Кіріспе
Италияның Умбрия облысы – Италияның орталық бөлігінде орналасқан аймақ. Оған Трасимено көлі және Марморе сарқырамасы кіреді, ал Тибр өзені осы аймақтан өтеді. Апеннин түбегіндегі жағалауға шығу мүмкіншілігі жоқ жалғыз аймақ осы. Аймақтың орталығы – Перуджа қаласы. Бұл өңірге төбелер, таулар, аңғарлар және Перуджа университеті орналасқан тарихи қалалар тән, мысалы, Ассизи (Ассизидің қасиетті Францискпен байланысты ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы), Терни, Норча, Читта ди Кастелло, Губбио, Сполето, Орвието, Тоди, Кастильоне-дель-Лаго, Нарни, Амелия, Спелло және басқа да кішкентай қалалар.
Umbria ('/ʌ//m//b//r//i//ə/ UMbreeə, ˈumbrja) is a region of central Italy. It includes Lake Trasimeno and Marmore Falls, and is crossed by the Tiber. It is the only landlocked region on the Apennine Peninsula. The regional capital is Perugia. The region is characterized by hills, mountains, valleys and historical towns such as the university centre of Perugia, Assisi (a World Heritage Site associated with St. Francis of Assisi), Terni, Norcia, Città di Castello, Gubbio, Spoleto, Orvieto, Todi, Castiglione del Lago, Narni, Amelia, Spello and other small cities.
География
Умбрия батысында және солтүстігінде Тоскана, шығысында Марке, оңтүстігінде Лацио жатыр. Жартылай төбелі және таулы, ал жартылай жазық және Тибр өзенінің аңғарының арқасында құнарлы, географиясы орталық Апенниннің бір бөлігін қамтиды. Аймақтың ең биік нүктесі – Марке шекарасындағы Монте Ветторе, ал ең төменгі нүктесі – Аттильяно. Бұл Италияда жағалау сызығы жоқ және басқа елдермен ортақ шекарасы жоқ жалғыз аймақ. Città di Castello қаласының құрамында Марке аймағында орналасқан Монте Руперто деген анклав бар. Умбрияда 1440-1826 жылдар аралығында кездейсоқ құрылған шағын Коспая ауылы орналасқан. Умбрияны екі аңғар кесіп өтеді: Перуджадан Сполетоға дейін созылған Умбрия аңғары ("Valle Umbra") және біріншісінен солтүстікке және батысқа қарай, Città di Castello-дан Лацио шекарасына дейін созылған Valle del Tevere ("Val Tiberina"). Тибр өзені Лациомен шартты шекараны құрайды, бірақ оның бастауы Тоскана шекарасынан сәл әріде орналасқан. Тибрдің үш маңызды саласы Умбрия арқылы оңтүстікке қарай ағып өтеді. Чиасио бассейні Бастия Умбраға дейін сирек қоныстанған, ал одан кейін Торгианода Тибрге қосылады. Топино өзені Via Flaminia және оның жалғасы болып табылатын жолдармен өтетін тау жолдарынан өтеді, Фолиньо қаласында күрт бұрылып, Беттонаның төменгі жағында Чиасиоға құятынға дейін бірнеше шақырымға солтүстік-батысқа қарай ағып өтеді. Үшінші өзен – Нера, Терни қаласында Тибрге құяды, ал оның аңғары Вальнерина деп аталады. Жоғарғы Нера тауларда шағын шатқалдар жасаса, төменгі ағысы, WD=Q125054480 аймағында кең жазықтарды құрайды. Көне заманда бұл жазықты екі көл – Клиториус және Умбер көлдері жапқан. Римдіктер оларды бірнеше ғасыр бойы кептірген. IV ғасырдағы жер сілкінісі және Рим империясының құлдырауы нәтижесінде бассейн қайта суға толды. Суды екінші рет, шамамен мың жылдан кейін, 500 жыл ішінде кептіру жұмыстары жүргізілді: бұл процесті 13 ғасырда бенедиктин монахтары бастады, ал 18 ғасырда Фолиньодан келген инженер аяқтады. Аймақтың шығыс бөлігі көптеген геологиялық жарылымдардан өтетіндіктен, жиі жер сілкінісіне ұшырайды: соңғылары 1997 жылғы (Nocera Umbra, Gualdo Tadino, Assisi және Foligno қалаларын қамтыған) және 2016 жылғы (Норчия және Вальнеринаны қамтыған) жер сілкіністері болды. Әдебиетте Умбрияны "Il cuore verde d'Italia" ("Италияның жасыл жүрегі") деп атайды. Бұл атау Джузеппе Кардуччидің өлеңінен алынған, онда Умбриядағы Клитуно өзенінің бастауы суреттелген.
Ежелгі дәуір
Бұл аймақ римдіктердің экспансиясымен сіңірілген итальяндық халық – умбри халқының атымен аталады. Умбрилер, этрускілерден айырмашылығы, көбінесе қалалық қоғамда өмір сүрмеген, бірақ Апеннин тауларындағы шағын тұрғын үйлерде қоныстанған. Плиний Ескі грекше ὄμβρος (ombros, "жаңбыр") сөзінен тайпа атының туындағанын айтқан, бұл олардың грек мифологиясынан белгілі болған Күнтоптан аман қалғандығы туралы ойға әкелді, соның арқасында Италиядағы ең ежелгі халық екенін мәлімдеуге мүмкіндік алды. Шындығында, олар ұқсас тамырлары бар көршілес халықтардың үлкен тобына жатқан. Олардың тілі – умбрия тілі, латын және оск тілдерімен байланысты итальян тілдерінің бірі. Губбио қаласында бүгінде Оско-Умбри тілдері тобындағы ең ұзын және маңызды құжат – Игувин тақташалары сақталуда, ол б.з.д. II және I ғасырлардың шегінде умбрия тілінде жазылған. Аймақтың солтүстік бөлігін галл тайпалары мекендеген. Умбрилер, көршілес халықтар сияқты, Солтүстік және Орталық Италиядағы Террамара және Прото-Вилланова мәдениетін жасағандардан тараған болуы мүмкін, олар қола дәуірінің басында Солтүстік-Шығыс Италияға енген. Бұл Тоди қаласының ежелгі аты – Тулар ("шекара") арқылы расталады. Этрускілердің құлауынан кейін умбрилер Римге қарсы күресте (б.з.д. 308 ж.) самниттерге көмек көрсетті. Кейін Самниуммен байланыс Римнің Нарния бекінісімен (б.з.д. 229 ж. умбриялық Некинум орнында салынған, б.з.д. 299 ж. жаулап алынған) қиындыққа ұшырады. Одақтас умбрилер мен этрускілер үйлеріне қайтып, әрқайсысы өз аумақтарын бір уақытта римдік шабуылдардан қорғауға мәжбүр болды, осылай самниттер Сентинумда қолдаусыз қалды. Сентинумдағы римдік жеңіс римдік билеушілер кезінде интеграция кезеңін бастады, олар Сполетий сияқты бірнеше колониялар құрды және Фламиния жолын (б.з.д. 219 ж.) салды. Август тұсында Умбри Рим Италиясының VI аймағына айналды. Рим империясы құлағаннан кейін остготтар мен византиялықтар аймақта үстемдік үшін күресті, ал осы екі халық арасындағы соғыстың шешуші шайқасы қазіргі Гуальдо Тадино маңында өтті.
Орта ғасырлар
Готика соғысы аяқталғаннан кейін көп ұзамай, ломбардтар Италияға басып кіріп, қазіргі Оңтүстік Умбрияның көп бөлігін қамтитын Сполето герцогтігін құрды. Бірақ Византия Римді Равенна экзархатымен және Пентаполиспен байланыстыратын Виа Фламиниа бойындағы дәлізді аймақта сақтап қалды. Кейбір қалалар коммуна деп аталатын белгілі бір автономияға ие болды, мысалы, Перуджадағы Баглиони және Фолиньодағы Тринци. Бірақ сол ғасырдың ортасында кардинал Альборноз бұл аймақты Папа мемлекеттеріне қосты, осылайша папаның Авиньоннан Римге оралуына жағдай жасады. Кейіннен Чезаре Борджиа Цитта ди Кастеллоны Папа мемлекеттеріне қосты. XV ғасырда Ренессанс аймақтың солтүстік бөлігіне тарады. Осы кезеңде гуманистер бұл аймақты атау үшін "Умбрия" деген ежелгі атауды қайта қолдана бастады, оған дейін ол "Дукато" деп, Оңтүстіктегі Сполето герцогтігінің атымен аталатын. Папаның Умбриядағы үстемдігі 16 ғасырда Папа Павел III-нің Перуджада Рокка Паолина деп аталған бекініс салған арқасында нығайтылды. Папа мемлекеті бұл аймақты 18 ғасырдың соңына дейін биледі. Наполеон жеңілгеннен кейін Папа Умбрияны қайтарып алып, 1860 жылға дейін басқарды. Сол жылы, Италияның қайта бірігу кезеңінде, Умбрия Маркемен және Эмилия-Романьяның бір бөлігімен бірге Пьемонт патшасы Виктор Эммануэль II-ге қосылды, ал Перуджа халқы сол жылы папалық басқыншылықтың символы болған Рокка Паолинаны қиратты. Ол кезде Умбрия аймағы қазіргіден сәл үлкен болды, оңтүстікте Лационың бір бөлігі болып табылатын Риетиді қамтыды. 1946 жылы Умбрия Италия Республикасының құрамына Перуджа және Терни провинцияларынан тұратын аймақ ретінде қосылды. Экономикалық тұрғыдан ең маңызды аймақ – Цитта ди Кастелломен бірге Тибрдің жоғарғы аңғары. Тернидегі болат зауыттары (тұтас болат, титан, қорытпа болат) және өңдеу кәсіпорындары (автомобиль, тұтас болат құбырлар, өнеркәсіптік азық-түлік өндірісі) Умбрияның ЖІӨ-нің 20-25% құрайды. Терниде химия, гидроэлектр энергетикасы, жаңартылатын энергия көздері және тоқыма (Алькантара, Кашмир) салаларында көптеген халықаралық компаниялар орналасқан. Аймақтың қалған бөлігінде әсемдік керамика өнеркәсібі жоғары бағаланады. Белгілі шарап – Тодидің Гречеттосы. Умбрияда өндірілетін тағы бір танымал шарап – Торджано және Россо ди Монтефалько. Умбрия шарап зауыттары "Cantine Aperte" ("Ашық шарап погребтері") іс-шарасының орталығында, онда жергілікті шарап өндірушілер өз шарап погребтерін жұртшылыққа ашады. Умбрияның тағы бір ерекше өнімі – Вальнерина аймағында өсетін қара трюфель, Италиядағы осы өнімнің 45% осы аймақтан шығады.
Туризм
Умбрияда көптеген шағын және көркем ауылдар бар, олардың 31-і Италияның ең әдемі ауылдары (I Borghi più belli d'Italia) деп танылған. Бұл – Италия муниципалитеттерінің Ұлттық қауымдастығының Туризм кеңесінің бастамасымен құрылған, тарихи және көркемдік құндылығы жоғары шағын итальян қалаларының коммерциялық емес жекелеген бірлестігі.
Умбер
Умбрия – Умбер пигментінің алғаш рет өндірілген аймағы. Атау пигменттің итальян тіліндегі атауы – terra d'ombra, яғни «Умбрия жерінен» шыққан. Бұл сөз латын тіліндегі «көлеңке» мағынасын беретін «умбра» сөзімен де байланысты болуы мүмкін. Умбер – темір оксиді мен марганец оксидін қамтитын табиғи қоңыр немесе қызғылт қоңыр топырақ пигменті. 50 жылдан астам уақыт бойы Умбрия Демократиялық партия мен солшыл партиялардың бекінісі саналды. Алайда, 2019 жылы оңшыл орталық коалициясының үміткері Донателла Тесей аймақтық президент сайлауында солшыл қарсыласы Винченцо Бьянкониді жеңіп, дауыстардың 57,5% -ын жинады.
Демография
2008 жылы Италияның Ұлттық Статистика Институты ISTAT бағалауынша, Умбрияда 75 631 шетелде туған иммигрант тұрады, бұл аймақтың жалпы халқының 8,5%-ын құрайды.
Фестивальдар
Умбриядағы ең маңызды мерекелердің бірі – "Ceri (Шамдар) фестивалі", Губбио қаласында ол Әулие Убальдо күні деп те аталады. Бұл жарыс 1160 жылдан бері жыл сайын мамыр айының 15-інде өткізіліп келеді. Фестивальдің негізгі бөлігі – үш командадан тұратын жарыс. Әр команда үлкен символдық "шамды" көтеріп жүреді, оның үстінде Әулие Убальд (Губбионың қасиетті покровительі), Әулие Георгий (С. Джорджо) және Әулие Антоний (Ұлы Антоний) сияқты қасиеттілердің мүсіндері орналасқан. Жарысқа қатысушылар, жақтастарының шулы қолдауымен өтеді. Ceri-ді қолдайтын командалар сары, көк немесе қара түсті киімдермен, ақ шалбармен және қызыл белбеулермен, мойын таспаларымен киінеді. Олар Палаццо деи Консоли алдындағы басты алаңнан Әулие Убальдо базиликасына дейін таудың көп бөлігін көтеріледі. Әр команда өздерінің қасиеттісінің мүсінін 4 метр биіктігіндегі, салмағы шамамен 280 кг (617 фунт) болатын, сағаттың құмсағат пішініне ұқсайтын ағаштан жасалған сегізбұрышты призмаға орнатып көтереді. Бұл жарыс діни, азаматтық және тарихи маңызы зор, Италиядағы ең танымал халықтық мәдениеттің бір көрінісі болып табылады. Сондықтан Ceri, Умбрияның гербіндегі геральдикалық белгі ретінде таңдалды. Умбрия тарихи еске алуларымен ғана емес, мысалы, Ceri фестивалі, Ассизидегі Calendimaggio және Фолиньодағы giostra della Quintana сияқты мерекелермен, сондай-ақ Umbria Jazz атымен белгілі ең ірі джаз музыка фестивалімен де танымал. Umbria Jazz фестивалі 1973 жылы өмірге келді және 2003 жылдан бері шілде айында Умбрияның астанасы Перуджада өткізіледі. Ол джаз және жақсы музыканы ұнататындардың жыл сайынғы кездесу орнына айналды. Тағы бір маңызды фестиваль – Festival dei Due Mondi (Екі әлем фестивалі), ол жыл сайын маусым айынан шілде айының басына дейін Сполетто қаласында өтілетін жазғы музыка және опера фестивалі.