, өзендерде және Навиглиде дамыған теңіз жүйесіне ие. Ломбардиядағы ең маңызды су жолы жүйесі – По өзені арқылы Касале Монферратодан Венецияға дейін қатынауға мүмкіндік беретін По долыны-Венето жүйесінің бір бөлігі. Бұл су жолы жүйесінде Ломбардиядағы ең маңызды порттар – Кремона және Мантуя. Көлдердегі қатынас көбінесе туристік мақсатта жүзеге асырылады және белгілі бір кесте бойынша тұрақты түрде орындалады. Кесте бойынша жүзететін кемелердің бағыттарында жыл сайын 10 миллионнан астам жолаушы тасымалданады. Бұл қатынастарды Gestione Governativa Navigazione Laghi басқарады.

Жолдама кітаптары

Даверио, Филипп. Ломбардия: өнер, тарих және сұлулықты ашуға арналған 127 мақсат (2016) нұсқаулық кітабы. Макадам, Альта және Аннабель Барбер. «Көк нұсқаулық» Ломбардия, Милан және Италия көлдері (2020). Уильямс, Эгертон Р. Ж. (1914). Италиядағы Ломбард қалалары; немесе, Ежелгі Ломбардияның қалалары.