Кіріспе
Италияның Парма қаласы (; ,) – Италияның солтүстік аймағы Эмилия-Романьядағы архитектурасымен, музыкасымен, өнерімен, прошутто (жамбысымен), ірімшігімен және айналасындағы шалқары жазықтығымен танымал қала. 198 292 тұрғыны бар Парма, аймақтың астанасы Болоньядан кейін Эмилия-Романьяның екінші ең көп халқы бар қаласы. Қалада әлемдегі ең көне университеттердің бірі – Парма университеті орналасқан. Парма қаласы сол аттас өзенмен екіге бөлінеді. Өзеннің батыс жағындағы аудан – Олтреторренте. Парманың этрусктік атауы римдіктермен Парма деп аталатын дөңгелек қалқанды сипаттау үшін бейімделген. Италиялық ақын Аттилио Бертолуччи (елді мекендегі шағын ауылда туған) былай деп жазды: "Астана ретінде оның өзені болуы керек еді. Кішкентай астана ретінде ол көбінесе құрғап қалатын өзенді алды", – деп, қала тәуелсіз Парма Герцогтығының астанасы болған кезге сілтеме жасады.
the Italian city
Parma (ˈparma; , ) is a city in the northern Italian region of Emilia Romagna known for its architecture, music, art, prosciutto (ham), cheese and surrounding countryside. With a population of 198,292 inhabitants, Parma is the second most populous city in Emilia Romagna after Bologna, the region's capital. The city is home to the University of Parma, one of the oldest universities in the world. Parma is divided into two parts by the stream of the same name. The district on the west side of the river is Oltretorrente. Parma's Etruscan name was adapted by Romans to describe the round shield called Parma. The Italian poet Attilio Bertolucci (born in a hamlet in the countryside) wrote: "As a capital city it had to have a river. As a little capital it received a stream, which is often dry", with reference to the time when the city was capital of the independent Duchy of Parma.
Тарихқа дейінгі дәуір
Парма қола дәуірінде дамыған аймақ болған. Қазіргі қала тұрған жерде терамэр пайда болды. "Терамэр" (марльді топырақ) – бұл белгілі бір жоспар бойынша және төртбұрышты формада қадаларға ағаштан салынған ежелгі ауылдар; құрғақ жерге және көбінесе өзендерге жақын салынған. Осы дәуірде (б.з.д. 1500-800 жылдары) алғашқы некропольдер (қазіргі Дуомо алаңы мен Макина алаңы орналасқан жерлерде) салынды.
Орта ғасырлар
Парма 774 жылы франктардың билігі тұсында графтық астанаға айналды. Солтүстік Италияның көптеген қалалары сияқты, ол Шарльмен құрған Киелі Рим империясының құрамына номиналды түрде кірді, бірақ жергілікті билік епископтардың қолында болды, алғашқысы – Гибод. Папалық пен Империя арасындағы күрес кезінде Парма көбінесе Империя тарапын қолдады. Оның екі епискобы антипапа болды: кафедралық собордың негізін қалаушы Кадало – II Гонорий ретінде; ал Гвиберт – III Климент ретінде. 1140 жыл шамасында дербес коммуна құрылды; 1149 жылғы Парма мен Пьяченца арасындағы шарт консулдар басқаратын коммунаның ең ерте құжаты болып табылады. 1183 жылы Констанца бейбіт шарты итальяндық коммуналардың өзін-өзі басқару құқығын растағаннан кейін, Реджо-Эмилия, Пьяченца және Кремона қалаларымен ұзақ жылдар бойы созылған жанжалдар По өзеніндегі маңызды сауда жолын бақылау мақсатында одан да шиеленісті болды. Гвельфтер мен гибеллиндер арасындағы күрес Парма үшін де тән еді. 1213 жылы қаланың подстасы гвельф Рамбертино Бувалелли болды. Содан кейін, императорлардың жағында ұзақ тұрғаннан кейін, 1248 жылы қаланың папистік отбасылары билікке ие болды. Қала 1247–48 жылдары император Фридрих II-нің қоршауында болды, бірақ одан кейін болған шайқаста жеңіліске ұшырады. 1328 жылы Роландо де Росси Парманың синьоры атанды. 1331 жылы қала Богемия королі Иоаннға бағынды. Парма 1341 жылы Миланның бақылауына өтті. 1404–1409 жылдар аралығындағы қысқа мерзімді тәуелсіздіктен кейін, Терци отбасынан кейін Сфорцалар өзінің билігін (1440–1449) Паллавичино, Росси, Санвитале және Да Корреджио отбасылары арқылы орнатты. Олар қала мен аймақтарда мұнаралар мен қамалдар салып, жаңа феодализмнің бір түрін құрды. Бұл феодтар шын мәнінде тәуелсіз мемлекеттерге айналды: Ланди 1257 жылдан 1682 жылға дейін Таро өзенінің жоғарғы аңғарын басқарды. Паллавичино иелігі бүгінгі провинцияның шығыс бөлігін қамтыды, астанасы Буссетода орналасқан. Парма аумақтары Солтүстік Италия үшін ерекше жағдайды құрады, өйткені оның феодалдық бөлінісі соңғы жылдарға дейін сақталды. Мысалы, Солигнано 1805 жылға дейін Паллавичино отбасының меншігінде болды, ал Сан-Секондо 19 ғасырдың соңына дейін Росси отбасына тиесілі болды.
Қазіргі заман
14-15 ғасырлар аралығында Парма Италия соғыстарының орталығында болды. Форново шайқасы оның аумағында өтті. Француздар қаланы 1500–1521 жылдары басып алды, арасында 1512–1515 жылдары Папалық билік қысқа мерзімге келді. Шетелдіктер қуылғаннан кейін Парма 1545 жылға дейін Папа мемлекетінің құрамында болды. Сол жылы Папа Павел III Парма мен Пьяченцаны Папа мемлекетінен бөліп, өзінің заңды емес ұлы Пьер Луиджи Фарнезеге герцогтық ретінде сыйлады. Оның ұрпақтары 1731 жылға дейін Парманы биледі, осы жылы Фарнезе әулетінің соңғы еркегі Антонио Фарнезе қайтыс болды. 1594 жылы конституция қабылданды, университет кеңейтілді және дворяндар колледжі құрылды. Пармада маңызды иезуит колледжі де болды: ол бүкіл Эмилия-Романья аймағындағы орденге тиесілі ең ірі колледж еді және ғылыми саласында зор беделге ие болды, себебі Джузеппе Бьянкани, Николо Кабео және Марио Беттин атты орденнің мүшелері онда оқытты. Барондардың билігін шектеу үшін соғыс бірнеше жылға созылды: 1612 жылы Барбара Сансеверино герцогқа қарсы құйрық салды деген айыппен тағы алты ақсүйекпен бірге Парманың орталық алаңында атқыланды. 17 ғасырдың соңында Паллавичини (1588) мен Ланди (1682) жеңілгеннен кейін Фарнезе герцогы Парма аймағының барлық жерін толық бақылауға алды. Сансевериноның Колорнодағы сарайы Фердинанд Бибиенаның сәнді жазғы сарайына айналдырылды. Лондон шартында (1718) Парма мен Пьяченцаның біріккен герцогтығының мұрагері Елизавета Фарнезе мен Испанияның Филипп V-нің үлкен ұлы Дон Карлос болатыны жарияланды. 1731 жылы он бес жасар Дон Карлос баласыз қалған үлкен ағасы Антонио Фарнезе қайтыс болғаннан кейін Парма мен Пьяченцаның Карл I герцогы атанды. 1734 жылы Карл I Неаполь мен Сицилия патшалықтарын бағындырып, 1735 жылдың 3 шілдесінде Неаполь мен Сицилияның королі болып таж киді, Парма герцогтығын ағасы Филиппке (Филиппо I ди Борбоне Парма) қалдырды. Парма, Колорно және Сала Баганцадағы герцог сарайларының барлық көркем туындылары Неапольге көшірілді. Аахен бейбіт шартынан (1748) кейін Парма француздық ықпал астына түсті. Парма премьер-министр Гийом дю Тиллоның белсенді әрекеттерінің арқасында заманауи мемлекетке айналды. Ол заманауи өнеркәсіптің негізін қалады және шіркеудің артықшылықтарына қарсы күресті. Қала ерекше гүлдену кезеңін бастан өткерді: Палатин кітапханасы, Археологиялық музей, Сурет галереясы және Ботаникалық бақ құрылды, сондай-ақ Гиамбаттиста Бодони басқарған Корольдік баспахана, оған Аморетти ағайындары шебер және талантты қалып шеберлері ретінде көмектесті.
Қазіргі заман
Наполеон соғыстары кезінде (1802–1814) Парма Францияға қосылып, Таро департаментінің астанасы болды. Француз тілінде Parme деп аталатын Парма, 1808 жылдың 24 сәуірінде императордың бас қазынашысы, Пласанс герцогі Франсуа Лебрун үшін империяның үлкен феодалдық иелігі ретінде құрылды (1926 жылы таратылды). 1814–15 жылдарғы Вена конгресі Парма герцогтігін қайта қалпына келтіргеннен кейін, Рисоргиментоның көтерілістері тыныш герцогтікте дамуға мүмкіндік таппады. 1847 жылы Парма герцогинясы Мари Луиза қайтыс болғаннан кейін, Парма тағы да Бурбон үйіне өтті, соңғы өкілі қалада пышақталды және оны жесірі Луиза Мария Берриге қалдырды. 1859 жылдың 15 қыркүйегінде династия құлатылған деп жарияланды, ал Парма Луиджи Карло Фарини басқаратын, жаңа құрылған Эмилия провинциясына қосылды. 1860 жылғы халық қауылысымен бұрынғы герцогтік біріккен Италия Корольдігінің құрамына кірді. Парманың астаналық мәртебесін жоғалтуы экономикалық және әлеуметтік дағдарысқа әкелді. 1859 жылы Пьяченца және Болоньямен, ал 1883 жылы Форново және Суццарамен теміржол байланысы орнатылғаннан кейін Парма өнеркәсіптік маңыздылығын қайта қалпына келтіре бастады. Қаладағы кәсіби одақтар күшті болды, 1908 жылдың 1 мамырынан 6 маусымына дейін жалпы ереуіл жарияланды. Фашизммен күрес 1922 жылдың тамызында, режиссер Итало Балбо Ольтреторренте ауданына енуге тырысқан кезде ең қызып кеткен кезге жетті. Азаматтар «Халықтың батырлары» (Arditi del Popolo) деп аталған ұйымға бірігіп, "скавадристилерді" кері қайтарды. Бұл оқиға Италиядағы қарсылықтың алғашқы мысалы деп есептеледі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Парма партизандық қозғалыстың маңызды орталығы болды. 1944 жылдың көктемінде одақтастар пойыздар станциясы мен локомотив депосын биікке ұшып бомбалауға нысана ретінде таңдады. Пойыз станциясынан шамамен жарты шақырым қашықтықта орналасқан Палаццо делла Пилоттаның көп бөлігі қирады. Сонымен қатар, Театро Фарнезе және Палатин кітапханасының бір бөлігі одақтастардың бомбаларынан зардап шекті, кітапхана қорынан 21 000-ға жуық том жоғалды. Басқа да бірнеше ескерткіштер зақымдалды: Палаццо дель Джардино, Стекката және Сан-Джованни шіркеулері, Палаццо Дукале, Паганини театры және Вердиге қойылған ескерткіш. Дегенмен, Парма соғыс кезінде кең ауқымды қирауға ұшырамады. Парма 1945 жылдың 26 сәуірінде партизандық қозғалыс пен Бразилия экспедициялық корпусының күштерімен неміс оккупациясынан (1943–1945) азат етілді.
Климат
Парма қаласында орташа жылдық ең жоғары температура - , жылдық ең төменгі температура - , жылдық жауын-шашын мөлшері - . Бұл деректер қала орталығындағы университет маңындағы метеостанциядан алынған. Оған қалалық жылу аралдары әсер етеді. Парма орташа ендікте орналасқан, төрт маусымдық ылғалды субтропиктік климатқа (Köppen: Cfa) ие, және қаланың ішкі аймақта орналасуына байланысты күшті континенттік әсерлерге ұшырайды. Генуя сияқты салыстырмалы түрде жақын жағалау аймақтарында климат әлдеқайда жұмсақ, жазда салқын, қыста жылы болады, ал Парманы Жерорта теңізінен бөлетін таулар теңіз ауасының өтуіне кедергі келтіреді. Қалаға әр жылғы қыста шамамен 45 см қар жауады.
The following data comes from the weather station located at the university in the city center. It is affected by the urban heat island phenomenon. Parma has a mid latitude, four season humid subtropical climate (Köppen: Cfa) with heavy continental influences due to the city's inland position. Relatively nearby coastal areas like Genoa have far milder climates with cooler summers and milder winters, with the mountains separating Parma from the Mediterranean Sea acting as a barrier to the sea air. The city receives approximately 45 cm of snow each winter.
Басқа қызықты жерлер
Цитадель - 16 ғасырда герцог Алессандро Фарнезенің бұйрығымен ескі қабырғаларға жақын жерде салынған ірі бекініс. Понс Лапидис (Рим көпірі немесе Теодериктің көпірі деп те аталады): Август тұсында салынған ежелгі Рим тас көпірінің қиратындары. Orto Botanico di Parma: Парма университетінің күтіміндегі ботаникалық бақ. Teatro Farnese: 1618-1619 жылдары Джован Баттиста Алеотти салған, толығымен ағаштан жасалған театр. Ол герцог Рануччо I-нің Козимо I де Медичидің сапары үшін тапсырысымен салынды. Teatro Regio ("Корольдық театр"): Никола Беттоли 1821-1829 жылдары салған қалалық опера театры. Оның неоклассикалық фасады және екі қабатты терезелі галереясы бар. Ренцо Пиано жобалаған Никколо Паганини концерт залы. Артуро Тосканинидің үй-мұражайы, музыканттың туған жері. Ломбарди мұражайы. Мұражайда Габсбург әулетінен Мария Луигия және оның бірінші күйеуі Наполеон Бонапартқа қатысты өнер және тарихи заттардың құнды коллекциясы қойылған; сонымен қатар, 18 және 19 ғасырлардағы Парма герцогтігіне қатысты маңызды еңбектер мен құжаттар сақталады.
Тамақ пен ас үй
Парма тағамымен және бай гастрономиялық дәстүрімен әйгілі: оның екі ерекшелігі – Пармиджано Реджано ірімшігі (Реджо-Эмилияда да өндіріледі) және «Парма шұжығы» деп аталатын Прошутто ди Парма, екеуі де қорғалған атау-тегі туралы мәртебеге ие. Парма сонымен қатар тортелли д’ербетта және анолини в бродо сияқты бірнеше түрлі ішін толтырылған паста тағамдарының отаны. 2004 жылы Парма Еуропалық тамақ қауіпсіздігі агенттігінің (EFSA) кеңсесі болып тағайындалды және ЮНЕСКО-ның «Гастрономия қаласы» ретіндегі Шығармашылық қалалар желісіне қосылды. Пармада Barilla және Parmalat сияқты екі ірі азық-түлік компаниясы бар, сондай-ақ Parma Golosa және Food Valley компаниялары арқылы ұсынылған орташа және ірі тамақ туризмі саласы дамыған.
Спорт
Parma Calcio 1913, 2015 жылы құрылған, Серия А (бірінші дивизион) футбол клубы. Ол 2015 жылы банкротқа ұшыраған Parma F. C. клубының орнын басты. Команда 1923 жылы ашылған және 23 000 көрерменге арналған қалалық Стадио Эннио Тардиниде ойнайды. Парманың тағы бір спорт командасы – регби одағының «Зебре» клубы, ол әлемдегі ең бағалы регби жарыстарының бірі – Pro14 турнирінде өнер көрсетеді. Парма сонымен қатар ұлттық лигадағы екі регби командасының – Overmach Rugby Parma және SKG Gran Rugby – үйі. «Парма Пантерс» – Джон Гришемнің «Пицца үшін ойнау» кітабының негізі болған Парма америкалық футбол командасы. «Серджио Ланфранчи» стадионы регби және американдық футбол командаларының ойын алаңы болып табылады. «Паллаволо Парма» және «Парма Бейсбол» – қаладағы тағы да бірнеше спорт командалары. «Нино Кавалли» стадионы Парма қаласында орналасқан бейсбол стадионы. Бұл стадион итальяндық бейсбол лигасының «Парма Бейсбол» клубының үй стадионы болып саналады.
Экономика және инфрақұрылым
Парма дамыған экономикаға ие, және тағам өнеркәсібі өте жақсы дамыған. Бұл саланың ірі компанияларының бірі – қалада орналасқан Barilla. Фармацевтика саласындағы Chiesi Farmaceutici компаниясының бас кеңсесі Пармада орналасқан. Еуропалық тамақ қауіпсіздігі агенттігі де Пармада орналасқан.
Көлік
Парма теміржол станциясы Милан-Болонья теміржол жүйесінде орналасқан. Парма троллейбус жүйесі 1953 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Ол бұрынғы трамвай желісін ысырып тастады және қазіргі уақытта төрт троллейбус бағытынан тұрады. Парма халықаралық әуежайы Еуропаның бірнеше елінің қалаларына коммерциялық рейстер ұсынады.