Кіріспе
Cyperus – 700-ге жуық түрі бар өсімдіктер туысы, тропикалық және қоңыржай аймақтардағы барлық құрлықтарда кездеседі.
Cyperus is a large genus of about 700 species of sedges, distributed throughout all continents in both tropical and temperate regions.
Сипаттама
Олар бір жылдық немесе көп жылдық өсімдіктер, көбінесе сулы және ағысы баяу немесе тұншықтырған суларда өседі. Түрлердің мөлшері әр түрлі, кішкентай түрлері тек шамалы биіктікте болады, ал басқалары биіктікке жетеді. Оларға папирус, жалпақ, жаңғақ, шатырша және галингаль седждері сияқты жалпы атаулар бар. Сабақтары кейбіреулерінде көлденең қимасы дөңгелек, ал басқаларында үшбұрышты болады, көбінесе ұзындығының көп бөлігінде жапырақсыз, өсімдіктің түбінде жіңішке шөп тәрізді жапырақтары және гүл шоғырлы сабақтарының жоғарғы жағында шоғырланған жапырақтар орналасқан. Гүлдері жасыл түсті және желмен тозаңданады, гүлденген сабақтардың жоғарғы жапырақтары арасында топтамалар түзеді. Тұқымы – кішкентай жаңғақ.
Экология
Cyperus түрлерін кейбір Lepidoptera түрлерінің дернәсілдері, соның ішінде Chedra microstigma жейді. Олар Bicyclus anynana дернәсілдері үшін де қосымша тамақ көзі болып табылады. Тұқымдары мен түйіршіктері көптеген ұсақ құстар мен сүтқоректілер үшін маңызды тамақ. Cyperus microcristatus (Камеруннан) және C. multifolius (Панама мен Эквадорға тән) жойылып кетуі мүмкін; біріншісі 1995 жылы бір рет ғана табылған, ал екіншісі соңғы 200 жылда көрінбеген. Ежелгі Египеттің "нағыз" папирусы, C. papyrus subsp. hadidii, бүгінде өте сирек кездеседі, себебі оның сулы мекендеу ортасы кеуектенген; ХХ ғасырдың ортасында жойылып кеткен деп қорқынышты, бірақ ол әлі де Уади-Эль-Натрун аймағы мен Солтүстік Суданның бірнеше жерлерінде кездеседі. Ал кейбір түйірлі түрлер, ең маңыздысы – қызғылт түсті жаңғақ, C. rotundus, әлемнің көп бөлігінде инвазивті арамшөптер саналады.
Түрлілігі
Қазіргі таңда Cyperus туысының 700-ге жуық түрі ресми түрде мойындалған.
Қалдық деректері
Кипер түрінің көптеген қазба жемістері Данияның Орталық Ютландиядағы Силькеборг маңындағы Фастерхольт аймағының орта миоцен қабаттарынан сипатталған. Польшаның Батыс Карпаттардағы Новый Сач бассейнінің орта миоцендік тұщы су шөгінділерінен алынған бұрғылау үлгілерінен †Cyperus distachyoformis қазба жемістерінің бірнешесі табылды.