Кіріспе

Эдмунд Спенсер (Edmund Spenser; 1552/1553 – 13 қаңтар 1599 ж.) – ағылшын ақыны, ең белгілі туындысы – Тюдорлар әулеті мен Елизавета I-ді жырлайтын «Фейри Квин» (The Faerie Queene) атты эпикалық поэма және фантастикалық аллегория. Ол жаңа ағылшын поэзиясының көрнекті шеберлерінің бірі ретінде танылып, ағылшын тіліндегі ұлы ақындардың қатарына қосылады.

Өмір

Эдмунд Спенсер шамамен 1552 жылы Лондонның Ист-Смитфилд қаласында дүниеге келді; алайда, оның нақты туған күні әлі де нақты белгісіз. Оның ата-анасы туралы мәлімет жоқ, бірақ ол мата тігуші Джон Спенсердің ұлы болған болуы мүмкін. Жастығында ол Лондонның Мерчант Тейлор мектебінде білім алып, Кембридждегі Пемброк колледжіне «sizar» ретінде қабылданды. Кембриджде оқығанда ол Габриэль Харвимен дос болып, кейін поэзия бойынша пікір алмасса да, оның кеңесін жиі сұрады. 1578 жылы ол қысқа мерзімге Рочестер епископы Джон Янгтың хатшысы болды. 1579 жылы «Шефеардес календары» атты туындысын жариялады және сол жылы Макабьяс Чайлдке үйленді. Олардың екі баласы болды: Сильван (1638 жылы қайтыс болды) және Кэтрин. 1580 жылдың шілдесінде Спенсер жаңа тағайындалған лорд-депутат Артур Грейдің, 14-ші барон Грей де Уилтонның қызметіне Ирландияға барды. Спенсер Лорд Грейдің басшылығымен Уолтер Рэлимен бірге Смервик қоршауындағы қазалы оқиғада қатысты. Лорд Грей Англияға қайтарылғаннан кейін Спенсер Ирландияда қалды, Мунстер плантациясында басқа лауазымдар мен жерлерге ие болды. Рэли Екінші Дезмонд көтерілісі кезінде тәркіленген Мунстердегі басқа да иеліктерді сатып алды. 1587 және 1589 жылдар арасында Спенсер Солтүстік Корк қаласындағы Донерайл маңындағы Килколманнан негізгі қожалығын сатып алды. Кейін ол Солтүстік Корк қаласындағы Блэкуотер өзеніне қарап тұрған жартаста, оңтүстікке қарай Ренниде екінші жер сатып алды. Оның қираған қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Жақын жерде «Спенсердің емені» деп белгілі ағаш өсті, бірақ ол 1960 жылдары найзағайдан зардап шегіп, жойылды. Жергілікті әңгімелерге сүйенсек, ол осы ағаш астында «Фейри Квин» поэмасының бір бөлігін жазған. 1590 жылы Спенсер өзінің ең танымал туындысы «Фейри Квин» поэмасының алғашқы үш кітабын шығарды, оны жариялау және насихаттау үшін Лондонға сапар шекті, бұл істе Рэлидің көмегі болды. Ол патшайымнан жылына 50 фунт зейнетақы алуға жеткілікті табыс тапты. Ол поэзиясы арқылы сарайда орын алуға үміттенген, бірақ оның келесі маңызды басылымы, сатирикалық «Ана Хаббердтің әңгімесі» арқылы патшайымның бас хатшысы Лорд Берглиге (Уильям Сесилге) тікелей қарсылық білдірді. Ол Ирландияға оралды. Ол өмір бойы досы Лодовик Брайскетт және Армгам архиепискобы доктор Джон Лонг сияқты мүшелері бар әдеби ортаның орталығында болды. 1591 жылы Спенсер 1558 жылы жарық көрген Иоахим Ду Беллейдің сонеттерінің «Les Antiquités de Rome» атты өлеңін аударды. Спенсердің «Рим қираған жерлері» деген нұсқасы Белланың осы тақырыпқа арналған латын өлеңдерінен де әсерленген болуы мүмкін. 1594 жылы Спенсердің бірінші әйелі қайтыс болды, сол жылы ол Корктың 1-ші графы Ричард Бойльдің туысы, одан әлдеқайда жас Элизабет Бойльге үйленді. Ол оған «Аморетти» сонеттер тізбегін арнады. Той «Эпиталамион» поэмасында тойланды. Олардың Перегрин есімді ұлы болды. 1598 жылы Тоғыз жылдық соғыс кезінде Спенсер Аод О Неиллдің ирландтық әскерлерінен үйінен қуылды. Оның Килколмандағы сарайы өртенді, ал Бен Джонсон, жеке ақпаратқа ие болған болуы мүмкін, оның бір нәрестесі өртте қаза тапқан деді. 1599 жылы үйінен қуылғаннан кейін Спенсер Лондонға сапар шегіп, онда қырық алты жасында қайтыс болды – Бен Джонсонның айтуынша, «наны жетіспегендіктен». Джонсонның осы мәлімдемесіне күмәнмен қарауға болады, өйткені Спенсер үкіметтен төлем алды және оның зейнетақысы тиесілі болды. Оның табытын Вестминстер абаттығындағы Ақындар бұрышындағы қабіріне басқа ақындар алып барды, олар көптеген қаламдар мен өлеңдерді қабіріне, көз жастарын төгіп тастады. Оның екінші әйелі одан кейін өмір сүріп, екі рет қайтадан тұрмысқа шықты. Оның қарындасы Сара, онымен бірге Ирландияға келген, Траверс отбасына үйленді, ал оның ұрпақтары ғасырлар бойы Коркта көрнекті жер иелері болды.

Шепардес календары

Шепард календары - Эдмунд Спенсердің 1579 жылы жарық көрген тұңғыш маңызды еңбегі. Ол біздің заманымыздан бұрынғы бірінші ғасырға жататын Вергилийдің «Эклогтарын» және кейінгі орта ғасыр мен ерте Ренессанс ақыны Баптиста Мантуанның «Эклогтарын» үлгі еткен. Эклог – диалог немесе монолог түрінде жазылған қысқа шаруалық өлең. Барлық айлар бірігіп толық бір жылды құрағанымен, әр ай жеке поэма ретінде қарастырылады. 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басындағы басылымдарда әр ай/өлең үшін ағаштан ойылған суреттер болады, осылайша олар бірнеше жеке суреттер мен мәтіндерді біріктіретін эмблемалық кітапқа ұқсас, көбінесе қысқа сурет, нақыл сөз немесе аллегория қоса берілген иллюстрациямен бірге.

Жұлдыздар патшайымы

Спенсердің шедеврі – "Фейри Квин" атты эпикалық поэмасы. "Фейри Квин" поэмасының алғашқы үш кітабы 1590 жылы, ал келесі үш кітабы 1596 жылы жарық көрді. Спенсер бастапқыда поэманы он екі кітаптан тұратын етіп жасауды жоспарлаған, сондықтан бүгінгі күні бізге белгілі нұсқасы толық емес. Бұл кемшілікке қарамастан, ол ағылшын тіліндегі ең ұзын поэмалардың бірі болып табылады. Бұл аллегориялық туынды, және оны (Спенсердің ниеті болғандай) әртүрлі деңгейде оқуға болады, соның ішінде Елизавета I патшайымды мақтау ретінде де. Толық аллегориялық контексте поэмада бірнеше рыцарьлар түрлі жақсы қасиеттерді зерттейді. Спенсердің "Авторларға хаты" деген шығармасында ол бүкіл эпикалық поэманың "аллегориялық бейнелермен жамылған" екенін, ал "Фейри Квин" поэмасының мақсаты – "игілік пен әдептілікпен тәрбиеленген ақылды және мәдениетті адамды қалыптастыру" екенін айтады.

Қысқа өлеңдер

Спенсер 16 ғасырдың соңғы онжылдығында көптеген салыстырмалы түрде қысқа өлеңдер жариялады, олардың көбісі махаббат немесе қайғы туралы болды. 1591 жылы ол "Шағымдар" атты өлеңдер жинағын шығарды, онда шағымдар қайғылы немесе қызықты тонмен білдірілген. Төрт жыл өткен соң, 1595 жылы Спенсер "Аморетти" мен "Эпиталамион" шығармаларын жариялады. Бұл жинақта оның Элизабет Бойльмен болған қарым-қатынасын еске түсіретін сексен сегіз сонет бар. "Аморетти" өлеңдерінде Спенсер сүйіктісін мақтағанда нәзік юмор мен пародиені қолданады, әйелге деген құштарлығын бейнелеуде Петраркалық дәстүрді жаңаша өңдейді. "Эпиталамион", "Аморетти" сияқты, романтикалық және жыныстық қарым-қатынастың даму кезеңіндегі алаңдаушылықты да қамтиды. Ол жас әйелі Элизабет Бойльмен үйленгеніне орай жазылған. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, жалпы алаңдаушылыққа ден қою Спенсердің сол кездегі жеке құпияларының көрінісі болуы мүмкін, себебі ол өзінің ең маңызды туындысы "Перілер патшалығын" аяқтауға үлкермеді. Келесі жылы Спенсер герцогтың қыздарына арналған "Проталацион" атты той әнін шығарды, бұл ән патша сарайында жоғары дәрежеге қол жеткізу ниетімен жазылған болуы мүмкін.

Спенсерлік строфа мен сонет

Спенсер бірнеше шығармаларында, соның ішінде "Фейри-Королева" да, ерекше өлең түрін қолданды. Строфаның негізгі өлшемі иамбикалық пентаметр, ал соңғы жолы иамбикалық гексаметр (алты буынды немесе екпінді, александриялық деп аталады) және ұйқас схемасы. Ол сонет үшін де өзіндік ұйқас схемасын пайдаланды. Спенсерлік сонетте әр төрттік жолдың соңғы жолы келесі төрттік жолдың бірінші жолымен байланысады, соның нәтижесінде ұйқас схемасы құралады. "Ерлер сені әдемі дейді" - Амореттиден тамаша сонет. Ақын өлеңінде нағыз сұлулықтың мәнін ашады. Ол бұл сонетті сүйіктісі Элизабет Бойльге арнап, өзінің құдалық ниетін білдіреді. Эдмунд Спенсер, Ренессанс дәуірінің барлық өкілдері сияқты, махаббаттың сұлулық пен тәртіптің таусылмас көзі екеніне сенді. Осы сонетте ақын нағыз сұлулық туралы өз ойын жеткізеді. Дене сұлулығы бірнеше күннен кейін жойылады, ол мәңгілік емес. Ол жанның және интеллектінің сұлулығын баса көрсетеді. Ол өзінің сүйіктісін тек дене емес, сонымен қатар рухани жаратылыс деп санайды. Ақын оның көктегі тұқымнан туған сүйікті екенін, ал оның жаны әдемі рухтан шыққандығын айтады. Оның айтуынша, оның таза санасы, адал жүрегі және өткір ақылының арқасында оны адамдар әдемі деп атайды және ол оған лайық. Соңында ақын оның рухани сұлулығын мақтайды және оның құдайлық жанына табынады.

Әсерлер

Спенсер классикалық әдебиетті жақсы білсе де, ғалымдар оның поэзиясы дәстүрді қайталамай, керісінше, өзіне тән ерекшеліктерге ие екенін атап көрсетті. Бұл ерекшелік, белгілі бір дәрежеде, классиканы толық түсінбеуінен туындаған болуы мүмкін. Спенсер мектепте оқыған Вергилий мен Овидий сияқты ежелгі рим ақындарына еліктеуге тырысты, бірақ оның ең танымал туындыларының көпшілігі алдыңғы буын өкілдерінен едәуір өзгеше. Оның поэзиясының тілі қасаң, Джеффри Чосердің «Кентербери ертегілері» және Спенсер жоғары бағалаған Петрарканың «Канзоньере» сияқты ертерек туындыларды еске түсіреді. Англикан және протестант королева Елизаветаның жақтасы болған Спенсер, кейбір католиктер таратып жүрген Елизаветаға қарсы насихаттан қатты ренжіді. Реформация дәуіріндегі көптеген протестанттар сияқты, Спенсер католик шіркеуінде сыбайлас жемқорлыққа толы деп санады және оны тек қана қате дін ғана емес, дінге қарсы күш деп есептеді. Осы сезім «Фери Квин» шайқастарының маңызды негізі болып табылады. Спенсерді Чарльз Лэмб «Ақындардың ақыны» деп атады, ал Джон Милтон, Уильям Блейк, Уильям Вордсворт, Джон Китс, Лорд Байрон, Альфред Теннисон және тағы басқалар оны құрметтеді. Замандастарының ішінде Уолтер Рэли 1590 жылы «Фери Квин» туындысына мақтау өлең арнап, Спенсердің еңбектерін ағылшын тіліндегі кез келген басқа туындыдан артық бағалайтынын мәлімдеді. Джон Милтон «Ареопагитика» еңбегінде «біздің дана және терең ойлы ақынымыз Спенсерді, оны мен Скоттан немесе Аквинастан да жақсы ұстаз деп санаймын» деп айтты. 18 ғасырда Александр Поп Спенсерді «кемшіліктерін көріп де, барлық кемшіліктерімен жақсы көретін сүйіктіге» теңеді.