Кіріспе

Шелбурн қаласы – Канаданың Жаңа Шотландия провинциясының оңтүстік-батысында орналасқан қала.

Тарих

Шелберн Новая Шотландияның оңтүстік-батыс бұрышында, АҚШ-тағы Мэн штатының Портленд қаласымен шамамен бірдей ендікте орналасқан. Микмактар үлкен және жақсы қорғалған портын Логумкеган немесе Согумкеагум деп атайды. Шелбурн аймағына алғашқы қоныс аударушылар шамамен 13 000 жыл бұрын келген. Микмактар каноэмен Роузвей өзенінің бойында жүріп, жазда жағалауға лагерьдер құрып отырды. Микмак тұрғындары Шелберннің қорғалған портын Логумкеган немесе Согумкеагум деп атаған. 1500 жылдары еуропалықтар келгенге дейін Микмаки аумағы жеті округке бөлінді, әрқайсысын округ басшысы басқарды. Жаңа Шотландияның Микмак қауымдастықтарының жер аударуы ұзақ және ауыр тарихтан тұрады, оның ішінде 1500 жылдары еуропалық аурулардың тарауы, басып алынбаған жерлерді иелену, сондай-ақ 20-ғасырда Түпкілікті балаларды үйлерінен алу, «Алпыс жылдық тонау» және интернат мектептері. Жаңа Шотландия соңында 26 000 акр жерді Канада үкіметінің меншігіндегі қорық жері ретінде бөліп қойды. Шелберн және оның айналасындағы қауымдастықтарда жергілікті қауымдастықтар өмір сүруін жалғастыруда, ал Acadia First Nation Шелбернде қосалқы кеңсе ашып, осы аймақтағы резерв мүшелеріне қызмет көрсетеді. Шелбурнға еуропалық қоныс аударушылар келгенде, олар балық аулау, аң аулау және тұзаққа салу үшін жергілікті Микмактардың жолдарын ұстанды. Алғашқы шетелдік зерттеушілердің қатарында Испания, Португалия және Франция балықшылары болды. Самуэль де Шампленнің келуімен 1632 және 1653 жылдар аралығында Жаңа Шотландияға француз қоныстанушылары келе бастады, кейбіреулері Шелбурн қаласындағы Порт-Разуар балықшылық қонысын құрды. Осы Акад колонияларының иелігі 1713 жылы Испанияның мұрагерлік соғысы аяқталғанға дейін француз және ағылшын билігі арасында ауысып тұрды, бұл жаңа шотландтық акадтарды британдықтарға өткізді. Акадиялықтар француздармен күресуден бас тартқаннан кейін, британдық губернатор мен Жаңа Шотландия кеңесі 1755 жылы Гранд-Пре мен Порт-Рояль акадтарларын депортациялай бастады. Кейбір отбасылар Кэйп Сэбл аймағына (Ярмут пен Шелбернді қамтиды) бас сауғалады, бірақ бұл қауым да 1756 және 1759 жылдар аралығында жер аударылды. Осы кезеңде үйлер мен қауымдар қиратылды және өртелді, ал акад отбасылары бөлініп, Америка колонияларында немесе Еуропаға күшпен көшірілді. Шелберн округінің көптеген акадиялық тұрғындары Массачусетске қоныс аударды, ал Ұлы тозу кезінде кейбіреулері тұтқындалды, кейбіреулері теңізде қаза тапты, басқалары Квебекке, Нью-Брансуикке, Принс-Эдвард аралына қашты немесе Жаңа Шотландияның Микмак қауымдастықтарына баспана іздеді. 1764 жылы акадтардың шағын топтарына оралуға рұқсат берілді және олардың көпшілігі бүгін Маритимдер аймағында тұрады. 1783 жылы 10 000 құл (АҚШ-тың қара нәсілді халқының бестен бірі) ағылшын сарбаздарымен бірге соғысты, оларға бостандық уәдесі берілді. Нью-Йорктен шыққан көптеген лоялистер соғыстың соңында Жаңа Шотландияға көшіп барды, алғашқы толқында 5 000 адам Шелберн гаваніне келді. Шелберн округіне 1 500-ге жуық қара лоялист қоныстанды және батысқа қарай Бёрчтаун Солтүстік Америкадағы ең үлкен еркін қара адамдар қауымдастығына айналды. Келгеннен кейін қара лоялистер британдық биліктен жер гранттарын күтті, олар кідірілді, кішірек және ақ әріптестерінен нашар орналасқан. Көптеген қара лоялистер шарттық құлдыққа мәжбүр болды, олар қашып кеткен жағдайлардан аздап өзгеше болды; кейбіреулерін ұрлап алып, оңтүстікке қарай құлдыққа сатты. 1784 жылы Порт-Роузвей (қазіргі Шелберн қаласы) халқы 10 000-ға жетті, ол Галифакс немесе Монреаль қалаларынан үлкен және Нью-Йорктің ең бай отбасыларының кейбірін қоныстандырды. Осы өсіммен бірге балық және кит аулау, ағаш және ағаш саудасы сияқты салалар дами бастады. Бірақ көп ұзамай шиеленістер көтерілді, жаңа шотландтық құл иелері осы босатылған қара лоялистердің болуынан қауіптенді, ал ақ босқындар жұмыс үшін бәсекеге түсуге тырысып, мұндай төмен өтемақыны қабылдауға дайын болмады. 1784 жылы 26 шілдеде ақ нәсілді лоялистердің бір тобы кемежайдағы кемелерден ұрланған ілгектер мен шынжырлармен қаруланған Шелбурндегі қара нәсілді уағыздаушының үйіне шабуыл жасап, Солтүстік Америкадағы алғашқы нәсілдік тәртіпсіздікке себепші болды. Бұл тәртіпсіздіктермен байланысты тек бір адам ғана айыпталды және бұл оқиға Жаңа Шотландиядағы қара лоялистердің алдағы жылдары кездесетін кеңірек нәсілшіл бейімділіктерін көрсетеді деп есептеледі. 1786 жылы Шелберн портында алғашқы кеме салынды. Комиссар аралы (бір кезде Лоялистерге таратылған рациондар) және Блэкс Брук кеме жасаушылыққа айналды, көптеген басқа да шеберлерге жол ашты. 19-ғасырда өзен ағаш айналдыру үшін қайта қолданылды, өзен бойында уақытша бөгеттер салынды. Бірақ осы байлық ұзаққа соқпады және Шелберн экономикасы тез төмендеді. Көптеген қара лоялистер провинцияның басқа жерлеріне қоныс аударды, ал 1791 жылы Бёрчтаун тұрғындарының кемінде жартысы Сьерра-Леонедегі жаңа колонияға кетіп қалды. Шелберндегі ауыл шаруашылығының перспективалары нашар болды және провинцияның қалған бөлігімен байланыс шектеулі болды, бұл соңында төмендеуге әкелді. 1820 жылдары Шелберннің халқы 300-ге дейін азайды. 1818 жылы тағы бір көші-қон кезеңі басталды, онда Уэльс иммигранттарының көп тобы Канададағы алғашқы Уэльс қонысын құрды, қазіргі Уэлштаун қаласының батыс жағында. Шелберн 1907 жылы қала ретінде тіркелді. Шелберннің тарихи жағалауы фильм түсіру өндірісіне тартылды, көптеген ғимараттар 18- және 19-ғасырларға дейін сақталған, оның ішінде Шелберн округінің мұражайы, Христос шіркеуі және Росс Томсон үйі бар. Балық аулау Шелберн қаласының негізгі саласы болып табылады, ал басқа жергілікті салаларға ағаш, балық өңдеу, шелек жасау, граниттік ескерткіштер және теңіз жабдықтары кіреді. Кеме жасау енді маңызды жұмыс беруші болмаса да, келушілер J C Williams Dory Shop-қа барып, 19-ғасырдың соңындағы құрылыс әдістерін көре алады.

Порт Разоир, Кейп/Порт Роузвей, Шелберн

Бұл жағалауға қоныс тепкен алғашқы еуропалықтар француз акадиандары болды. Олар 17 ғасырдың соңында, порттың ашық қылышқа ұқсас болғаны үшін Порт-Разуар деп аталған шағын балық аулау орталығын құрды. Алғашқы еуропалық қоныс салушылардың кішкентай шаруашылықтары болды, бірақ сол кезден бері бүгінгі күнге дейін тұрғындардың табысының басым бөлігі теңізден түскен. Акадия балық аулау орталығы 1705 жылы Анна патшайымының соғысы кезінде Жаңа Англия отаршылдарының қайталап жасаған шабуылдарынан кейін тасталып кетті, сол шабуылдарда бес акадиялық тұтқынға алынды, және 1708 жылы тағы да шабуылға ұшырады. 1715 жылдың 14 мамырында Жаңа Англияның теңіз күштерінің командирі Сайприан Саутхак "Кейп Роузвей" (қазіргі Шелберн) деп аталатын жерде тұрақты балық аулау стансасын құруға тырысты. Ол базасын құрғаннан кейін, 1715 жылдың шілдесінде Микмактар стансаға шабуыл жасап, оны толығымен өртеп жіберді. Жауап ретінде Саутхак 1718 жылы Нова-Скотиядағы Кансоға шабуыл жасады және губернатор Филлипсті Кансоны нығайтуға ынталандырды. Жаңа Англия балықшылары Шелбернді "Порт Роузвей" деп білді және сыртқы портынан маусымдық паналану және жөндеу үшін жиі пайдаланды. Капитан Нед Лоу 1723 жылы Шелберн портында Жаңа Англия балық аулау флотына шабуыл жасап, 13 кемені басып алып, Филипп Эштонды тұтқынға алды. 1755 жылы акадиандарды мәжбүрлеп қуғаннан кейін ондаған жылдар бойы еуропалық қоныстар болған жоқ. Александр МакНатт 1765 жылы жаңа елді мекен құруға тырысты, бірақ ол сәтті болмады.

Америка революциясы

1783 жылдың көктемінде Нью-Йорк пен Он үш колонияның орталық колонияларынан Шелберн портының жағалауына 5000-нан астам қоныс аударушы келді. Бұл қоныс аударушылар – лоялистер (кейін Канадада Біріккен Империя лоялистері деп аталды), революцияға қарсы шығып, Ұлыбританияға адал болған ағылшын-американдық отарлаушылар. Король оларға өтемақы ретінде тегін жер, құрал-жабдықтар және азық-түлік ұсынды. Төрт жүз отбасы Порт-Розуэйде қала құрды, оны сол жылдың соңында губернатор Джон Парр, британ премьер-министрі лорд Шелберннің құрметіне Шелберн деп атады. Бұл топты Порт-Розуэй Ассоциациясы басқарды, ол Нью-Йоркте құрылған болатын және губернатор Паррден жер сұрады. Қара лоялистер – британдықтарға қашып, бостандыққа уәде алған, құл болған африкалық американдықтардың көп тобы, британ әскерімен эвакуацияланып, сол кезде Шелберн портына жеткізілді. Олар Шелбурннің батысында Бёрчтаунды құрды. Бұл Солтүстік Америкадағы ең ірі азат африкалықтардың қонысы болды. Бірақ қара лоялистер жер алу үшін ұзақ күтуге мәжбүр болды, оларға ақтарға қарағанда аз жер берілді және басқа отарлаушылар тарапынан кемсітушілікке ұшырады, тіпті кейбіреулері құлдарын Канадаға алып келді. 1784 жылдың шілдесінде ақ лоялистер африкалық американдықтарға қарсы Шелберн бүлігін жасады. 1783 жылдың күзінде Шелбернге қоныс аударушылардың екінші толқыны келді. Қоғамды Герцог Кумберленд полкінің лоялистер-әскерлері қоныстандырды. 1784 жылға қарай осы жаңа қауымның халқы 17 000 адамға жетеді деп есептелді, бұл Солтүстік Америкадағы төртінші ірі қала болды. Бірақ бастапқы үміттердің ізі қалмады; қоныс өнімді ауыл шаруашылығы жерлерінің жетіспеушілігіне, нашар ішкі көлік инфрақұрылымына және шекаралық жерді дамытуды білетін пионерлердің азайып кетуіне тап болды. Бұл мәселелер экономикалық өсуін тежеді. 1790 жылдары халық саны күрт төмендеп, көптеген тастап кетілген ғимараттар қалды. Дегенмен, қалған тұрғындар портың балық аулау және кеме жасау орталығы ретіндегі әлеуетін біртіндеп дамытты. 1792 жылы бүкіл Нова-Скотиядан 1000-нан астам қара лоялистер Ұлыбританияның Батыс Африкадағы жаңадан құрылған колониясы Фритаунға (қазіргі Сьерра-Леоне) қоныстану ұсынысын қабылдады. Олар Лондонның көптеген кедей африкалықтарын (олардың көпшілігі Америка революциясынан кейін қоныс аударған африкалық американдықтар), Ямайкадан қоныс аударған бұрынғы құлдарды және Ұлыбритания мен АҚШ Атлант мұхитындағы құл саудасын тыйым салғаннан кейін заңсыз сауда кемелерінен босатылған адамдарды қамтитын, Криос (креолдар) деп аталатын этникалық топтың ядросын құрады.

Кеме жасау

Кеме жасау – бұл аймақтағы тарихи маңызы бар сала. Шелбернде алғаш рет 1786 жылы Маклин мен Богл үшін салынған 181 тонналық «Роузвей» кемесі суға түсірілді. Комиссар аралы, қазір жарым аралы, генерал-комиссар Бринли мырзаның лоялистерге ұн, шошқа еті және тұзды үлестірген жері болды. Кейін бұл аймақ Джозеф Макгиллдің кеме жасау шеберханасына айналды. Кокс отбасы да өз кемелерін жасап, кең ауқымды халықаралық саудамен айналысты. Бұрынғы МакКей кеме жасау шеберханасы Шелберндегі Блэкс-Брукте орналасқан. Бостонда салған клиперлерімен Америкада танымал болған Дональд Маккей кеме жасау мансабын Шелбернде бастады. Ол 1810 жылы Джордан-Фолс қаласында дүниеге келді және 16 жасында Нью-Йоркке оқуға бару үшін бұл аймақты қалдырды. Амос Пенц және Джеймс Хавлок Хардинг сияқты шебер кеме жасаушылардың басшылығымен Шелберн кеме жасау орындарында банктердегі балық аулау кезеңінде көптеген балық аулау шкунерлері, сондай-ақ 1926 жылы балық аулау шкунерлерінен шабыттанған «Көк дельфин» шкунері салынды. 1945 жылдың мамыр айында Германияның капитуляциясынан кейін U 889 Шелбурн (Жаңа Шотландия) қаласында Канада Корольдік теңіз күштеріне бас берді.

Ғимараттар

Шелберннің көптеген ғимараттары лоялистер заманына дейін салынған. Шелберн округінің мұражайы – 1787 жылы Шотландиядан келген шебер-ағашшы Дэвид Найрн салған, қайта жаңартылған үй. Қазіргі заманғы Христос шіркеуі (Англикан) сол атпен белгілі болған алғашқы ғимараттың орнында салынған, оны лоялист Исаак Хилдрет жобалап, 1790 жылы епископ Чарльз Инглис киелі деп жариялаған. Алғашқы құрылыс 1971 жылы өрттен қирады. Тотидің дүкенін шамамен 1800 жылы Джон Тоти салған деп есептеледі. Уотер-стрит және Джордж-стрит көшелерінің қиылысындағы әр бұрышта 1783 жылы салынған үйлер тұр. 1787 жылы жаңа қоныс аударушыларға мемлекет тарапынан азық-түлік беру тоқтатылды. Елді мекен әлі өз күшімен асығалмағандықтан, көптеген қоныс аударушылар үйлерін сатуға қойды немесе тастап кетті. Олар Англияға, Нью-Брансуикке, Үстігі Канадаға және АҚШ-қа кетіп қалды. Африкалық американдықтардың шамамен жартысы елден шығып кетті, олардың көпшілігі Батыс Африкадағы (қазіргі Сьерра-Леоне) Фритаун жаңа колониясына көшіп кетті. 1820 жылдары Шелберннің халқы шамамен 300 адамға дейін азайды.

Қазіргі күн

Шелберн 1907 жылдың 4 сәуірінде қала ретінде тіркелді. Бірінші толқын иммигранттардың лоялистерінің кейбір ұрпақтары бүгінге дейін осы аймақта тұрып келеді. Балық аулау әлі де басты сала болып табылады, жыл сайын порт арқылы шамамен 9,5 миллион фунт балық өтеді. Басқа экономикалық салаларға туризм, аквакультура, балық өңдеу, бөшкелер, граниттік ескерткіштер және теңіз жабдықтарын жасау кіреді. 2011 жылдың соңында Ирвинг компаниясына шамамен 35 миллиард долларлық ең ірі мемлекеттік кеме құрылысы келісімі берілді. Бұл негізінен Галифакс кеме құрылысы кешеніндегі жұмыстарға арналған, бірақ келісімшарттың 30 жылдық мерзімі ішінде Шелберн кеме құрылысы кешенінде де жұмыстар жүргізілуі күтілуде. Cooke Aquaculture компаниясы Шелбернді лосось шаруашылығы үшін таңдады. Аймақтағы шаруашылықтардың санын сегізге немесе одан да көпке дейін ұлғайту және 350 адамды жұмыспен қамтитын балық өңдеу зауытын салу жоспарлануда. 2012 жылдың ақпан айында Канаданың тағамдық қауіпсіздік агенттігі жұқпалы лосось анемиясы (ISA) ошағы болжамына байланысты бір нысанды карантинге алды. Аймаққа Ярмуттан шығатын апталық газет – «Три округінің авангарды», ірі онлайн жаңалықтар қызметі, қаланың шығысы мен батысындағы радиостанциялар, Галифакстан шығатын CBC радиосы және «The Chronicle Herald» газетінің аймақтық нұсқасы қызмет көрсетеді. Бұрынғы жергілікті газеттердің қатарында 1784 жылдан бастап газеттер шығарылатын қиылыстағы ғимаратта жарияланған «The Coast Guard» газеті бар. Одан бұрынғыларына «General Advertiser», «Port Roseway Gazetteer» және «Shelburne Advertiser» және «American Gazette» газеттері кіреді.

Климат

Шелберннің жазғы жылы ылғалды континенттік климаты бар (Кёппен климаттық жіктелуі Dfb), ол Оңтүстік Жаңа Шотландиядағы және Солтүстік Жаңа Англияның жағалау аймақтарындағы көптеген жерлерге ұқсас. Жағалауда орналасқандығы және Атлант мұхитының температураны теңдестіретін әсеріне байланысты, Шелберннің климаты салыстырмалы түрде қоңышпенді, температураның күрт өзгеруі жоқ. Қыстары ылғалды және суық, желтоқсанның ортасынан наурыздың соңына дейін қар, қатып жауған жаңбыр және жаңбыр жиі жауады. Бұл тұрғысынан, жылдың әр айындағы орташа максималды температура Шығыс Канаданың басқа аймақтарына қарағанда жоғары болады. Қыс айларында қар көп жауады, бірақ ол ұзақ уақытқа тоқтамайды. Көбінесе қарлы борандар қатып жауған жаңбырға, содан кейін жаңбырға айналып, жиналған қарды ерітеді. Қысқы дауылдан кейін ауа көбінесе тазаланып, суық болады. Көктем салқын және көбінесе ылғалды, ал жазда маусым мен шілде айының басында тығыз таңғы тұман болады, одан кейін қыркүйек айының соңына дейін ашық, жылы күндер келеді. Күзгі ауа райы жағымды күндермен және салқын түндермен сипатталады, бұл қараша айына дейін созылуы мүмкін. Атлант мұхитының теңдестіретін әсеріне байланысты, күзгі ауа райы қарашаның соңына немесе желтоқсанның басына дейін жалғасуы мүмкін. Жерде жатқан қар қаңтарға дейін сирек кездеседі, ал Шелберн "Нор-Истер" деп аталатын күшті жағалау дауылдарына ұшырайды, олар қатты жаңбыр, күшті толқындар және зиян келтіретін желдер әкеледі. Мұндай дауылдар күздің ортасынан көктемге дейін болуы мүмкін. Шелберн сондай-ақ тамыз бен қазан айларында кейде әсер ететін дауылдарға да ұшырайды.

Демография

Статистика Канадасы жүргізген 2021 жылғы халық санағы бойынша Шелберн қаласында 1644 адам тұрады, олардың 794-і 917 жеке тұрғын үйдің ішінде орналасқан, бұл 2016 жылғы 1743 адамнан айырмашылықты көрсетеді. Жер ауданы - 154,5 км², 2021 жылы халық тығыздығы 78,5 адам/км² құрады.

Қоршаған ортаға қауіптер

1946 жылы Шелберн қаласының Паттерсон бөлімінде, қаланың оңтүстік жағында орналасқан африкалық Новая Шотландия қауымына тікелей жақын жерде Морван жолы полигоны құрылды. Осы қауымдардың тамыры 1776 жылғы Американ революциясынан кейін қалыптасты, ол қара лоялистерді Канада жерлеріне көшіруге және қоныстандыруға мәжбүр етті. Бұл полигонды аз ұлттық қауымдарға жақын орналастыру экологиялық расизм мәселесін тудырады, әсіресе олар осы зиянды факторлардың әсеріне пропорционалды түрде ұшырағанда және осы мәселеге қарсы күресу үшін жеткілікті саяси күшке ие болмағанда. Полигон өнеркәсіптік, медициналық және тұрмыстық қалдықтарды қоса алғанда, әртүрлі қалдықтарды қабылдау үшін пайдаланылды. Он жылдар бойы қалдықтарды өртеу нәтижесінде ауаның ластануы күшті болды, ал аудандағы тұрғындар осы лас ауаны тыныс алды, бұл денсаулыққа қатысты үлкен алаңдаушылықтарға әкелді. Бұл тұрғындардың өмір сапасына тікелей әсер етті, өйткені қалдықтарды өртеуден шыққан жағымсыз иіс тыныс алуды қиындатты, үйден шығуға мүмкіндік бермеді, киімді бірнеше рет ауыстыру қажеттігі туды және күнделікті істерді орындауға кедерілді. Полигон тұрғын үйлерге қарағанда жоғарыда орналасқандықтан, қалдықтардан ағып шыққан сулар қауым пайдаланатын су ресурстарын ластады. Бұл азаматтардың денсаулығына қатысты мәселелерді, канцерогендердің артуына байланысты сұрақтарды және қауымдағы қатерлі ісік ауруларынан болатын өлім-жітім көрсеткіштерін арттырды. Экологиялық зияндылық, нәсілдік теңсіздік және қоғамдық денсаулық жобасы (ENRICH жобасы) қауымда зерттеу жүргізіп, Новая Шотландиядағы африкалық Новая Шотландия және Микмак қауымдарында полигонның орналасуы басқа қауымдарға қарағанда пропорционалды емес екенін көрсетті.

Қоғамдық кітапхана

Шелбурн қаласындағы 17 Глазго көшесінде орналасқан Маккей еске алу кітапханасы Батыс округтер аймақтық кітапханасының ірі филиалдарының бірі. Ол 1969 жылдың 5 маусымында Батыс округтер аймақтық кітапханасының құрамына қосылды, бірақ Шелбурнда алғашқы филиалы 1970 жылдың 15 ақпанында ашылғанға дейін физикалық орны болған жоқ. Филиал 1989 жылдың 21 шілдесінде қазіргі орнына көшірілді.

Саябақтар

Аралдар провинциялық паркі Шелбурн ауданының муниципалитетіне жақын жерде орналасқан.