Кіріспе
Психологияға қатысты көзқарас
Азат ету психологиясы немесе азат ету әлеуметтік психологиясы – бұл психологияға қатысты көзқарас, мақсаты – қанау мен кедейлікте өмір сүретін қоғамдардың психологиясын белсенді түрде түсіну, олардың өмір сүретін қанаушылық әлеуметтік-саяси құрылымын тұжырымдамалық және практикалық тұрғыдан қарастыру. Мартин Баро үшін ең басты екі нысан – қасірет пен қанау, және олармен байланысты халықтардың кең саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени мағынада азаттығы. Шындыққа берілгендік. Ғылыми бейтараптықты этикалық бейтараптықпен шатастырмау – әділетсіздік пен қанаушылыққа қарсы тұру міндеті. Критикалық практикаға ие болу. Эпистемологиялық берілгендік: қалай? Ол әдістемеге, әсіресе:
Позитивизмді білімге қол жеткізудің жалғыз жолы ретінде қолдануға қарсы шығады. Адамды орталыққа қою. Жеке адамның ләззатын ынтымақ пен жалпы игіліктен басым қоятын әлеуметтік құрылымды дамыту. Проблемалардың құрылымдық себептерін ескермейтін тарихи емес көзқараспен жұмыс істеу. Этикалық берілгендік. Қайдан? Ол адамның өзінің позициясын сұраққа тоқтатып, әсіресе келесіні қажет деп санайды:
Жалпы алғанда, іс-әрекет пен оны істеу тәсілі арасындағы үйлесімділік. Өзгеріс идеалдарымен сәйкес өмір сүру. Психологиялық-әлеуметтік және қоғамдық жұмыс – жеке адамның өзінің қанауынан азаттығына және өзгеруіне бағытталған процесс болуы керек. Автордың рұқсаты: Перес Салес, Пау.
Liberation psychology or liberation social psychology is an approach to psychology that aims to actively understand the psychology of oppressed and impoverished communities by conceptually and practically addressing the oppressive sociopolitical structure in which they exist. Postulates of the social psychology of liberationOntological commitment: What for?Focus on the real problems of the people rather than on academia and theoretical knowledge. For Martín Baró, misery, and oppression as the two main objectives, and, connected with them, the liberation of peoples in a broad political, economic, social and cultural sense. Commitment to reality. Not to confuse scientific impartiality with ethical impartiality the duty to take a position in the face of injustice and oppression. To have a critical praxis. Epistemological commitment: How?It questions the methodology and especially:
The abuse of positivism as the only way of accessing knowledge. Placing the individual at the center. Promoting a social framework that prioritizes individual hedonism over solidarity and the collective good. Working from an ahistorical perspective, which ignores the structural root of the problems. Ethical commitment. From where?It questions the person's own position and especially considers necessary:
Coherence, in a general sense, between what is done and the personal attitude in the way of doing it. To live coherently with the ideals of transformation that are being searched for. Psychosocial and community work must also be a process of personal transformation and liberation from one's own oppression.| Permission of the author: Pérez Sales, Pau.
Құрылтайшысы
Бостандық психологиясының бастауы 1970 жылдары Латын Америкасындағы психологтар тобының жұмысынан туындады. – психологияның әлеуметтік трансформацияға қатысты рөлін талқылайтын маңызды еңбек. Ол және оның басқа да кітаптары Сальвадордағы UCA editores атты шағын университет баспасынан шығарылған, нәтижесінде оның еңбегінің ауқымы мен тереңдігі тіпті Латын Америкасында да кеңінен танылмаған. Мартин Баро Сальвадор халқының әлеуметтік, саяси және соғысқа байланысты ауыр жағдайларға тап болған, қысымға ұшыраған адамдардың хабардар болуын арттыру және оларға қолдау көрсету мақсатында зерттеулер жүргізді.
Негізгі ұғымдар
Бостандық психологиясының негізгі ұғымдарына: саналылық; сыншыл реализм; идеологиядан арылу; әлеуметтік бағдар; қанаушылық көпшілікке басымдық беру және әдістемелік эклектизм жатады. Фрейр кедей азаматтардың білімін және сыншыл ойлау қабілетін дамытуды қолдады. Бұл идеяның мәні – concientización процесінде адамдар өздерінің және өмірлерінің қанаудың әлеуметтік шындығымен қалыптасқандығын, сондай-ақ өздері үшін ойлауға үйренетіндігін түсінеді. Бұл оларға қоғамдық өзгерістерге ықпал етуге мүмкіндік береді. Олар өз әлеуметтік жағдайларына қатысты әрекет ете бастағанда өзгеріске ұшырайды. Осы өзара байланысты түсіну қанаушылыққа ұшыраған адамдардың тәжірибесі мен психологиясын, оларға бағынышты билік құрылымын, осы бағынудың олардың мінез-құлқы мен психопатологиясында қалай көрінетінін түсіну үшін маңызды. Ол жеке ерекшеліктердің әлеуметтік қатынастардың нәтижесі екенін айтты, ал жеке тұлғаға баса назар аудару әлеуметтік құрылымдардың рөлін азайтады және әлеуметтік-саяси проблемаларды дұрыс емес адамға жатқызады. Дәстүрлі көзқарастардан өзгеше, бостандық психологиясы психологты қанаушылыққа ұшыраған қоғамдардың азаттыққа қол жеткізу процесіне қатысушы ретінде қайта қарастыруға ұмтылады.
Сыншыл реализм
Мартин Баро теориялар зерттелетін мәселелерді анықтамай, мәселелердің өзі теорияларды тудыруы керек екенін айтты.
Әдістемелік эклектизм
Азат ету психологиясы тұжырымдамасындағы зерттеулер әртүрлі салалардан әдістемелерді қолданады. Санақ жүргізу және сандық талдау сияқты дәстүрлі әдістер, психология үшін жаңа тәсілдермен – сапалық талдау, фотосурет, драма және мәтіндік талдаумен үйлестіріледі. Бұған қоса, Латын Америкасындағы қауымдық әлеуметтік психологиясы, азат ету психологиясынан ертерек пайда болған, Латын Америкасының сын тұжырымдамалық және азат ету практикасының (әсіресе тәуелділік теориясы, азат ету философиясы, азат ету теологиясы, сындық немесе халықтық педагогика) кең қозғалысындағы тамырларын бөліседі.
Психотерапиялық қолдану
Бостандық психологиясы жеке адамды дәстүрлі психологиялық басымдықтан және адамның қиыншылығын оның жеке патологиясына байланыстырудан өзгешеленеді. Бостандық психологиясы адамды оның әлеуметтік-саяси, мәдени және тарихи контекстінде түсінуге ұмтылады. Сондықтан, қиыншылықтар тек ішкі психологиялық тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар, қиыншылықты психологиялық деңгейде жекелендіретін, қысым көрсетілетін ортамен байланыста қарастырылады. Психотерапиялық тұрғыда бұл психологиялық қиындықтың жауапкершілігін тек жеке адамнан және оның тікелей жағдайларынан алып тастайды, қиындықтың себебін адамдар бағынышты болатын орта мен әлеуметтік құрылым ретінде қарастырады. Бұдан әрі, бұл адамдарға билік құрылымымен қарым-қатынасын және оған қатысу жолдарын түсінуге көмектеседі. Азат етуге бағытталған психикалық денсаулық көмегінде терапия – адамның әлеуметтік ортаға, әлеуметтік іс-қимылға және өмірлік мақсатына "қайта оралуының" бір қадамы ғана болып табылады.
Қара психология
Кейбір ғалымдар бостандық психологиясының аясы қара психологияның орталық тұсы болып табылады деп санайды. Жеке және саяси арақатынастың бірлігі, бостандық психологиясының негізгі қағидасы, қара психология үшін маңызды болып табылады. Бұдан әрі, қара психология өзінің мәні бойынша бостандыққа бағытталған деп есептеледі, себебі ол қара адамдардың психологиясын қарастыру үшін африкалық текті адамдардың жаһандық құпиялаушылыққа әкелген тарихын және әлеуметтік-саяси билік құрылымын түсіну және шешу қажеттігін көрсетеді. Бостандық психологиясының аясын қолдана отырып, қара психология қара тәжірибесінің ерекшелігін ғана мойындау жеткіліксіз деп санайды, егер қолданылатын психологиялық теория сол қоғамдардан туындамаса.
Этносаяси психология
Сонымен қатар, радикалды емдеу аясы этносаяси психологиямен тығыз байланысты, ол – азаттық психологиясының бір түрі. Этносаяси психологияның мақсаты – сыншыл сана мен саяси белсенділікті дамыту арқылы емдеу мен трансформацияны ынталандыру, әсіресе түрлі-түсті адамдарды отаршылдықтан азат ету, олардың этникалық өзін-өзі тануын жаңаша қалыптастыру, нәсілдік келісімді, жеке өсуді және қоғамдық өзгерістерді қолдау. Мәдени империализм, расизм, қысым мен отарлаудың бәрі жарақаттарға алып келуі мүмкін, ал азаттық психологтары этносаяси психология арқылы оларды емдеуге болады деп санайды, бірақ жан-жақты зерттеулер жоқ. Бұл процесс әртүрлі ұлттық өзін-өзі тануларды біріктіреді, адамдарға өзіне сенімділік сезімін сыйлайды және оларды өз тамырларымен қайта байланыстырады. Шығыс және Батыс емдеу дәстүрлерін, сондай-ақ жергілікті халықтардың емдеу тәсілдерін үйлестіру арқылы бұл модель мәдени тұрғыдан лайықты аяны ұсынады. POCI-ге олардың күйзелісіне куә болатын, жүйелі нәсілдік қанаушылық пен отаршылдықты тануға көмектесуге міндеттенген және мәмілеге келудің орнына қарсылықты қолдайтын тәжірибелі мамандар қатысуы керек.