Натан Бранден: Психотерапевт және «Өзіне-сенім» психологиясының зерттеушісі

Кіріспе

Канадалық-американдық психотерапевт (1930–2014)

Натаниел Брэнден (туған Нейтан Блюментал; 9 сәуір 1930 – 3 желтоқсан 2014) – канадалық-американдық психотерапевт және өзін-өзі бағалау психологиясы саласындағы еңбектерімен танымал жазушы. Айн Рэндтің бұрынғы әріптесі және романтикалық серігі болған Брэнден 1960 жылдары Рэндтің философиясы – Объективизмді насихаттауда да маңызды рөл атқарды. Рэнд пен Брэнден 1968 жылы ұрыс-жанжалмен ажырасып, содан кейін Брэнден өзінің жеке психологиялық теорияларын және терапия әдістерін дамытуға көшті.

Ерте өмір және білім

Натаниел Брэнден (Nathaniel Branden) Онтарио штатының Брэмптон қаласында Дина (Копп) және Джозеф Блюментальдің (Joseph Blumenthal) еврей иммигранттарының отбасында дүниеге келді. Ол Флоренс, Элейн және Рева деген үш қарындасымен бірге өсті. Дарынды оқушы болған ол, бірінші сыныпта оқуға бейшара болып, көбінесе мектепке бармай кітапханада уақыт өткізді. Соның салдарынан нашар баға алғаннан кейін, анасын оны ересектерге арналған, үдетілген арнайы орта мектепке жіберуге көндірді, және сол ортада жақсы оқыды. Орта мектепті бітіргеннен кейін Брэнден Калифорния университетінде (Лос-Анджелес) психологиядан бакалавр, Нью-Йорк университетінде магистр, ал 1973 жылы Калифорния жоғары оқу орнында (CGI) психология ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. Бұл мектеп сол кезде аккредиттелмеген, бірақ штат бекіткен, оның түлектері штаттан психолог ретінде жұмыс істеуге лицензия ала алатын. (CGI сияқты аккредиттелмеген, штат бекіткен оқу орындарының түлектері Америкалық психологиялық қауымдастықтың қауымдастық мүшесі болу құқығына ие.)

Объективистік қозғалысы

1950 жылы «Шығанақ» кітабын оқып, Айн Рэндпен хаттар мен телефон арқылы сөйлескеннен кейін Брэнден және оның сол кездегі әйел досы Барбара Вайдман Рэнд пен оның күйеуі Франк О’Коннорға Лос-Анджелестегі үйлеріне қонаққа келді. Төртеу жақын дос атанды, әсіресе Брэнден мен Рэнд философиялық зерттеулер мен дамуға зор қызығушылық танытты. Рэндтің «Атлас күрес» романы жарық көргеннен кейін Брэнден Рэндтің оқырмандарының философиялық білімді одан әрі тереңдетуге ниетті екенін сезді. 1958 жылы ол Натаниел Бранден Лекцияларын құрды, кейін ол Натаниел Бранден Институты (NBI) деп аталды. Ұйым Рэндтің объективизм философиясын тарату үшін тікелей және жазылған лекциялық курстарды ұсынды, онда Рэнд, Брэнден және Алан Гринспен сияқты объективист зиялылар қатысты. Осы кезеңде Брэнден Рэндтің бюллетендеріне экономика, саясат және психология сияқты тақырыптарда мақалалар жазды. Брэнденнің NBI-дегі жұмысы Рэндтің көркем және ғылыми еңбектеріндегі қағидаларды жүйелендірілген құрылымға айналдыруды қамтыды, ол объективизм деп танылды. NBI өмір сүрген кезеңде айтарлықтай кеңейіп, 80 қалада курстар ұйымдастырды және Эмпайр Стейт Билдингінде кеңсе ашты. 1968 жылы Рэнд Бранденмен ашық түрде қарым-қатынасын үзді және оны айыптаған мақала жариялады, онда философиялық қиратушылық және шешілмеген психологиялық мәселелер сияқты түрлі кінәлар тағылды. Жауап ретінде Брэнден NBI тізіміне хат жіберіп, Рэндтің айыптауларын жоққа шығарды және Рэндтің оны айыптауының себебі оның онымен романтикалық қарым-қатынасқа түсуге құлықсыздығы болғанын мәлімдеді. (Бранден кейін өзінің естеліктерінде 1950-ші жылдардың соңында ол және Рэнд бір кезде романтикалық жақын болғанын түсіндірді; жеке өміріне қараңыз.) Ажырасудан кейін Брэнден «Өзіңді бағалау психологиясы» еңбегін жариялады (оның көптеген тараулары алғашқыда Рэндтің бюллетенінде жарияланған), содан кейін ол өзінің теориясын және терапиялық әдісін Рэндтің ықпалынан тәуелсіз дамытты. Рэндтің философиясының негізгі қағидаларын қолдағанмен, ол оның жұмысының кейбір аспектілерін сынады, эмоционалдық ұстанымды және моральдық үгіттеуге бейімділікті, психологияны танымдық аспектілерден тыс түсінудегі сәтсіздікті және адамдық қарым-қатынастардағы мейірімділіктің маңыздылығын толыққанды бағалай алмауды проблемалар деп атады. Сондай-ақ, ол сұхбатта «объективизмнің әрбір студентінен» «Айн Рэнд мистикасын жалғастырғаны» және «объективист қозғалысына енген интеллектуалдық қысымның қорқынышты атмосферасына үлес қосқаны» үшін кешірім сұрады.

In 1950, after he had read The Fountainhead and exchanged letters and phone calls with Ayn Rand, Branden and his then girlfriend Barbara Weidman visited Rand and her husband Frank O'Connor at their Los Angeles home. The four became close friends, with Branden and Rand in particular sharing a vivid interest in philosophical exploration and development. After the publication of Rand's novel Atlas Shrugged, Branden sensed an interest on the part of Rand's readers in further philosophic education. In 1958 he created the Nathaniel Branden Lectures, later renamed the Nathaniel Branden Institute (NBI). The organization disseminated Rand's philosophy of Objectivism by offering live and taped lecture courses by a variety of Objectivist intellectuals, including Rand, Branden, and Alan Greenspan, whom Branden had brought into Rand's fold. During this time, Branden also contributed articles to Rand's newsletters on subjects ranging from economics to politics to psychology. Branden's work at NBI included translating the principles expressed by Rand in her fiction and non fiction writing into a systematized construct that became known as Objectivism. NBI expanded considerably over the course of its existence, ultimately offering courses in 80 cities and establishing an office in the Empire State Building. In 1968, Rand publicly broke with Branden and published an article denouncing him and accusing him of a variety of offenses, such as philosophic irrationality and unresolved psychological problems. In response, Branden sent out a letter to the NBI mailing list denying Rand's accusations and suggesting that the actual cause of Rand's denunciation of him was his unwillingness to engage in a romantic relationship with her. (Branden later explained in his memoir that he and Rand had in fact been romantically intimate for a period of time in the late 1950s; see personal life.) After the break, Branden went on to publish The Psychology of Self Esteem (many chapters of which he had published originally in Rand's newsletter), and then to develop his theory and mode of therapy more independently of Rand's influence. Though he remained supportive of the broad essentials of Rand's philosophy, he eventually offered criticisms of aspects of her work, naming as problems a tendency to encourage emotional repression and moralizing, a failure to understand psychology beyond its cognitive aspects, and a failure to appreciate adequately the importance of kindness in human relationships. He also apologized in an interview to "every student of Objectivism" for "perpetuating the Ayn Rand mystique" and for "contributing to that dreadful atmosphere of intellectual repressiveness that pervades the Objectivist movement."

Өзін-өзі бағалау психологиясы

Брэнден өзін-өзі бағалаудың адамның психологиялық қажеттілігі екенін және бұл қажеттілік қанағаттандырылмаған жағдайда патологиялық жағдайлардың (қорғаныш, алаңдаушылық, депрессия, қарым-қатынаста қиындықтар және т.б.) туындауы мүмкін екенін айтты. Ол өзін-өзі бағалауды «өмірдің негізгі сынақтарына төтеп беруге қабілетті және бақытқа лайық екенін сезінуге бейімділік» деп формальды түрде анықтады және басқалар (ата-аналар, мұғалімдер, достар) адамда өзін-өзі бағалауды дамытуға және қолдауға көмектесе алатынымен қатар, өзін-өзі бағалау түрлі ішкі қалыптасқан тәжірибелерге де байланысты екенін ұсынды. Бранденнің тұжырымы бойынша, бұл өзін-өзі бағалаудың алты «тірегі»:
Саналы өмір сүру: адам өз ісін істеп жатқанда оның мәнін білу, яғни, саналылықты сақтау. Өзін-өзі қабылдау: өз ойларыңыздың, сезімдеріңіздің және мінез-құлқыңыздың шындығын мойындау; оларға қатысты өзіңізге мейірімділікпен қарау және негізгі мағынада «өзіңіз үшін» болу. Өзін-өзі жауапкершілікке тарту: өз іс-әрекеттеріңіздің авторы екеніңізді мойындау және қалаған нәтижелерге қол жеткізуге қабілетті екеніңізді сезіну. Өзін-өзі нығайту: өз қажеттіліктеріңіз бен мүдделеріңізге құрметпен қарау және оларды тиісті жолдармен білдіру. Мақсатты өмір сүру: мақсаттар қою және оларды іске асыру үшін жоспарлар жасау және оларды жүзеге асыру. Жеке ізгілік: өз мінез-құлқыңыз бен нанымдарыңыз арасында үйлесімділікті сақтау. «Жауапкершілікті қабылдау» кітабында Брэнден еріктілікті моральдық принцип ретінде, ал либертариандықты саяси принцип ретінде қорғады; сондай-ақ, жеке тұлғаның дербестігі мен автономиясы адамның бостандығы үшін маңызды деп есептеледі. Брэнден өзін-өзі бағалауға қатысты көзқарасын көптеген басқалардан өзгешеледі, өйткені ол өзін-өзі бағалау анықтамасына сенімділік пен құндылықты қосты және өзін-өзі бағалауды жақсарту мен сақтау үшін ішкі тәжірибелердің маңыздылығына баса назар аударды. Осы себепті ол кейде «өзін-өзі бағалау қозғалысының» ұстанымдарына құлшынбайтындығын білдірді.

Branden argued that self esteem is a human psychological need and that to the extent this need remains unmet, pathology (defensiveness, anxiety, depression, difficulty in relationships, etc.) tends to result. He defined self esteem formally as "the disposition to experience oneself as competent to cope with the basic challenges of life and as worthy of happiness", and proposed that, while others (parents, teachers, friends) can nurture and support self esteem in an individual, self esteem also relies upon various internally generated practices. These consisted, in Branden's framework, of six "pillars" of self esteem:
Living consciously: the practice of being aware of what one is doing while one is doing it, i. e., the practice of mindfulness. Self acceptance: the practice of owning truths regarding one's thoughts, emotions, and behaviors; of being kind toward oneself with respect to them; and of being "for" oneself in a basic sense. Self responsibility: the practice of owning one's authorship of one's actions and of owning one's capacity to be the cause of the effects one desires. Self assertiveness: the practice of treating one's needs and interests with respect and of expressing them in appropriate ways. Living purposefully: the practice of formulating goals and of formulating and implementing action plans to achieve them. Personal integrity: the practice of maintaining alignment between one's behaviors and convictions. In his book Taking Responsibility Branden defended voluntarism as a moral concept and libertarianism as a political one; likewise, individualism and personal autonomy are seen as essential to human freedom. Branden distinguished his approach to self esteem from that of many others by his inclusion of both confidence and worth in his definition of self esteem, and by his emphasis on the importance of internally generated practices for the improvement and maintenance of self esteem. For this reason, he at times expressed lack of enthusiasm about the teachings of the "self esteem movement",

Жеке өмір

Брэнден 1953 жылы Барбара Вайдманға үйленді, тойға Рэнд пен Рэндтің күйеуі Фрэнк О’Коннор қатысты. Брэнден кейіннен бұл некенің ақылға сыймайтын қателік болғанын және бастапқыда қиындықтарға толы болғанын айтты. Осы қиындықтар мен Рэндтің өзінің некесіндегі көңілсіздігі туралы хабарлардың фонында, Брэнден мен Рэнд – олардың арасындағы құштар философиялық байланыс – бір-біріне ғашық болып, 1954 жылы махаббат романын бастады. Бұл роман 1957 жылы «Атлас күресі» жарық көргенге дейін жалғасты, содан кейін, Брэнденнің сөзіне сүйенсек, Рэнд депрессияға түсіп, роман, іс жүзінде, аяқталды. Жауап ретінде Рэнд Брэндендерді моральдық тұрғыдан айыптап, өзінің «Объективист» журналындағы мақаласында олардан бас тартты. Ол Брэнденмен болған романдық қарым-қатынасының бар екенін жасыра отырып, оны «сақау алдау» және олардың бизнес серіктестігіндегі қаржылық тәртіпсіздіктер жасады деп айыптады. Брэнден бұл кезде Патрециямен Калифорнияға көшіп кетті, екеуі 1969 жылдың қараша айында үйленді. 1977 жылдың наурыз айында Патреция батқан кезде қайтыс болды, эпилепсия ұстамасы салдарынан суға құлаған болуы мүмкін. Брэнден кейін 1978 жылдың желтоқсанында бизнесмен (кейін психотерапевт) Эстель Деверске үйленді. Бірақ олар ажырасып кетті, дегенмен достықтарын сақтап қалды. Брэнден кейін Ли Хортонға үйленді. Брэнден өзінің бірінші әйелі Барбарамен қарым-қатынасын сақтап, ол «Айн Рэндтің құмарлығы» атты сәтті өмірбаян жазды, онда Брэнденнің Рэндпен қарым-қатынасы және ащы ажырасу туралы өз нұсқасын ұсынды. 1999 жылы кітаптағы оқиғалар негізінде «Айн Рэндтің құмарлығы» атты фильм түсірілді, онда Рэндтің рөлін Хелен Миррен, ал Брэнденнің рөлін Эрик Столц сомдады. Брэнден 2014 жылдың 3 желтоқсанында Паркинсон ауруының асқынуынан қайтыс болды.