Ирландияның Фанад түбегі

Кіріспе

Фанад (ресми атауы: Fánaid) – Ирландияның Донегал округіне қарасты Солтүстік жағалауындағы Лох Суилли және Мулрой шығанақтары аралығында орналасқан жарым арал. Фанад атауының шығу тегі ирланд тіліндегі Fána сөзінен – «еңіскеп жатқан жер» деген мағынаны білдіреді. Ескі жазбаларда Фаннет немесе Фаннетт деп те аталады. Фанадта шамамен 700 адам тұрады, олардың 30 пайызы ирланд тілінде сөйлейді. Фанад Клондаваддог, Киллигарван және Таллиферн мен Огхиниш приходтарының бір бөлігін қамтиды. Оның ұзындығы шамамен 25 км, солтүстіктен оңтүстікке қарай Фанад мүйісінен Рамельтон қаласына дейін, ал ені шамамен 12 км, Догбег пен Глинск елді мекендері арасында шығыстан батысқа қарай созылған. Фанадтың оңтүстік шекарасы ғасырлар бойы дау-жанжалдың тууына себеп болған. 16 ғасырда, Фанадты билеген МакСуибн тайпасы тұсында, Фанайд аумағы Килмакренан мен Рамельтон арасындағы Леннон өзеніне дейін жеткені айтылған. 1835 жылы геодезист Джон О'Донован Ратмулланды Фанадтың астанасы деп атады, сондай-ақ Клондаваддогты «Фанайдтың ең солтүстік приходы» деп атады, яғни Фанад Клондаваддогтан басқа да приходтарды қамтитынын көрсетеді. О'Донован сондай-ақ: «Иншовен тұрғындары Фанайдтың Ратмелтаннан Мулрой шығанағына дейін созылатынын айтады, бірақ өзін өркениетті санаған Киллигарван, Тулли және Огхиниш приходтарының жергілікті тұрғындары өздерінің Фанайд халқы екенін жоққа шығарады» деп жазған. Ол Тамни, Росснакилл сияқты шағын ауылдардан және Керрикил атты көршілес ауылдан тұрады. 19 ғасырдың ортасынан бері Фанадта тіркелген әулеттік тегі бар фамилиялар: Блейк, Каллаган, Кэннон/Кэннинг, Карр/Керр, Колл, Койл, Дини, Доэрти, Фриль, Фелти, Галлахер, Мартин, МакАтер/МакИнтайр, МакКонигли/МакГонигл, МакГинли/МакКинли, Шилс/Шилдс және Суини/МакСвинь.

Геология және география

Донегал округінің геологиялық карталары Фанад түбегі арқылы оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылатын тау жыныстарының орналасуын көрсетеді. Түбектегі негізгі тау жыныстары көбінесе Дальрадиан мета-шөгінді тау жыныстарынан тұрады, олар мыңжылдықтар бойында ауа райының және эрозияның әсерінен ашыққа шықты. Түбектің солтүстік жағында Балливорискиден Фанад басына дейін гранодиорит магмалық тау жыныстары кездеседі, бірақ Фанадтың көп бөлігі Орта Дальрадиан кварцитінен және кейбір пеллит тау жыныстарынан тұрады, сондай-ақ жергілікті жерлерде сланецтер мен тиллиттер де бар – соңғылары көбінесе Малрой шығанағының солтүстік бөлігінде шоғырланған. Фанад басының айналасындағы жартастар ашық гранодиориттен тұрады, ал Фанад басынан Портсалонға дейін оңтүстікке қарай созылатын биік жерлер кварциттен құралған. Кнокалла тауы да кварциттен жасалған. Фанадтың ландшафты геологиялық процестердің нәтижесінде қалыптасқан, оның ішінде 14 000 жыл бұрын болған мұз қаптамалары мен мұздықтардың мерзімдік жабуының әсері де бар. Мұз қабатының шегінуі Фанад пен айналасындағы аймақтарға елеулі әсер етті. Лоу-Свиллидің көп бөлігі соңғы 10 000 жыл ішінде теңіз деңгейінің көтерілуіне байланысты суға батқан құрлық болған болуы мүмкін деп есептеледі. Малрой шығанағы да сол кезде осылай қалыптасқан болуы мүмкін. Ратмулланның солтүстігіндегі Уайт-Странд жағалауындағы торфтың ашық жатқан жерлерінде теңіздің алға жылжуы салдарынан суға батқан ағаштардың қалдықтары сақталған. Фанад жағалауындағы көптеген жағажайлар осы кезде мұздық шөгінділерінен пайда болды, олар кейіннен толқындар мен ағыстардың әсерінен қайта өңделді. Ирландияның көп бөлігі сияқты, мұздықтан кейінгі ландшафт температураның жоғарылауымен ашық тундрадан қарағай, емен, алдър, қоңыржүзім және қайың ағаштары басым болатын ормандарға дейін біртіндеп өзгерді, көлдер мен батпақтардың арасындағы кеңістіктердегі ағаштардың арасындағы үзілістер болды. Бұл, мүмкін, мезолиттің соңғы кезеңінде, шамамен б.з.д. 5000 жылы жағалау бойымен келген алғашқы қоныс іздеушілерге қарсыласқан ландшафт болды. Осы кезеңде Дунафтағы Иншовеннің жағалау аймақтарында және Хорн-Хедтің батысында адамдардың қоныстанғандығының археологиялық дәлелдері бар, сондықтан Фанадтың да сол кезде уақытша қоныстанған болуы мүмкін деп болжауға болады. Фанад ландшафтының кейінгі дамуы, әдетте, табиғи күштерге қарағанда адамның әрекеттеріне байланысты, мезолиттік аңшылар, балықшылар мен жинаушылардың келуінен неолиттік кезеңде (б.з.д. 4000 жылдан бастап) алғашқы егіншілікке өтуіне байланысты. Мезолит кезеңіндегі ағаштармен қапталған ландшафт біртіндеп егістік жерлерде ашық ауылға айналды, бұл қазіргі Фанад ландшафтының басталуын білдірді, оның төменгі деңгейлердегі егістік жерлері, бұталы және жоталы жерлер, сондай-ақ көлдер мен өзендер араласқан батпақтар бар.

Geological maps of County Donegal show rock alignments running south west to north east across the Fanad peninsula. The underlying rock in the peninsula is mostly of Dalradian meta sedimentary rocks, which have been exposed by weathering and erosion over the millennia There are areas of Granodiorite igneous rocks across the northern end of the peninsula from Ballywhoriskey to Fanad Head, but the greater part of Fanad consist of Middle Dalradian Quartzite and some Pellite rocks with local occurrences of Schists and Tillites – the latter mostly concentrated around the northern inlet of Mulroy Bay. The cliffs around Fanad Head are of exposed Grandiorite, whereas the higher ground running south from Fanad Head to Portsalon is a band of Quartzite. Knockalla Mountain is also formed of Quartzite. The landscape of Fanad has been shaped by geological processes which include the effects of periodic covering with ice sheets and glaciers as recently as 14,000 years ago. The retreat of the ice sheet had a major impact on Fanad and surrounding areas. It is speculated that much of Lough Swilly was may have been dry land which was flooded due to a rise in sea level within the last 10,000 years. Mulroy Bay may have been similarly formed at this time. The peat outcrops on the foreshore at White Strand north of Rathmullan contain the remainder of trees which were submerged by the advance of the sea in this area. Many of the beaches on the Fanad shoreline were formed at this time by glacial deposits which were subsequently reworked by the actions of waves and currents. In common with much of the rest of Ireland, the post glacial landscape gradually changed with rises in temperature from open tundra to one dominated by forests of pine, oak, alder, hazel and birch, with breaks in the canopy on the edges of the intervening expanses of lake and bog. This was probably the landscape which greeted the earliest settlers who ventured along the coastline in the late Mesolithic Period, possibly about 5,000 BC. There is archaeological evidence of human occupation of coastal areas of Inishowen at Dunaff and west of Horn Head during this period and it is reasonable to assume that Fanad also saw some transient occupation at this time. The subsequent evolution of the landscape in Fanad probably owes more to human intervention than to natural forces, reflecting the shift from visits by Mesolithic hunters, fishers and gatherers to the introduction of primitive farming during the Neolithic period from 4,000 BC onwards. The tree covered landscape of the Mesolithic period would have given way gradually to a more open countryside in arable areas, marking the beginning of the contemporary landscape of Fanad, with its mixture of arable land at lower levels, with scrub and gorse covered uplands, and bogs interspersed with occasional lakes and streams.

Мезолит және неолит кезеңдері

Мезолиттік кезеңде (б.з.д. 8000-4000 жж.) Фанад аумағында адамдар тұрғандығына нақты дәлелдер жоқ, бірақ жоғарыда айтылғандай, осы кезеңде жағалау аймақтарында уақытша қоныстану болған болуы мүмкін. Фанадтағы адам қонысының ең ерте дәлелі, мүмкін, Тирладен, Драмхаллаг Жоғарғы және Кревари Жоғарғы сияқты жерлердегі мегалитикалық сот қабірлерінің болуы, олар шамамен б.з.д. 4000-3500 жылдар аралығында салынған болуы мүмкін. Сондай-ақ, неолит дәуірінен портал қабірлері немесе дольмендер де бар, мысалы, Керрикилдің оңтүстігіндегі Гортнаверн және жарты аралының Лоуг Свилли жағындағы Солтпанс үстіндегі нысандар. Бұл шамамен б.з.д. 3800-3200 жылдар аралығында салынған деп есептеледі.

Қола дәуірі мен темір дәуірі

Фанадтың қола дәуірінде (2000 – 500 б.з.д.) қоныстанғанына дәлелдер қабірлер мен олармен байланысты ескерткіштер түрінде сақталып қалған. Ратмулланның жанында қола дәуіріне жататын үш мүмкін тас шеңбер анықталды. Фанадта қола дәуірінен қалған деп саналатын бірнеше тас жәшіктердегі жерлеу орындары табылды, оның ішінде Ратмулланға жақын Килликольман төбесіндегі қиратылған топ та бар. Сақина тәрізді бекіністер (Кашелдер) және әсем оюлы тас өнерлері темір дәуіріндегі Донегалдың (б.з.д. 500 – 400 ж.) ерекшеліктері болып табылады, олардың ішінде Гриан Аилх сияқты маңызды ескерткіштер де бар. Фанадтың 35-40 орнында, негізінен Суилли және Мулрой жағалауларындағы жағалау аймақтарында сақина тәрізді бекіністердің іздері табылды.

Ерте ортағасырлық кезең

Белоидея мен ең алғашқы жазбалар Фанадты бастапқыда Корпрайге тайпасы мекендегенін көрсетеді, олардың ішінде әйгілі Колмкилледің анасы Эйтне болған делінеді. Корпрайгелер Оңтүстік Суилли өзені мен Бенсвилли тауының, соның ішінде Гартанның аймағын қамтып, билік еткен болуы мүмкін. VII ғасырдың басында Донегал тайпаларының бірі – Cenel Conaill, ол Тоғыз Кешірімнің Ниалл (Гейль: Niall Noigiallach) ұрпағы деп есептеледі және Төменгі Финн аңғарындағы Маг нИтадан бастау алған, Фанадқа қарай кеңейе бастады, бұл Корпрайгелердің солтүстікке қарай шегінуіне себеп болуы мүмкін. XII ғасырға қарай Корпрайгелердің бұл аймақтағы барлық іздері жоғалып кетті. Конгал Кенемигер Мак Фергус Фанад 700 жылдан 710 жылы қайтыс болғанға дейін Ирландияның жоғары патшасы болды. Фанадтағы Cenel Conaill билігінің резиденциясы Фанадтың солтүстік-батысындағы «сулар арасында» орналасқан Кашельморда болған деп саналады. Cenel Conail кейіннен Inishowen аймағынан келген Cenel Eoghain тайпасының күшеюінен билігін жоғалтты, әсіресе 789 жылғы Клойтех шайқасынан кейін Cenél Conaill Барнсмордың оңтүстігіне қарай ығысты. Cenel Conaill билігінің әлсіреуімен, Фанад аймағы Конгал Кенемигердің ұлынан тараған О’Бреслин тайпасының бақылауына көшті. Осы кезеңде 921 жылы викингтердің Фанадқа шабуыл жасағаны туралы жазбалар бар – атап айтқанда, Милфордқа жақын Киннавердегі Мулрой шығанағында.

Орта ғасырдың аяғы

О'Бреслиндердің Фанадтағы билігі 1263 жылдан кейін біраз уақытқа дейін сақталды. Осыдан кейін Тир Конайлдың басшылары О'Доннеллдер, клан басшылығы үшін күрестегі белгілі бір О'Доннелл отбасыларын қолдағандығы үшін Фанадтың қосалқы басшылығын Максуинейлерге (гейл: MacSuibhne) берді. Шотландиядан келген, жалдамалы жауынгерлер болған Максуинилер 16-шы ғасырдың соңында Ратмуллан қаласындағы қамал мен Кармелиттер монастырының құрылысын жүзеге асырды. Максуинилер шамамен 1532 жылы Мулрой шығанағының жоғарғы бөлігіндегі Моросс қаласындағы мұнаралы үйдің құрылысына да жауапты болды.

17 және 18 ғасырлар

Максуинилердің Фанад иелері ретінде билігі 1607 жылы графтардың қашуымен және одан кейінгі Ольстер плантациясымен аяқталды, бірақ олар 1641 жылғы көтеріліске дейін Фанадтағы кейбір жерлерді меншік иелері ретінде ұстап отырды, содан кейін қалған Максуини жерлері тәркіленді. "Фанадтың мұрагерлік басқаруы" Максуини отбасыларында сақталды. Леabhar Clainne Suibhne

Фанадтағы жерлер негізінен сервиторларға (Тоғыз жылдық соғыстың ардагерлерін қоса алғанда, тәждің қызметкерлеріне) берілді. 1654 жылғы азаматтық сараптамада тіркелген қоныс аударушылардың арасында БелликланмкКаллендегі Ричард Перкинс (sic), Бунинтайндағы Уильям және Дэвид Лайн (Буннатон? ), Джон Роули Баллимастоккерде, Крейверс (Кроагросс?) және Магераварденде, Томас Стюарт Карлан, Нокбрак және Драмфэдте, Уильям Паттон Кроганде, Колин және Патрик Кэмпбелл Моросста және Люк Эш Баллихоркта болды. Таллинадлдың кейбір жерлері Дублиндегі Тринити колледжінің проректоры мен стипендиаттарына берілді. Ратмуллан бастапқыда сэр Ральф Бинглиге берілді, бірақ көп ұзамай оның күйеу баласы, епископ Ноксқа өтті. Ратмуллан қала ретінде бекітілді және 1618 жылы Нокс кармелиттер монастырын сарай ретінде қайта жабдықтады. Ол ХVІІІ ғасырдың соңына дейін Нокс отбасының резиденциясы болып қала берді. Осы кезеңде 1693 жылы Роснакилдегі Ирландия шіркеуінің салынуы да маңызды оқиға болды. Плантацияға қарамастан, Фанад өзінің көпшілік бөлігін жергілікті тұрғындар мен гэльдік салтында сақтап, ирланд тілін жарты аралының басты тілі етіп сақтады – бұл жағдай 19-ғасырдың ортасына дейін көбінесе өзгеріссіз қалды. XVIII ғасырда Фанадқа ауылдық өнеркәсіп енгізіліп, инфрақұрылым да жақсарды. 18-ғасырдың ортасынан бастап мал өсіру, сельдь балық аулау, зығыр өсіру және зығыр матасы тоқу сияқты салалар жергілікті экономиканың бір бөлігіне айналды.

20 және 21 ғасырлар

XX ғасырдың бірінші жартысында Фанад, Донегалдағы басқа да жағалау аймақтары сияқты, өзін-өзі қамтамасыз етуге негізделген шаруашылыққа көшті. Ауыл шаруашылығынан тыс жұмыс орындары өте шектеулі болғандықтан, тұрақты және маусымдық көші-қон деңгейі жоғары болды. Адамдар Ұлыбритания мен АҚШ-қа, сондай-ақ Ирландияның Дерри қаласына, ал аздап Белфаст пен Дублинге де қоныс аударды. Халық санының төмендеуі жалғасты, 1961 жылы 2846 адам тіркелді, бұл 1840 жылдары тіркелген халықтың шамамен төрттен бірін құрады. 2006 жылғы халық санауында Кароукил, Роснакилл, Фанад Солтүстік және Фанад Батыс сайлау округтерінің жалпы саны 2131 адамды көрсетті. Осы кезде шаруашылық едәуір төмендеді, мал шаруашылығы жергілікті ауыл шаруашылығының басты бөлігі ретінде шектеулі болды. Жергілікті ауыл шаруашылығы Малрой шығанағында және Лоуг Свиллиде балық шаруашылығының дамуы арқасында белгілі бір деңгейде өсті, бұл жергілікті жұмыс орындарының маңызды көзі болды. Бірақ 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басында құрылыс саласы, әсіресе, жергілікті табыс көзіне айналды, демалыс үйлерінің көбеюі мен жалпы тұрғын үй қорының және инфрақұрылымның жаңаруының нәтижесі болды. Жергілікті инфрақұрылымға 2009 жылы Малрой шығанағының солтүстік жағында салынған үлкен көпір қосылды, ол Фанадтан батысқа қарай Карригарт, Даунингс және солтүстік жағалаудағы басқа да қалалар мен ауылдарға қол жеткізуді жеңілдетті. Туризм де маусымдық жұмыспен қамтуға мүмкіндік берді. Соңғы жарты ғасырда жергілікті мекемелер біріктірілді, бұл халық санының азаюын көрсетеді. Ұлттық мектептердің желісі бірнеше үлкен мекемелерге біріктірілді. Көптеген жергілікті дүкендер жабылды, бұл халық санының төмендеуімен және тұрғындардың ұялылығының артуымен байланысты, олар енді ірі халық орталықтарында, мысалы, Леттеркенниде сауда жасау мүмкіндігіне ие.

Спорт

Жергілікті футбол клубы, Фанад Юнайтед, Ольстердің Жоғарғы лигасынде ойнайды. Олар лиганың ең табысты клубы, он төрт титул жеңіп алған. Ұлттық деңгейде олар FAI Intermediate Cup және FAI Youth Cup турнирлерін ұтып алды. Жергілікті GAA клубы – Fanad Gaels (Gaeil Fhánada).