Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Банту этносы
Bantu Ethnic Group
Беті-Пахуин – Камерунның Орталық аймағында орналасқан банту этносы. Олар бірнеше жеке кландарға бөлінгендігімен, барлығының ортақ түбірі, тарихы және мәдениеті бар. 21-ші ғасырдың басында 8 миллионнан астам адамнан тұрады деп есептеледі, бұл Камерунның орталық бөлігінде және оның астанасы Яундедегі ең ірі этникалық топты құрайды. Олардың беті тілдері бір-бірін түсіне алады.
The Beti Pahuin are a Bantu ethnic group located in Center region of Cameroon. Though they separate themselves into several individual clans, they all share a common origin, history and culture. Estimated to be well over 8 million individuals in the early 21st century, they form the largest ethnic group in central Cameroon and its capital city of Yaounde. Their Beti languages are mutually intelligible.
Топтық айырмашылықтар
Бети Пахуиндер 20-дан астам жеке кландардан құралған. Олардың қоныстанған аймағы – солтүстікте Санага өзенінен басталып, Экваторлық Гвинеяға, Габонның солтүстік бөлігінен Конгоның оңтүстік бөлігіне дейін, батысында Атлант мұхитынан шығысында Джа өзеніне дейін созылған ормандар мен төбелі жерлер.
The Beti Pahuin are made up of over 20 individual clans. Altogether, they inhabit a territory of forests and rolling hills that stretches from the Sanaga River in the north to Equatorial Guinea and the northern halves of Gabon to Congo to the south, and from the Atlantic Ocean to the west to the Dja River in the east.
Бети
Бірінші топқа Евондо (дәлірек айтқанда, Коло), Бане, Фанг (дәлірек айтқанда, М’фанг), Мбида Мбане, Мвог Ньенге, Бран (дәлірек айтқанда, Бранг немесе Бронг) және Итон (немесе Итон) кіреді. Итон одан әрі Итон Бети, Итон Белуа және Белуа Итон болып бөлінеді. Эвондо, немесе Яунде халқы, Камерунның астанасы Яундеге шоғырланған, ол олардың құрметіне аталған. Олар сондай-ақ шығыс Мефу аймағында және Орталық провинцияның Мфонди, Ньонг және Со аймақтарында қоныстанған. Олардың қалған территориясы Оңтүстік провинцияның Океан бөлімінің солтүстік бөліктерінде жатыр. Олардың тілі (немесе бети диалектісі), сондай-ақ Эвондо деп аталады, 1982 жылы Камерундaғы бети тілдерінің ішінде ең көп таралған тіл болып саналды, шамамен 1,2 миллион адам сөйлейтін. Яундеде және Камерунның Орталық және Оңтүстік провинцияларының көп бөлігінде ол лингва франка қызметін атқарады. Итон халқы негізінен Камерунның Орталық провинциясының Леки аймағында тұрады, ірі елді мекендері Са’а және Обала қалалары. Олар Итон тілінде немесе диалектісінде сөйлейді, 1982 жылы оны 500 000 адам қолданған.
The first grouping, called the Beti, consists of the Ewondo (more precisely Kolo), Bane, Fang (more precisely M'fang), Mbida Mbane, Mvog Nyenge, Bran (more precisely Brang or Brong) and Eton (or Iton). The Eton are further subdivided into the Eton Beti, Eton Beloua, and Beloua Eton. The Ewondo, or Yaunde, are centered on Yaoundé, Cameroon's capital, which was named for them. They also populate the eastern Mefou division and the Mfoundi and Nyong and So divisions in the Centre Province. The remainder of their territory lies in the northern portions of the Ocean division in the South Province. Their language (or Beti dialect), also called Ewondo, is the most widely spoken of the Beti languages in Cameroon, with an estimated 1,200,000 speakers in 1982. It serves as a lingua franca in Yaoundé and much of the rest of Cameroon's Center and South Provinces. The Eton live primarily in the Lekie division of Cameroon's Centre Province with major settlements at Sa'a and Obala. They speak the Eton language or dialect, which had 500,000 speakers in 1982.
Түйе
Екінші топты Фанг (немесе Фан) құрайды. Жеке этникалық топтарға нақты Фанг тайпасы, Нтуму, Мвае және Окак жатады. Фанг аймақтары Камерунның оңтүстік жиегінен, Оңтүстік провинциясындағы Криби, Джум және Мванган қалаларының оңтүстігінен басталады, содан кейін шекарадан өтіп, Экваториалдық Гвинеяның Рио Муни аймағының барлығын және Габон мен Конгоның оңтүстігін қамтиды.
The Fang (or Fan) form the second group. Individual ethnic groups include the Fang proper, the Ntumu, the Mvae, and the Okak. Fang territories begin at the southern edge of Cameroon south of Kribi, Djoum, and Mvangan in the South Province and continue south across the border, including all of Río Muni in Equatorial Guinea and south into Gabon and Congo.
Бұлу
Үшінші топ – Булу деп аталады және Камерундағы барлық Бети Пахуиннің шамамен үштен бірін құрайды. Булуларға Сангелима, Криби және Эболованың нағыз Булулары, Джа өзені аңғарының Фонг және Заман тайпалары, Ньонг өзені аңғарының Йенно, Йембама және Елинда тайпалары, сондай-ақ Есум, Ебекекан, Ебеколо және Мвеле тайпалары кіреді.
The third grouping is called the Bulu and makes up about a third of all Beti Pahuin in Cameroon. The Bulu include the Bulu proper of Sangmélima, Kribi, and Ebolowa, the Fong and Zaman of the Dja River valley, the Yengono, Yembama and Yelinda of the Nyong River valley, and the Yesum, Yebekanga, Yebekolo, and Mvele.
Басқа топтар
Сонымен қатар, бірнеше басқа халықтар қазіргі уақытта бети пахуин көршілері тарапынан ассимиляцияланып немесе "пахуинделуде". Оларға мангуисса, йекаба, бамвеле, эвузок, батчанга (цинга), омванг, йетуде және шамалы дәрежеде бака халықтары кіреді.
In addition, several other peoples are currently being assimilated or "Pahuinised" by their Beti Pahuin neighbours. These include the Manguissa, Yekaba, Bamvele, Evuzok, Batchanga (Tsinga), Omvang, Yetude, and, to some extent, the Baka.
Қоғам және мәдениет
Беті пахуиндер көбінесе какао және кофе өсіру сияқты табысты кәсіптермен айналысады. Бети Пахуин халқы әкелік туыстық желісі бойынша ұйымдасқан, бірақ оның кейбір кіші топтары бұрын аналық туыстық жүйесін қолданғанға ұқсайды. Осы аналық туыстық тарихының нәтижесінде, ананың інісі мен сіңілі баласы арасындағы тығыз байланысты бүгінге дейін байқауға болады. Отбасы (ер адам, оның әйелі немесе әйелдері және балалары) осы жүйенің негізін құрайды. Бір ауылда ортақ тектің бірнеше отбасы бірге тұрады, ал бірнеше туысқан ауылдар бір кланға бірігеді. Бұл кландар басшының номиналды билігінде болады, ол сонымен қатар діни тұлға ретінде де қарастырылады. Бети Пахуин этносының көпшілігі бірнеше жүз адамнан аспайтын шағын, жол бойындағы ауылдарда тұрады. Бұл ауылдар көбінесе сызықтық болып келеді, үйлер жолға параллель орналасқан және орманмен шектеседі. Типикалық тұрғын үйлер бамбук қаңқасына орнатылған құрғақ кірпіштерден салынып, рафия пальмасының жапырақтарымен жабылады. Соңғы жылдары металл шатырлар жиі қолданылатын болды, ал ең бай адамдар үйлерін бетоннан салады. Бети Пахуин аумағында немістер мен француздар құрған көптеген ірі қалалар мен кенттер де бар. Мұндағы елді мекендер еуропалық үлгіде салынған, көшелер желісі, түрлі аудандар және орталық әкімшілік немесе сауда орталықтары бар.
A large number of Beti Pahuin are involved in lucrative enterprises such as cocoa and coffee farming. The Beti Pahuin peoples organised themselves according to a series of patrilineal kinships, although some of its subgroups seem to have practiced matriliny in the past. As a consequence of this matrilineal past we can still nowadays see the strong link among the maternal uncle and the nephew. The family (a man, his wife or wives, and his children) forms the backbone of this system. Several families of a common lineage live together in a village, and in turn, several related villages form a clan. These clans come under the nominal rule of a chief, who is also traditionally regarded as a religious authority. The majority of the Beti Pahuin ethnic groups live in small, roadside villages of no more than a few hundred inhabitants. These villages are mostly linear, with houses paralleling the road and backed by forest. The typical dwelling unit is constructed of dried mud bricks placed onto a bamboo frame and roofed with raffia palm fronds. In recent times, metal roofing has become increasingly common, and wealthier individuals may construct their homes in concrete. Beti Pahuin territory also includes a number of sizable towns and cities, most of which were begun by the Germans or French. Here, settlements are more in the European pattern, with a network of streets, various neighborhoods, and central administrative or commercial districts.
Диета
Көптеген адамдар егіншілікпен айналысады. Маниок пен жүгері негізгі егістері болып табылады, ал банан, ямс және жер жаңғағы да маңызды рөл атқарады (іс жүзінде, "Евондо" және/немесе "Яунде" сөздері "жер жаңғағы" дегенді білдіреді) және жалпы жер өнімдері. Тамақтануға орман өнімдерінің алуан түрлері, мысалы, жасыл жапырақты көкөністер, жәндіктер, саңырауқұлақтар және пальма ағашының түрлі өнімдері қосымша пайдаланылады. Мал шаруашылығы көбінесе бағып-қағуға жіберілетін кішкентай малдармен – егіздер, шошқалар және тауықтармен – шектеледі. Бұл жануарлар әдетте сіреу, немесе Жаңа жыл сияқты арнайы мерекелерге сақталады. Ал жыл бойындағы жануар ақуызының басты көзі – аңшылар әкелген панголин, кірпік шошқа және маймыл сияқты жабайы жануарлардың еті. Сонымен қатар, балық аулау Экваторлық Гвинея және Сан-Томе мен Принсипидегі көптеген Бети Пахуин үшін өте маңызды. Бети Пахуиннің көптеген өкілдері Экваторлық Гвинея, Габон және Камерунның оңтүстігіндегі какао плантацияларында жұмыс істейді. Олардың көпшілігі – Булус немесе Фанг тайпаларынан, себебі олардың аумағында плантациялардың ең көп шоғырланған орындары орналасқан. Ал Евондо тайпасы солтүстік аймақта көбінесе біліктілігі төмен жұмыстар табады, өйткені олардың қоныс аумағы көбінесе қалалық жерлерге жақын орналасқан. Көптеген Бети Пахуин ағаш, піл сүйегі және сабын тасын өңдеуде шебер болған. Олар әсіресе, жанды маскаларымен танымал болды.
Most individuals maintain an agrarian lifestyle. Manioc and maize form the staple crops with plantains, yams, and groundnuts also playing a vital role (in fact, "Ewondo" and/or "Yaoundé" mean "groundnut") and in general the earth. A variety of forest products, such as greens, insects, mushrooms, and various palm products, supplements the diet. Livestock is limited to small animals that may be left to forage unattended, such as goats, pigs, and chickens. These are typically saved for special occasions such as funerals or New Year's Day. Instead, the main source of animal protein during the year, comes from bushmeat, that is, wild game such as pangolin, porcupine, and monkey brought in by jungle hunters. Likewise, fishing is central to the lives of many Beti Pahuin, particularly in Equatorial Guinea and São Tomé and Príncipe. In addition, a substantial number of Beti Pahuin are involved in the cocoa plantations that dot the territory of Equatorial Guinea, Gabon, and Cameroon's south. Most of these are Bulus or Fangs, since their territory contains the largest concentration of plantations. In contrast, the Ewondos farther north often find work as unskilled labor, as their environment is much more urbanized. Many Beti Pahuin were highly skilled workers in wood, ivory, and soapstone. They were particularly noted for their lively masks.
Дін
Беті пахуиндердің көпшілігі 1939 жылға дейін христиан дініне көшті (бірақ Фангтар да Митсогоның ықпалына түсті). Сол кезде олардың дәстүрлі мәдениетінің көп бөлігі, оның ішінде көптеген жергілікті билер мен әндер тасталып кетті. Колониялық кезең аяқталғаннан кейін олардың дәстүрлі діні қайта жандана бастады, мысалы, Бвити діні, сондай-ақ Эвондо тайпасының бикутси сияқты жаңа музыка мен би стильдері гүлденді. Сондықтан бүгінде көптеген Беті пахуиндер өздерін христиан деп есептейді, жексенбі күндері шіркеуге барады, ал аптаның қалған күндері түрлі құпия қоғамдарға қатысады немесе дәстүрлі емшіге барады.
Most Beti Pahuin peoples were Christianised by 1939 (though the Fang were also influenced by the Mitsogo). At that time, much of their traditional culture was abandoned, including much native dance and song. After the colonial era ended, their traditional religion has enjoyed a resurgence, such as the Bwiti religion and, as has a flowering of new styles of music and dance, such as the Bikutsi of the Ewondos. Thus, today many Beti Pahuin consider themselves Christian, go to church on Sundays, and then attend various secret societies or visit a traditional healer at other times during the week.
Басқа тілдер
Кейбір фанг халықтары өз елдерінің ресми тілдерін де сөйлейді немесе түсінеді: Экваториальдық Гвинеяда испан (Аннобон аралдарында аннобон тілі); Камерун, Экваториальдық Гвинея және Габонда француз; Сан-Томе және Принсипиде португал, анголар, принсипен және форро тілдері, ал Камерунда ағылшын тілі.
Some Fang peoples also speak or understand their countries’ official languages: Spanish in Equatorial Guinea (Annobonese in Annobón); French in Cameroon, Equatorial Guinea, and Gabon; Portuguese, Angolar, Principense, and Forro in São Tomé and Príncipe, English in Cameroon.