Кіріспе

1621 - 1678 жылдары өмір сүрген ағылшын ақыны және саясаткері Эндрю Марвелл (англ. Andrew Marvell; 31 наурыз 1621 - 16 тамыз 1678) – ағылшын метафизикалық поэзиясының өкілі, сатирик және саясаткер. Ол 1659-1678 жылдар аралығында әртүрлі уақытта Парламенттің Төменгі палатасында отырды. Ұлыбритания Республикасы кезеңінде Джон Милтонмен әріптес және дос болды. Оның шығармалары "Ұялмаған сүйіктісіне" (To His Coy Mistress) махаббат өлеңінен бастап, "Апплтон үйі" және "Бақша" өлеңдерінде аристократиялық шаруашылық үй мен бақты бейнелеуге дейін, "Кромвельдің Ирландиядан оралуына арналған Гораций одасы" саяси үндеуі және кейінірек "Флекно" мен "Голландияның мінез-қалпы" жеке және саяси сатираларын қамтиды.

Ерте өмір

Марвелл 1621 жылғы 31 наурызда Йоркширдің шығыс бөлігіндегі Уинстед қаласында дүниеге келді. Ол Англия шіркеуінің пасторы Эндрю Марвеллдің (көбінесе Марвелл аға деп аталады) ұлы болған. Әкесі Қасиетті Үштік шіркеуіне лектор болып тағайындалғанда отбасы Халл қаласына көшті, ал Марвелл Халл грамматикалық мектебінде білім алды. 13 жасында Марвелл Кембридждегі Тринити колледжіне қабылданды және ақырында BA дәрежесін алды. Годфри Кнеллерге жатқызылатын Марвеллдің портреті Тринити колледжінің қорында сақталады. 1642 жылдың ортасынан бастап Марвелл Еуропа құрлығында саяхаттаған болуы мүмкін. Ол, мүмкін, Grand Tour барысында аристократтың жетекшісі болған, бірақ бұл мәселе бойынша нақты деректер жоқ. Англия азамат соғысына батқан кезде Марвелл 1647 жылға дейін континентте болған секілді. 1645 жылы Римге сапары кезінде ол Вильерс ағайындылары – Лорд Фрэнсис және 2-ші Букингем герцогі, сондай-ақ Ричард Флекномен кездескен болуы мүмкін. Кейін ол Флекно туралы сатирикалық өлең жазды. Оның саяхат жолы белгісіз, бірақ Милтон кейінірек Марвеллдің француз, итальян және испан тілдері қоса алғанда, төрт тілді меңгергенін айтты.

Алғашқы өлеңдері мен Марвеллдің Емші апалтондағы уақыты

Марвеллдің латын және грек тілдерінде жазылған және ол әлі Кембриджде оқып жүрген кезде жарық көрген алғашқы өлеңдері обаның келгеніне қайғырып, король Чарльз I мен королева Генриетта Марияның баласының дүниеге келгеніне қуанды. 1649 жылғы 30 қаңтарда Карл I-нің өлім жазасына кесілгеннен кейін, Интеррегнум кезеңіндегі үкіметтерге ол кейінірек жаны ашыды. Оның 1650 жылы жазылған "Гораций одасы" атты саяси өлеңі, Оливер Кромвеллдің Ирландиядан оралуын мақтағанмен, король өлтірілгеніне қанағатсыздықпен жауап береді. 1650-52 жылдары Марвелл Лорд-генерал Томас Фэрфакстың қызына тәрбиеші болып қызмет етті, ол жақында Парламент армиясының басшылығын Кромвельге өткізген еді. Осы кезеңде Марвелл Йорк қаласына жақын орналасқан Нун Апплтон Холлда тұрып, өлең жазуын жалғастырды. "Апплтон үйіне, лорд Фэрфакске" атты бір өлеңінде Фэрфакс пен Марвеллдің соғыс және саяси өзгерістер заманындағы әлеуметтік жағдайын бейнелеу үшін осы үйдің сипаттамасы қолданылады. Осы уақытта жазған ең белгілі өлеңдерінің бірі – "Терең ойлы сүйіктісіне".

Ағылшын-голландиялық соғыс және латын хатшысының қызметі

1652 жылғы Бірінші ағылшын-голланд соғысына дейін шиеленіс күшейген кезеңде Марвелл сатирикалық "Голландия бейнесі" атты туындысын жазды. Онда голландтар туралы қалыптасқан стереотип – "маскүнем және дінсіз" бейнесі қайталанды: "Теңіздің қорытылмаған құсығы / Голландияға әділеттілікпен тиді". 1653 жылы Марвелл Кромвельдің шәкірті Уильям Даттонға ұстаздық етіп, Джон Оксенбридждің үйіне көшіп, шәкіртімен бірге тұрды. Оксенбридж бұрын Бермудаға екі рет саяхат жасаған еді, бұл Марвеллді "Бермудалар" поэмасын жазуға ықпал етті. Сондай-ақ ол сол кезде Англияның Лорд-протекторы болған Кромвельді мақтаған бірнеше өлең жазды. 1656 жылы Марвелл мен Даттон Францияға, Саумрдегі протестант академиясын аралау үшін сапар шекті. 1657 жылы Марвелл Милтонға (қазір соқыр) қосылып, Кромвельдің Мемлекеттік кеңесінде латын хатшысы болып қызмет етті, оның жалақысы жылына 200 фунт стерлинг болды. Бұл лайықты қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз етті. Оливер Кромвель 1658 жылы қайтыс болды, ал оның орнына Лорд-протектор болып ұлы Ричард келді. 1659 жылы Марвелл Үшінші протекторат парламентіне Кингстон-апон-Халл округінен парламент мүшесі болып сайланды. Парламент отырыстары кезінде оған күніне 6 шиллинг 8 пенс төленді, бұл оның сайлау округіның жарналарынан түскен қаржылық көмек еді. Ол 1660 жылы Конвент парламенті үшін Халл округінен қайтадан депутат болып сайланды.

Қайта қалпына келтіруден кейін

1660 жылы Англияда монархия қайта орнатылды, ол Чарльз II-нің өзінің империясына оралуымен болды. Марвелл Кромвельмен және республикашылдықпен ынтымақтастығы үшін жазадан құтылды. Одан әрі, ол корольді Джон Милтонды монархияға қарсы жазбалары мен революциялық әрекеттері үшін өлім жазасынан сақтап қалуға көмектесті. Екі бұрынғы әріптес арасындағы жақын қарым-қатынастың дәлелі ретінде Марвелл Милтонның "Жоғалған жұмақ" поэмасының екінші басылымына "Мистер Милтонның Жоғалған жұмағына арналған" көркем алғы сөзді қосты. Бір өмірбаян авторы былай деп жазды: "Өзін-өзі сақтау өнерінде шебер болған ол ешқашан біреудің ықыласына қысым көрсетпеді". 1661 жылы Марвелл Кавалер Парламентіне Халл округінен депутат болып қайта сайланды. 1659 жылдан 1678 жылы қайтыс болғанға дейін Марвелл Халл Тринити Хаусының кемешілер гильдиясының Лондон агенті қызметін атқарды. Ол континентке екі рет сапар жасады: бірі Голландия Республикасына, екіншісі Ресей, Швеция және Данияға. Ол Лондонның солтүстігіндегі Хайгейт төбесіндегі шағын үйінде біраз уақыт тұрды. Оның онда болғаны қазір қола тақташамен белгіленген, онда мына жазу бар: "Осы жерден төрт фут төменде Эндрю Марвелл, ақын, зиялы және сатирик өмір сүрген шағын үйге бұрынғы кіреберіс есігі орналасқан; ол Комонвелл кезінде Джон Милтонмен Шетелдік немесе Латын хатшылығында әріптес болды; және шамамен жиырма жыл бойы Халл округінен Парламент депутаты болды. 1621 жылдың 31 наурызында Йоркширдегі Уинстедте дүниеге келген, 1678 жылдың 18 тамызында Лондонда қайтыс болды және Сент-Джайлз-ин-Филдс шіркеуіне жерленді." Бұл ескерткішті Лондон округінің кеңесі 1898 жылдың желтоқсан айында орнатты. Жақын жердегі Лаудердейл үйіндегі гүлді күн сағатында оның "Бақша" поэмасынан алынған үзінді жазылған. Эндрю Марвелл 1678 жылы Халлдағы ескі сайлаушыларының жиналысында кенеттен қайтыс болды. Оның денсаулығы өте жақсы болған; кейбір адамдар оны саяси немесе дін қызметкерлері уладырған деп болжады. Бұл дәлелденбеген. Марвелл Лондонның орталығындағы Сент-Джайлз-ин-Филдс шіркеуіне жерленді. Оның өте алғысшылық білдірген сайлау округі орнатқан ескерткішінде мына жазу бар: "Осы жерге Эндрю Марвелл, мырза, Табиғатпен осылай дарыған, біліммен, оқумен және саяхатпен жетілдірілген, тәжірибемен толықтырылған адамның денесі жатыр, ол зиялылық пен білімнің ерекше сыйларын, өткір ой-өрісі мен мінез-құлқының күшін біріктірді; және өмірінің барлық кезеңінде бұл қасиеттерін ізгілік жолында тұрақтылықпен қолданып, заманының әшекейі мен үлгісі болды, жақсы адамдармен сүйіліп, жаман адамдардан қорқылып, барлығынан құрметтелді, бірақ көбісі еліктемеді; және оған тең келгендер жоқ дерлік. Бірақ қабір тасы оның мінез-құлқын қамтамастан, оны ұрпаққа жеткізу үшін мәрмәрдің қажеті жоқ; ол осы буынның санасында жазылған, және оның есімдік жазбаларында мәңгілікке сақталған. Ол жиырма жыл бойы Парламентте табысты қызмет еткеннен кейін, және осындай даналықпен, шеберлікпен және батылдықпен, нағыз патриотқа лайық, ол осы Ассамблеяға депутат ретінде жіберілген Кингстон-апон-Халл қаласы, оның өліміне қайғырып, қоғамдық зиянды еске алу үшін 1688 жылы осы ескерткішті орнатты."

Прозалық шығармалары

Марвелл сондай-ақ монархия мен Рим католиктерін сынап, пуритандық қарсылық білдірушілерді қорғап, цензураны айыптаған анонимді прозалық сатиралар жазды. Сэмюэл Паркерге шабуыл жасаған "Репетиция Транспрос'д" 1672 және 1673 жылдары екі бөлімде жарық көрді. "Смирк мырза; немесе "Құдайға лайықты мінез" (1676) Англия шіркеуінің төзімсіздігін сынады және "Дін мәселесі бойынша жалпы кеңестер, сенімдер және талаптар туралы қысқаша тарихи очеркпен" бірге жарияланды. 1677 жылдың соңында жарық көрген Марвеллдің "Англиядағы папизм мен өкімшіл биліктің өсуі туралы есеп" атты памфлетінде былай делінген: "Бірнеше жылдар бойы Англияның заңды үкіметін абсолютті тиранияға айналдыру және орнаған протестанттық дінді тікелей папизмге өзгерту жоспары жүзеге асырылып келеді". Джон Кенион оны "онжылдықтың ең ықпалды памфлеттерінің бірі" деп сипаттады, ал Г. М. Тревелян оны: "Виг партиясының құрылуына себеп болған себептерге жарық түсіретін тамаша памфлет" деп атады. 1678 жылы, Джон Хоуды оның қарсыласы, қатал кальвинист Томас Дансонның шабуылынан қорғау мақсатымен анонимді түрде ("протестант") жарияланған еңбек те Марвеллдің туындысы болуы мүмкін. Оның толық атауы: "Бір Т. Д. қасақша түрде, Деи де-касса деген желеумен жазылған, Джон Хоу мырзаның хатына және Құдайдың алдын ала білуіне жауап беру туралы, сондай-ақ протестанттық ілім ретінде, Құдайдың тиімді ықпалы арқылы адамдардың барлық іс-әрекеттерін, тіпті ең зұлымдарын да қозғап, бағыттайды деген пікірді қамтиды".

Көзқарастар

Марвелл парламенттікке мүше болып, епископтыққа қарсы болғанымен, пуритан емес еді. Өмірінің кейінгі жылдарында, әсіресе, ол ағылшын дінінің қағидаларын қабылдаған сияқты. Марвелл жазбаларында өзін "протестант" деп анық айтады. Жастық шағында ол қысқа ғана уақытқа католицизмге қызығушылық танытқан, ал отыздан асқанда (Саумур сапарында) "танымал ағылшын-итальян Макиавеллишісі" деп сипатталған. Оның поэзиясында, мысалы, "Бақша", "Коронет" және "Бермуда" өлеңдерінде, Киелі кітаптың күшті ықпалы анық көрінеді. Винсент Палмиери Марвеллдің өміріндегі адалдығы мен өлгеннен кейінгі кедейлігі үшін оны кейде "Британ Аристиді" деп атап кеткенін айтады. Оның көптеген өлеңдері 1681 жылға дейін, оның қайтысынан үш жыл кейін ғана жарияланды, олар Мэри Палмердің, оның үй шаруасының жинағынан табылды. Марвелл қайтыс болғаннан кейін Мэри Палмер 1667 жылы құпия түрде үйленгенін айтып, оның әйелі болғанын күмәнді түрде мәлімдеді.

Марвеллдің поэтикалық стилі

Марвелл замандас неоклассикалық дәстүрінің қалыптасқан стильдік формаларын сақтады деп есептеледі. Олардың қатарында оның танымал лирикасы "Кейірімсіз сүйіктісіне" ("To His Coy Mistress") негізін құрайтын карпе дием лирикалық дәстүрі де бар. Ол таныс формаларды қабылдап, оларды өзінің ерекше ойларымен, теңеулерімен, өмір мен өлім туралы терең ойлармен және алаңдаушылықтарымен байытты. Т.С. Элиот Марвелл стилі туралы былай деп жазды: "Бұл техникалық шеберлік емес, бір дәуірдің лексикасы мен синтаксисі де емес; бұл біз шартты түрде акыл-ойы дейтін нәрсе, аздаған лирикалық әдеміліктің астындағы берік қисындылық". Ол сондай-ақ Марвеллді және метафизикалық мектепті 17 ғасырдағы ағылшын әдебиетінде болған "сезімталдықтың бөлінуімен" байланыстырды; Элиот бұл үрдісті "Англия санасында болған өзгеріс" деп сипаттап, оны "интеллектуалды ақын мен ойлы ақын арасындағы айырмашылық" деп түсіндірді. Ақындар дәстүрге қатысты өзіне-өзінің саналы қарым-қатынасын күшейте бастады, бұл өрнек беру шеберлігіне жаңа мән беру және классикалық және библиялық көздерге сілтеме жасаудағы ерекше еркіндік түрінде көрінді. Марвеллдің ең танымал өлеңі "Кейірімсіз сүйіктісіне" ("To His Coy Mistress") ескі поэтикалық тәсілді (карпе дием философиясы арқылы сөйлеушінің сүйіктісін көндіру) Марвеллге тән жарқын образдылық пен рифмаланған шумақтарды шебер қолданумен үйлестіреді. Оның басқа туындыларында өзекті сатира мен діни тақырыптар кездеседі.

Мұра

Халл қаласындағы Эндрю Марвелл Бизнес және Кәсіпкерлік колледжі атты орта мектеп оның құрметіне аталған.