Кіріспе

Америка Азамат соғысының Форт-Фишер шайқасы – Одақтың Уилмингтон, Солтүстік Каролинаны қорғаған, Оңтүстіктің Атлантикадағы соңғы маңызды портын басып алуға тырысқан кезеңдегі теңіз шабуылы. 1864 жылдың 24-27 желтоқсаны аралығында генерал-майор Бенджамин Батлер басшылығымен жүргізілді. Одақтың теңіз күштері алдымен форттың қабырғаларын қирату үшін ұнтаққа толы кемені жаруға тырысты, бірақ бұл сәтсіз аяқталды; содан кейін теңіз күштері фортты қиратып, қарсы тарапты капитуляцияға мәжбүр ету үшін екі күндік бомбалауды бастады. Екінші күні Одақ әскері қоршауды бастау үшін әскерлерді жағаға түсіре бастады. Батлер жаудың күшейте түскен күштері жақындап келе жатқаны туралы хабар алды және нашарлаған ауа-райы жағдайында операцияны тоқтатты, форттың алынуы мүмкін емес екенін мәлімдеді. 1865 жылдың 8 қаңтарында Батлер қызметтен алынып, оның орнына генерал-майор Альфред Х. Терри тағайындалды, ол бір аптадан кейін фортты басып алған экспедицияны сәтті басқарды.

Өмірбаян

Бермуда жүздігінің сәтсіз жорылынан кейін генерал-майор Бенджамин Батлер және оның Джеймс армиясы Форт-Фишерге қарсы амфибиялық экспедицияға тағайындалды. Генерал-лейтенант Улисс С. Грант экспедицияны басқаруға Батлердің қол астындағыларының бірі генерал-майор Годфри Вайтцельді тағайындаған еді, бірақ Вирджиния және Солтүстік Каролина департаментінің қолбасшысы ретінде Батлер әскерлерді өзі басқаруды талап етті және Грант келісті. Экспедицияға арналған бөлімшелер Джеймс армиясынан таңдалды және XXIV корпустың 2-ші дивизиясы мен XXV корпустың 3-ші дивизиясы, сондай-ақ ауыр артиллерия мен инженерлердің екі батальоны кірді. Грант штабының полковнигі Сайрус Б. Комсток бас инженер болып тағайындалды. Контр-адмирал Дэвид Д. Портердің басшылығымен Одақтың теңіз экспедициясы соғыстың ең ірі Одақ флотын құрады – 60-қа жуық әскери кеме, армия әскерлерін тасымалдауға арналған көліктермен бірге. Батлер сондай-ақ 200 тонна ұнтақпен толтырылған және блокаданы бұзушы кеме ретінде жасырылған «Луизиананы» Форт-Фишерге жеткізіп, форттың теңіз қабырғасынан шамамен жүз метр қашықтықтағы жерге тіреп, жарылыс арқылы фортты да қиратуды жоспарлады. Одақтың жоғары сатыдағы басшылығының көпшілігі (Грант пен Гидеон Уэллс сияқты) бұл жоспардың орындалатынына күмәнданғанмен, Линкольн оны мақұлдады. Соңғы Одақ жоспары кемелерді Хэмптон-Роудста жинап, әскерлерді көліктерге мінгізуден тұрды. Шабуылға қолданылатын мониторларды Форт-Фишерге буксирлеу қажет болғандықтан, теңіз флоты көліктерден он екі сағат бұрын шығуға тиіс болды. Соғыс кемелері Бофортта жанармай құйып, содан кейін Форт-Фишерде көліктермен кездесіп, «Луизиана» жарылғаннан кейін әскерлер соғыс кемелерінің отына түсуі керек еді. Конфедерациялық нүктеде орналасқан Форт-Фишер, «Конфедерацияның Гибралтары» атымен белгілі болды, ол Кейп-Фейр өзенін бақылайтын қауіпті нысана еді. Оның аумағы 14 500 фут² құрады және 10 фут биіктіктегі парапет пен бомбадан қорғайтын бекіністермен қоршалған, олардың көпшілігі 30 фут биіктікте болды. Оның айналасына жер миналары (сол дәуірде торпедалар деп аталған), кедергілер және терең орлар сияқты көптеген кедергілер қойылды. Теңізге қарап тұрған 60 фут биіктіктегі топырақ үйіндісінің артында 50-ден астам ауыр зеңбірек, оның ішінде 15 колумбиада және 150 фунттық Армстронг зеңбірегі орналасқан, бұл жер «Моунд батареясы» деп аталды. Форттың 1400 сарбаздық гарнизоны полковник Уильям Лэмбтің басшылығында болды. Қосымша күштер генерал Брэкстон Брэггтен Sugar Loaf-та, 4 миль қашықтықта қол жетімді болды. Бұл күш 23 желтоқсанда келген Солтүстік Вирджиния армиясынан генерал-майор Роберт Ф. Хоуктың дивизиясынан тұрды.

Шайқас

Одақ әскерлері 10 желтоқсанда Хэмптон Роудстан кетуге дайындалды, бірақ үш күн бойы қыстың дауылдары флотты шарпып, 14-іне дейін кете алмай кешіктірді. Батлердің әскерін тасымалдаған көліктер Форт-Фишерге бірінші жетті, себебі флоттың Бофортта отын құюы күткеннен ұзаққа созылды. Портердің кемелері 19-ы күні келген кезде, тағы бір дауыл флотты қамшылады, кейбір кемелердің шашырап кетуіне, ал әскер тасымалдаушылардың Бофортқа қайтуына себеп болды. 23-і күні дауыл басылған соң Портер Батлердің көмегінсіз шабуылды бастауға шешім қабылдады және сол түні Луизиананы жарылуға бұйрық берді. Түн ортасына таяп, кеме қамалдың теңіздік қабырғасына жақын сүйреліп, өртке тонатылды. Дегенмен, Луизиана теңізде флот есептегеннен әлдеқайда алыс болды, мүмкін жағалаудан шамамен бір шақырымдай қашықтықта; нәтижесінде Форт-Фишер жарылыстан зардап көрмеді. Келесі күні таңертең (23 желтоқсан) Одақ флоты жағалауға жақындап, фортты бомбалауды бастады, мақсаты – нығайтылған бекіністерге нұқсан келтіріп, гарнизонды қарсылық көрсетпей капитуляциялауға мәжбүр ету. Сол күні шамамен 10 000 снаряд атылғанмен, тек аз ғана зақым келтірілді: төрт жағалау артиллериялық орнатылысы істен шықты, бір жеңіл артиллериялық оқ-дәрі сақтағышы жойылды және гарнизонда 23 адам жарақат алды. Осы уақытта кемедегі жарылған қарудан 45 одақтық сарбаз жарақаттанды, ал конфедераттар үш кемеге тікелей соққы берді. Одақ әскерін тасымалдаған көліктер сол кешкісін келді. Батлер бастапқыда Портер Луизиананы жарылтып, әскер келмейінше бомбалауды бастағаннан кейін, конфедераттарға Одақтың шабуылы жақындап қалғанын ескерткенін және оларға десантқа қарсы тұруға уақыт бергенін ойлады. Алайда ол шабуыл әлі де мүмкін екенін анықтау үшін барлау тобын жіберуге көндірілді. Десанттаушылар Рождество күні таңда жағаға түсті, генерал Адельберт Эймстің дивизиясы бірінші болып жағаға шықты, ал флот фортты бомбалауды жалғастырды. Одақ әскерлері Форт-Фишердің солтүстігіндегі жағалауды қорғаған батареяны басып алды және Одақ десанттарымен байланысы үзілген Солтүстік Каролинаның 4-ші және 8-ші кіші резервтік батальондарының капитуляциясын қабылдады. Қорғаныс шебін құрғаннан кейін Эймс Н. Мартин Кертистің бригадасын фортқа шабуыл жасауға бола ма деп бағыттап жіберді. Кертис жер қабырғасының нашар қорғалғанын анықтады және шабуылға дайын болды, бірақ Эймс оны тоқтатты. Батлер форттың зақымдалмағанын және шабуылға өте берік екеніне сенді; сонымен қатар ол Хоук дивизиясы форттың солтүстігіне бірнеше шақырым қашықтықта екенін және аймақта тағы бір дауыл қалыптасып жатқанын естіді. Бұл жағдайлардың бәрі оны десантты тоқтатуға және жағалаудағы әскерлерге кемелерге қайтуға бұйрық беруге көндірді; содан кейін бүкіл Одақ флоты Хэмптон Роудсқа қайтып келді.

Салдары

Форт-Фишердегі сәтсіздік, атап айтқанда Батлердің тікелей бұйрықтарына бағынбауы – Батлер Портерге де, Вейцельге де жеткізбеген бұйрықтар – Грантқа Батлерді қызметтен босатуға мүмкіндік берді, оның орнына Джеймс армиясының қолбасшылығына генерал-майор Эдвард Орд тағайындалды. Жақында қайта сайланған президент Авраам Линкольн енді көрнекті демократты әскерде ұстау қажеттігін сезінбеді және ол 1865 жылдың 8 қаңтарында қызметтен босатылды. Батлердің одан әрі ұятқа қалуы үшін Форт-Фишер бір аптадан кейін генерал-майор Альфред Терридің Конфедерация бекінісіне қарсы екінші шабуыл жасауымен түсті. Соғыс жүргізу жөніндегі бірлескен комитет алдында шабуылды тоқтату туралы шешімін қорғайтын Батлер бұл форттың алынбас бекініс екенін айтқан болатын. Конфедерация күштерінің жоғалғандары бес қаза тапқан және ауыр жарақат алған, елу алты жарақаттанған және алты жүз тұтқынға алынған, ал бомбалаудан келген зиян тез жөнделді. Блокаданы бұзушылар портты пайдалануын жалғастырды, ал келесі кемелер одақтас флотының шығып кеткен түні келді. Уайтинг пен Лэмб одақтас күштердің жақын арада қайтып келеді деп сенсе де, Брэгг Хоук дивизиясын Уилмингтонға қайтарып алып, Нью-Бернді қайта басып алу жоспарларын бастады.