Кіріспе
1865 жылы Вирджиния штатындағы Петербургте болған Америка Азамат соғысының шайқасы. Гордон кейін өзінің естеліктерінде «Бұл өте қиын және көңіл көншітпейтін мәселемен күндіз-түні жұмыс істедім, оның дұрыс шешімі командирдің Конфедерацияның өмірі үшін соңғы соққыны қашан және қайда беруіне байланысты болды» деп жазды. Ол жоспарларын 23 наурызға дейін жетілдірді және Грантты оның желілерін қысқартуға және Конфедерацияның нысандарына шабуыл жасау жоспарларын бұзуға мәжбүр ететін одақтың желілеріне күтпеген шабуыл жасауды ұсынды (Ли мен Гордон білмейтіндей, Грант 29 наурызға бұйрық берген еді). Гордон таңертеңгі шабуылды Конфедерацияның бекінісінен, Колкитттің салтанаты деп аталатын Форт Стетманға қарсы жоспарлады. Бұл Петербургті қоршап тұрған одақтың желілеріндегі нығайтулардың бірі болды және Коннектикут штатынан келген одақтың полковнигі Гриффин А. Стетманның құрметіне аталды, ол 1864 жылдың тамызында жақын маңда қаза тапқан еді. Бұл Конфедерацияның нысандарына ең жақын жерлердің бірі болды, оны қорғайтын ағаш кедергілер азырақ болды, ал АҚШ әскери теміржолының жабдықтау қоймасы форттан бір шақырымдай қашықтықта орналасқан. Форт Стетманды және оның артиллериясын басып алғаннан кейін, конфедерациялық әскерлер көршілес нығайтуларды тазалау және негізгі шабуылға жол ашу үшін одақтың желілерімен солтүстікке және оңтүстікке қарай жылжуы керек еді, бұл одақтың негізгі жабдықтау базасы – Сити-Пойнтқа (сонымен қатар Гранттың штаб-пәтері) он шақырым (16 км) солтүстік-шығысқа қарай, Аппоматтокс өзені Джеймс өзенімен қосылған жерге жеткізеді. Шабуыл күштері Гордонның Екінші корпусының үш дивизиясынан (бригадир генерал Клемент Эванстың, генерал-майор Брайан Граймстің және бригадалық генерал Джеймс А. Уокердің басқаруында), генерал-майор Бушрод Р. Джонсонның Төртінші корпусының екі бригадасынан (бригадир генералдар Мэтт В. Рэнсом және Уильям Х. Уоллес) жақын қолдау көрсетті, сондай-ақ генерал-майор Кадмус М. Уилкокстің Үшінші корпусының екі бригадасы резервте болды. Ли сонымен қатар Бірінші корпустың генерал-майоры Джордж Пикеттің дивизиясын Джеймс өзенінің солтүстігіндегі позициясынан әрекетке қосылуға бұйрық берді. Бұл Лидің Солтүстік Вирджиния армиясының жаяу әскерінің шамамен жартысын құрады: Гордон корпусының 11 500 адамы және Бушрод Джонсонның дивизиясы, Уилкокс адамдарының 1700-і жақын маңда және Пикеттің 6500 әскері. Генерал-майор В. Х. Ф. «Руни» Лидің атты әскер дивизиясы күтілетін жаяу әскердің өтімділігін пайдалану үшін белгіленді. Оларға қарсы генерал-майор Джон Г. Парк басқарған Одақтың IX корпусы Аппоматтокс өзенінен оңтүстікке қарайғы алғашқы 7 шақырымды (11 км) қорғады және Гордонның алдында (солтүстіктен оңтүстікке қарай) IX және X артиллериялық батареяларын, Форт Стетманды және XI және XII батареяларын орналастырды. Парктың 3-ші дивизиясы, бригадалық генерал Джон Ф. Хартранфт басқаруында, желілердің артында резервте тұрды. Генерал-майор Джордж Г. Мид Грантпен Сити-Пойнтта болғандықтан, Парк Потомак армиясының іс-қимыл жасайтын қолбасшысы болды, бірақ ол Гордонның шабуылы басталғанға дейін мұны білмейтін еді.
Gordon later wrote in his memoirs that he "labored day and night at this exceedingly grave and discouraging problem, on the proper solution of which depended the commander's decision as to when and where he would deliver his last blow for the life of the Confederacy." He worked on his plans until March 23 and decided to recommend a surprise attack on the Union lines that would force Grant to contract his lines and disrupt his plans to assault the Confederate works (which, unbeknownst to Lee and Gordon, Grant had already ordered for March 29). Gordon planned a pre dawn assault from the Confederate stronghold known as Colquitt's Salient against Fort Stedman, one of the fortifications in Union lines that encircled Petersburg, named for Griffin A. Stedman, a Union colonel from Connecticut who had been killed in the vicinity in August 1864. It was one of the closest spots to the Confederate works, there were fewer wooden chevaux de frise obstructions protecting it, and a supply depot on the U. S. Military Railroad was less than a mile behind the fort. Directly after capturing Fort Stedman and its artillery, Confederate soldiers would move north and south along the Union lines to clear the neighboring fortifications and make way for the main attack, which would lead to the main Union supply base of City Point (also Grant's headquarters), ten miles (16 km) northeast where the Appomattox River joins the James River. The assault force was three divisions of Gordon's Second Corps (under Brig. Gen. Clement A. Evans, Maj. Gen. Bryan Grimes, and Brig. Gen. James A. Walker), two brigades from the Fourth Corps division of Maj. Gen. Bushrod R. Johnson (under Brig. Gens. Matt W. Ransom and William H. Wallace) in close support, and two brigades from Maj. Gen. Cadmus M. Wilcox's Third Corps division in reserve. Lee had also ordered the division of Maj. Gen. George Pickett of the First Corps to move from its position north of the James River in time to join the action. This represented almost half of Lee's infantry of the Army of Northern Virginia: 11,500 men from Gordon's corps and Bushrod Johnson's division, 1,700 of Wilcox's men nearby, and 6,500 from Pickett moving up. Maj. Gen. W. H. F. "Rooney" Lee's cavalry division was designated to exploit the expected infantry breakthrough. Opposing them were the Union IX Corps commanded by Maj. Gen. John G. Parke, defending the first 7 mile (11 km) south from the Appomattox River, and manning in Gordon's front (from north to south) artillery Batteries IX and X, Fort Stedman, and Batteries XI and XII. Parke's 3rd Division, under Brig. Gen. John F. Hartranft, was in reserve behind the lines. While Maj. Gen. George G. Meade was away at City Point with Grant, Parke was the acting commander of the Army of the Potomac, although he would not realize that until after Gordon's attack started.
Конфедерацияның шабуылы
Гордонның шабуылы таңғы сағат 4:15-те басталды. Дезертирлер кейіпіндегі мергендер мен инженерлердің алдыңғы қатарлары одақтың күзетін басып, жаяу әскердің ілгерілеуін кешіктіретін кедергілерді жою үшін аттанды. Оларды 100 адамнан тұратын үш топ ілесіп, одақтың бекінісіне шабуыл жасап, одақтың артқы жағына қайта кіруді көздеді. Бұл әскерлер күтпеген шабуыл мен жылдамдыққа үміттенеді. Олар патронсыз мылтықтар алып жүрді, осылайша кездейсоқ оқ атып, жауды ескертудің алдын алуға тырысты. Басты шабуыл XI және X батареялары арасында болды, бір топ XI батареясына солтүстікке, ал қалған екеуі X және Стетманға бағытталды. Бұл қимыл толыққанды жасырындықпен жүзеге асты. Форт-Стетман секторына жауапты бригада генералы Наполеон Б. Маклауглен шабуылдың шуын естіп, таңертеңгі қараңғыда жылдам киініп, XII батареяның оңтүстігінде орналасқан Форт-Хаскеллге аттанды. Ол форттың қорғануға дайын екенін көрді. Солтүстікке қарай жылжығанда Маклауглен XII батареясына XI батареясына оқ атуға бұйрық берді және 59-шы Массачусетс резервтік жаяу әскер полкіне қарсы шабуыл жасауға тапсырды. Олар штыктарымен шабуылдап, XI батареяны қысқа мерзімге қайта басып алды. Желідегі жалғыз бұзушылықты жапқанын ойлап, Маклауглен Форт-Стетманға кірді. Ол былай деп еске алады: "Мен қоршаудан өтіп, пердеден келе жатқан бірнеше сарбазға тап болдым, қараңғыда оларды күзетшілердің бір бөлігі деп ойладым, мен оларды форт ішінде орналастырып, позициялар мен атуға қатысты нұсқаулар бердім, олардың барлығы бірден орындалды". Кенеттен ол бұйрық берген сарбаздардың конфедераттар екенін, ал олар оның одақтың генералы екенін түсінді, осылайша оны тұтқынға алды. Ол ешкімнің жеріне апарылып, Гордонға жеке бас семсерін тапсырды. Гордон көп ұзамай Форт-Стетманға жетіп, шабуылдың оның "ең оңтайлы үміттерін" асып кеткенін көрді. Бірнеше минут ішінде X, XI (59-шы Массачусетс сарбаздарынан қайтарылып алынған) және XII батареялары мен Форт-Стетман басылып алынды, одақтың желісінде шамамен 305 метрлік саңылау ашылды. Конфедерат артиллериясы, полковник Роберт М. Стриблингтің басшылығымен, Стетман мен X батареясындағы тұтқынға алынған қаруларды солтүстік және оңтүстікке қарайғы бекіністерге қарсы оқ ату үшін пайдаланды. Шабуыл солтүстікке қарай IX батареясында қиындыққа тап болды, онда одақ әскерлері ұрыс шебін құрды және конфедераттар траншеялардың лабиринтында шатасып, тиімді шабуылдауға мүмкіндік таппады. Гордон назарын шабуылдың оң қанатына және Форт-Хаскеллге аударды, оған қарсы Клемент Эванстың дивизиясын жіберді. Қорғаушылар үш қақпақтан атылған снарядтарды тиімді пайдаланып, шабуылды тоқтатты. Конфедерат артиллериясы Колквитттің шығыңқы бөлігінен Форт-Хаскеллді бомбалауды бастады, ал одақтың далалық артиллериясы, артқы жақтағы ауыр қоршау қаруларымен бірге жауап берді. Одақтың туы құлағанда, одақтың артиллериялықтары оның конфедераттарға түсіп қалғанын ойлап, өз әскерлеріне оқ ашты. Туды қайта көтеруге еріктілер табылған, бірақ олардың төртеуі одақтың артиллериясы атысын тоқтату алдында қаза тапты. Гордон Лиге шабуыл жақсы жүріп жатқанын хабарлады, бірақ ол туындаған қиындықтарды білмеді. Оның үш жүз адамнан тұратын отряды артқы жақта шатасып, көптегені тұтқынға алынған одақтың азығымен аштықтарын қандыру үшін тоқтады. Кавалерия артқы жаққа өтуге қолайлы жол таба алмады. Пикеттің дивизиясы теміржол көлігімен қиындыққа тап болды, оның төрт бригадасының тек үшеуі ғана жоспар бойынша аттанды, ал олар шайқасқа қатысу үшін күндізгі уақытта келді. Ал одақтың негізгі қорғаныс күштері жұмылдырыла бастады. Парк шешімді әрекет етті, Хартранфтың резервтік дивизиясына олқылықты жабуға бұйрық берді, ал оның полковник Джон С. Тидболлдың резервтік артиллериясы Форт-Стетманның шығысындағы биіктікте орналасып, конфедераттарды оқ жаудыра бастады.
Біріккен Ұлттар Ұйымының қарсы шабуыл
Хартранфт, тарихшы Ноа Андре Трюдоның сөздерімен айтқанда, "иеленген адам еді. Форт-Стэдменнің құлағанын естіген сәттен бастап Хартранфт Конфедерацияның енуін шектеу үшін тырысты, ал мақсатына жеткен соң – олардың орналасқан жерін жоюға кірісті". Парктың 1-ші дивизиясының командирі, жоғары шенді генерал-майор Орландо Виллкокс штабын кері шегінуге дайындап жатқанын байқаған Хартранфт, Виллкоксты тактикалық басқаруды беруге көндірді және ол қорғаныс күштерін ұйымдастырды, олар таңғы сағат 7:30-ға қарай Конфедерацияның енген жерін толығымен қоршап, оны әскери теміржол депосы – Мид станциясынан аздап ғана қалдырды. Конфедераттар батареяларды және Форт-Стэдменді басып алғанын білген Одақтың артиллериясы оларға қарсы қырауылдық оқтарды ашты. Форт-Стэдменде болған Гордон жоспарының сәтсіз аяқталғанын түсінді, өйткені оның алдыңғы қатардағы әскерлері қайта оралып, Одақтың күшті қарсылығы туралы хабарлады. Лидің рұқсатымен, шайқасты тамашалауға келген Гордон әскерін қауіпсіз жерге қайтаруға асықты. Таңғы 7:45-ке қарай Хартранфт басқаратын 4000 Одақ әскері 1,5 шақырымдық жарты шеңберге орналасып, қарсы шабуылға дайын тұрды. Парк шабуылды кейінге шегеру туралы бұйрық жіберді, бірақ Хартранфт өз қатарларына шабуыл жасауға бұйрық берді, кейін "жаудың әлсіздей бастағанын және жеңіс сөзсіз екенін көрдім. Сондықтан мен қатарларға шабуыл жасауға рұқсат бердім; соған қоса, флангтағы полктермен байланыс орнатуға уақыт бола ма деген күмәнім болды" деп жазды. Кері шегінетін Конфедераттар Одақтың тоғысқан атысына түсіп, ауыр шығынға ұшырады. Олардың шабуылы сәтсіз аяқталды. Форт-Стэдменді 208-ші Пенсильвания полкінің жасағы қайта басып алды.
Салдары
25 наурызда бір беделді қонақ оқиғаның куәсі болуға жақын болды. Президент Авраам Линкольн генерал Грантпен кеңес өткізіп жатқанда, сол күні таңертең жақын жерде дивизия деңгейіндегі әскери шеру жоспарланған еді. Конфедерациялық шабуылға байланысты, шеру сол түске дейін кейінге жылдырылды. Конфедерация тұтқынының бірі генерал мен президентті, өзінің пікірінше, зор шабуылдан кейін "бізге ешқандай алақан жаймағандай, ештеңе болмағандай" жатқанын көргенде таң қалды. Ол және оның әріптес тұтқындары осы өзіне сенімділікке назар салғаннан кейін, "біздің ісіміз жоғалып кетті" деп бірауыздан келісті. Линкольн сол күні таңертең соғыс министрі Эдвин М. Стэнтонға телеграмма жіберді: "Кеше сағат 9-да мұнда аман-есен жеттім. Соғыс жаңалықтары жоқ. Роберт [Линкольнның ұлы, Гранттың көмекшісі] енді ғана маған бүгін таңертең желіде шамалы қақтығыс болғанын айтты, ол басталған жерінде аяқталды". Форт-Стэдманға жасалған шабуыл төрт сағатқа созылған әрекет болды және Одақ әскерлерінің қатарына ешқандай әсер етпеді. Конфедерация армиясы Одақ алдыңғы шептің төменгі бөлігіне шабуыл жасағандықтан, өз шебін кері шегінуге мәжбүр болды. Гордонның шабуылына жеткілікті күш беру үшін Ли өзінің оң флангын әлсіретті. II корпус және VI корпус Петербургтің оңтүстік-батысындағы конфедерациялық күзет шебінің көп бөлігін басып алды, бірақ негізгі шеп әлі де жеткілікті күшпен қамтылған еді. Бұл Одақтың алға жылжуы 1865 жылдың 2 сәуірінде Гранттың үшінші Петербург шайқасындағы шабуылына жол ашты. Форт-Стэдман шайқасында Одақтың жоғалғандары 1044 адамды (72 қаза тапқан, 450 жараланған, 522 жоғалып кеткен немесе тұтқынға алынған) құрады, ал Конфедерацияның жоғалғандары одан да көп – 4000 адамды (600 қаза тапқан, 2400 жараланған, 1000 жоғалып кеткен немесе тұтқынға алынған) құрады.