Кіріспе

Американдық Азамат соғысының ұрысы 1865 жылдың қаңтарында. Терридің Уақытша корпусы (XXIV және XXV корпустардан бөлінген бөлімшелер). Солтүстік Атлантика блокадалық эскадрильясы.
| бірліктер2 = Форт Фишер гарнизоны, Хоук дивизиясы.
| күші1 = * Армия: 9 632
Әскери-теңіз күштері: 58 кеме; 2 261 (теңізші/теңіз жаяу әскері).
Әскери-теңіз күштері: 393 (88 қаза тапқан; 271 жараланған; 34 жоғалып кеткен).

Өмірбаян

Уилмингтон Атлант теңізінің жағалауындағы Конфедерация үшін ашық қалған соңғы ірі порт болды. Вилмингтоннан Кейп-Фер өзені арқылы Багам аралдарына, Бермудқа немесе Нова-Шотландияға барып, британдықтардан қажетті жабдықтарға мақта мен темекі саудалаған кемелерді форт қорғады. Ресей империясының Севастополь қаласындағы Малахов бекінісінің үлгісімен салынған Фишер форты көбінесе топырақ пен құмнан тұрды. Бұл оны одақтың кемелерінен түскен ауыр оқтарды ескі, тас және кірпіштен салынған бекіністерге қарағанда жақсы сіңіре алуға мүмкіндік берді. Фортта мұхитқа қарап 22, ал құрлыққа қарап 25 зеңбірек орнатылған. Теңіз жағындағы зеңбіректер 4 метрлік батареяларда орналастырылған, ал форттың оңтүстік жағындағы батареялар одан да ірі болды. Форттың алып топырақ үйінділерінің астында жер асты жолдары мен бомбадан қорғалған бөлмелер болды. Бұл бекіністер одақтың кемелерін Уилмингтон портына және Кейп-Фер өзеніне шабуыл жасаудан тоқтатты. 1864 жылдың 23 желтоқсанында контр-адмирал Дэвид Д. Портер басқарған одақтың кемелері фортты теңізден бомбалауды бастады, бірақ нәтижесі шамалы болды. 25 желтоқсанда генерал-майор Бенджамин Ф. Батлер басқарған одақтың әскерлері құрлықтағы шабуылға дайындық үшін түсіре бастады, бірақ Батлер конфедераттардың күшін күшейтуі туралы хабар алғаннан кейін оларды кері қайтарды.

Қазақстан Республикасы

Қаңтар айында Одақ әскері қайта оралды, бұл жолы генерал-майор Альфред Терри басшылығымен. Терриді генерал-лейтенант Улисс С. Грант Джеймс армиясының 9 000 сарбазынан құралған уақытша корпустың бастығы етіп таңдады. Контр-адмирал Дэвид Д. Портер Солтүстік Атлантика блокадалық эскадрильясының 60 кемесімен желтоқсандағы сәтсіз әрекеттен кейін Солтүстік Каролина жағалауына қайта келді. Брэгг өзінің күштерін қысқартуға құлық танытпады, өйткені олар Уилмингтонды қорғау үшін қажет деп ойлады. Соңында ол Хагуд бригадасынан полковник Уильям Лэмбтің гарнизонына күш жіберді, соның арқасында Форт-Фишердегі әскер саны 1900 адамға жетті. Форттың солтүстігіндегі түбекке генерал-майор Роберт Хоук басқаратын 6400 сарбаздан тұратын дивизия орналастырылды. Уайтинг жеке өзі фортқа келді де, қолбасшыға былай деді: "Лэмб, жігіт, мен сенің тағдырыңды бөлісу үшін келдім. Сен және сенің гарнизоның құрбандыққа шалынады".

Шайқас

Альфред Терри бұрын Чарльстон портының екінші шайқасында әскерлерге қолбасшылық еткен және Одақ теңіз флотымен үйлестірудің маңыздылығын түсінген. Ол адмирал Портермен бірге бірлескен шабуылды жоспарлады. Терри Хоуктің жарты аралдағы дивизиясын ұстап тұру үшін Чарльз Пэйннің қол астында АҚШ-тың түсті әскерлерінің бір дивизиясын жіберді. Терридің басқа дивизиясы Адельберт Эймс командасы астында, полковник Джозеф Картер Эбботттың тәуелсіз бригадасының қолдауымен, жарты аралдан төмен қарай жылжып, фортқа құрлық бетінен шабуыл жасап, жарты аралдың өзен жағындағы құрлық қабырғасына соққы береді. Портер сол қабырғаның теңізге қарай орналасқан жағында форттың теңіз бетін жаулап алу үшін 2000 теңізші мен теңіз жаяу әскерін ұйымдастырды. 13 қаңтарда Терри өз әскерлерін Хок пен Форт-Фишердің арасына түсірді. Хоук Уилмингтонға бағытты ашу тәуекелін асырмады және бүкіл одақтық күштер қауіпсіз жерге қонуға дейін қатыспады. Келесі күні Терри фортты барлау үшін оңтүстікке қарай қозғалды және жаяу әскер шабуылдауға болады деп шешті. Уильям Б. Кушинг кейін былай деп жазады: "Мен мұндай тозақ шуын ешқашан естімеймін. Бірден жүздеген снарядтар ұшып кетті, барлығы да әскери маршқа сай, өлім биіне қосылатын керемет хормен айқайлады." Осы шабуыл кезінде Хоук өзінің қатарынан 1000-ға жуық сарбазды Фишер фортына жіберді, бірақ 400-ге жуығы ғана жерге түсіп, қорғанысқа кіре алды, ал қалғандары кері қайтуға мәжбүр болды. Осы уақытта 1600 теңізші мен 400 теңізші жасағынан құралған десант тобы, лейтенант-командир Киддер Бриздің басшылығымен, форттың құрлық пен теңіз бетінің кездесетін жеріне қарай жылжыды, бұл Солтүстік-шығыс бастионы деп аталады. Одақ армиясының бастапқы жоспары револверлер мен кескіштермен қаруланған теңіз күштері үш толқынмен шабуыл жасауы керек еді, ал теңіз жауынгерлері қорғаныс отын қамтамасыз етеді, бірақ оның орнына шабуыл ұйымдастырылмаған бір топ болып алға жылжи түсті. Бұл шабуыл Дж. А. Морис, 117-ші Нью-Йорк пехотасының хирургы, "Ешкім көрмеген, бірақ бәрі білген, жоғарыда, императорлық салтанатта, Өлім періштесі отырды" деп мәлімдеді. Генерал Уайтинг қорғанысқа жеке өзі басшылық етіп, шабуылды теріске шығарды, теңіз күшінде ауыр зардаптар болды. Алайда шабуыл Конфедерацияның назарын өзен қақпасынан аударды, онда Эймс шабуылға дайындық жасады. Түскі сағат 2:00-де ол бригадалық бригадалық Ньютон Мартин Кертистің қолбасшылығымен өзінің бірінші бригадасын жіберді, ал Эймс полковниктер Галуша Пеннипакер мен Луис Белл бригадаларымен күтті. Кертистің бригадасының алдын ала қарауылдары балтамен қоршаулар мен абаттарды кесіп шықты. Кертистің бригадасы сыртқы құрылысты басып өтіп, бірінші өткелге шабуыл жасаған кезде ауыр зардап шекті. Осы сәтте Эймс Пеннипакер бригадасына алға басуды бұйырды, оны фортқа ертіп барды. Эймс алға аттанған кезде Конфедерация снайперлері оның партиясына соққы берді және оның айналасындағы бірнеше көмекшілерін өлтірді. Пеннипакердің адамдары өзен жағалауындағы қақпадан өтіп кетті, ал Эймс өз адамдарының бір бөлігіне қамалдың ішкі бөлігінде позицияны нығайтуды бұйырды. Осы уақытта Конфедерация әскерлері түбектің оңтүстік шетіндегі Бьюкенен батареясындағы оқ-дәрілерді бұрып, одақ қолына түскен солтүстік қабырғаға оқ атқан. Эймс Кертистің жетекші бөлімшелері төртінші жолға тоқтағанын байқады және ол Белл бригадасын алға басуға бұйырды, бірақ Белл фортқа жетпей тұрып-ақ, мергендермен өлтірілді. Союз шабуылшыларының бұзылу мен ішкі жағына жиналып жатқанын көріп, Уайтинг қарсы шабуылға жеке өзі бас қосу мүмкіндігін пайдаланды. Союз әскерлеріне шабуыл жасап, Уайтингке бірнеше рет берілу талап етілді, ал бас тартқан кезде ол ауыр жарақат алып, атып түсірілді. Портердің канонерлік қайықтары Федералды күштерді ұстап тұруға көмектесті. Оның артиллериялық ұшақтары өлтіру дәлдігін дәлелдеді және одақ әскерлері теңіз қабырғасына жақындаған кезде қорғаушыларды тазарта бастады. Кертистің әскерлері төртінші жолды жеңіп алды. Лэмб форттағы барлық сарбаздарды, соның ішінде аурулар мен ауруханадан келген жарақаттанғандарды соңғы қарсы шабуылға жинап алды. Ол шабуыл жасауға бұйрық беріп жатқанда, ауыр жарақат алып, қамалдың ауруханасына Уайтингтің қасына әкелінді. Эймс одақ әскерлерінің қазіргі позицияларына нығаюын ұсынды. Осыны естіген Кертис қатты ашуланып, қалақпен конфедерация окоптарын шашып, "Джоннилерді қаз, мен сені құртамын" деп айқайлады. Ұрыстың басталғанына бір сағаттай уақыт өткенде Кертис Еймспен кеңесуге бара жатып жарақат алды. Пеннипакер де ұрыс аяқталғанға дейін жарақаттанды. Аса қатал ұрыс сағаттап, қараңғыдан кейін де жалғасты, теңізден снарядтар құлап, Эймс дивизиясымен күресіп, оның полк жетекшілері мен барлық бригада командирлері қаза тапқан немесе жарақаттанған. Терри Эбботт бригадасын шабуылды күшейту үшін жіберді, содан кейін Эймске қамалдың ішкі бөлігінде қосылды. Осы уақытта Форт-Фишер ауруханасында Лэмб команданы майор Джеймс Рейлиге тапсырды, ал Уайтинг генерал Брэгге күштерді жіберу туралы соңғы өтінішін жолдады. Форт-Фишердегі жағдайды бақылауда деп есептеген және Уайтингтің талаптарынан шаршаған Брэгг, оның орнына генерал Альфред Х. Колквиттті Уайтингті алмастыру және Форт-Фишердегі басқаруды өз қолына алу үшін жіберді. 9:30-да Колквитт форттың оңтүстік жағына қонды, дәл сол кезде Лэмб, Уайтинг және конфедерациялық жарақаттанғандар Бьюкенен батареясына эвакуацияланды. Осы сәтте Конфедерация Форт-Фишерді ұстап тұруы мүмкін емес еді. Теңіз батареялары үнсіздікке тоңды, солтүстік қабырғаның көбі жаулап алынды, ал Эймс қамалдың ішкі бөлігінде бастионды нығайтты. Алайда Терри осы түні ұрысты аяқтауға шешім қабылдады. Эймске шабуылды жалғастыруға бұйрық берілді, ол өзінің адамдарының бір бөлігін құрлық қабырғасының сыртында жылжытып, соңғы өткелдің конфедерациялық қорғаушыларының артына шығуға жіберді. Бірнеше минут ішінде Конфедерацияның жеңілісі анық болды. Колквитт және оның штабы Эбботттың адамдары пирске ие болғаннан бір сәт бұрын қайықтарына асықты. Майор Рейли ақ туды көтеріп, одақтық қатарларға барып, форттың капитуляциялайтынын жариялады. Кешкі сағат 10-ға дейін Терри Бьюкенен батареясына форттың ресми капитуляциясын қабылдауға барды. Брэгг Форт-Фишердің құлағаны туралы хабарларды 16-сы күні сағат 1-ге дейін мойындамады, содан кейін генерал Роберт Э. Лиге телеграмма жіберді: "Мен күтпеген Форт-Фишердің, оның гарнизонының көп бөлігімен бірге, бүгін шамамен сағат 10-да басып алынғанын хабарлауға мәжбүр болдым. Егжей-тегжейлі мәліметтер белгісіз." Осы кезде бірнеше конфедерациялықтар өзеннің арғы жағына қашып, форттың құлағанын немесе құлауға жақын екенін хабарлады.

Салдары

Форт Фишердің түсуі Вилмингтонның қауіпсіздігі мен тиімділігіне зиян келтірді, ол Конфедерацияның соңғы теңіз порты еді. Оңтүстік енді әлемдік саудадан үзіліп қалды. Солтүстік Вирджиния армиясының қажеттілігіне жеткізілген көптеген әскери жабдықтар Вилмингтон арқылы келді; Вирджинияның жанында Конфедерация қолдана алатын басқа теңіз порттары қалмады. Конфедерацияның Еуропа мемлекеттері тарапынан мойындалуы бұрын да қиын болған, енді тіпті мүмкін емес болды; Форт Фишердің құлауы – «Конфедерация табынына соңғы шеге» болды. Бір айдан кейін генерал Джон М. Скофилд басқаратын Одақ армиясы Кейп-Фер өзенімен жоғары көтеріліп, Вилмингтонды басып алды. 16 қаңтарда Одақтың қуанышын форттың қоймасы жарылып, шатырында немесе жанында ұйықтаған 200 Одақ сарбазы мен Конфедерация тұтқындарының қаза табуы мен жаралануы кернеді. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің енсізі Альфред Стоу Лейтон форттың парапетінен денелерді іздеуге тырысқан топқа жетекшілік етіп жатқанда жарылыста қаза тапты. Бастапқыда бірнеше Одақ сарбазы Конфедерация тұтқындары кінәлі деп ойласа да, Терри бастаған тергеу нәтижесінде белгісіз Одақ сарбаздары (мүмкін, мас теңізшілер) қоймаға шамдармен кіріп, оқ-дәріні тұтандырғаны анықталды. Лэмб шайқастан аман қалды, бірақ келесі жеті жылды муштуқпен өткізді. Уайтинг тұтқынға алынып, Федералдық қамауда қайтыс болды. Пеннипакердің жаралары өлімге әкелуі мүмкін деп есептелді және Терри жас жігітке бригада генералы атағына (жаңа шеннің белгісін тағуға рұқсат берілетін, бірақ бұрынғы шенінің жалақысын алатын) патенттік жоғарылау берілетінін уәде етті. Пеннипакер Терри уәделегендей патенттік жоғарылау алды, бірақ 1865 жылдың 18 ақпанында 20 жасында еріктілердің бригада генералына толық жоғарылау алды. Ол АҚШ армиясында генерал шеніне ие болған ең жас адам болып қала береді (Маркиз де Лафайеттен басқа). Ньютон Мартин Кертис те бригада генералына толық жоғарылады, ал ол және Пеннипакер шайқастағы ерліктері үшін Құрмет медалімен марапатталды. Соғыс министрі Эдвин М. Стэнтон Форт-Фишерге күтпеген сапар жасады, онда Терри оған гарнизонның туын табыс етті.

Құрмет медальдары

Форт-Фишер шайқасы барысында, елу бір сарбаз, теңізші және морской пехотинец өз ерлігі үшін Құрмет медалімен марапатталды.