Кіріспе

Эдмунд Спенсердің ағылшын эпостық поэмасы "Фейри Квин" – Эдмунд Спенсердің ағылшын эпостық поэмасы. ІІІІ кітаптар алғаш рет 1590 жылы жарық көрді, содан кейін 1596 жылы IVVI кітаптармен бірге қайта басылды. "Фейри Квин" өзінің формасымен ерекшеленеді: 36 000-нан астам жол мен 4 000-нан астам строфадан тұратын бұл, ағылшын тіліндегі ең ұзын поэмалардың бірі; сонымен қатар Спенсер Спенсер строфасы деп аталатын өлең түрін ойлап тапқан туындысы. Мағыналық деңгейде, поэма әртүрлі мінез-құлықтарды зерттеу үшін бірнеше рыцарьлардың оқиғасын баяндайды. Мәтін негізінен аллегориялық жұмыс болғанымен, оны аллегорияның әртүрлі деңгейлерінде оқуға болады, соның ішінде Елизавета I-ді мақтау (немесе кейінірек сынау) ретінде де қарастыруға болады. Спенсердің "Авторларға хатында" бүкіл эпостық поэманың "аллегориялық тәсілдермен жасырылғанын" және "Фейри Квин" басылымының мақсаты "әдепті және мейірімді тәрбие арқылы джентльмен немесе асыл адамды қалыптастыру" екенін айтады. Спенсер 1589 жылы Елизавета I-ге "Фейри Квин" поэмасының алғашқы үш кітабын сыйға тартты, бұл шараға Уолтер Рэли де демеушілік еткен болуы мүмкін. Бұл поэманың патша сарайының қамқорлығын алуға жасалған нақты әрекеті болды, нәтижесінде Елизавета Спенсерге өмір бойына жылына 50 фунт стерлинг мөлшерінде зейнетақы тағайындады, бірақ Елизаветаның поэманы оқығанына ешқандай дәлел жоқ. Бұл патшалық қолдау поэманың сәттілігін арттырып, Спенсердің ең танымал туындысына айналдырды.

Қорытынды

Бірінші кітап Қызыл Крест рыцарының бейнесінде көрініс тапқан қасиеттілік қасиетіне ортақтас. Көбінесе өзіне жеке бөлік ретінде қарастырылатын I кітап, өзіндік шағын эпос ретінде түсінілуге лайық. Қызыл Крест рыцары мен оның әйелі Уна бірге саяхаттайды, ол Эррор монстрымен күреседі, содан кейін Архимаго сиқыршысы Қызыл Крест рыцарын Унаның пәк емес екендігіне сендіріп, жалған арманмен алдайды. Ол кеткеннен кейін Қызыл Крест рыцары Дюссамен кездеседі, ол оны тұзаққа түсіру үшін қиындыққа тап болғанын көрсетеді. Дюсса Қызыл Крест рыцарын алып, алып Оргольоға тұтқынға алады. Осы уақытта Уна қауіп-қатерлерден өтеді, Артурмен кездеседі және ақыры Қызыл Крест рыцарын тауып, тұтқындықтан, Дюссадан және Күңкестен құтқарады. Уна мен Артур Қызыл Крест рыцарының қасиетті үйде сауығуына көмектеседі, үйдің билеушісі Келия мен оның үш қызы оларға қосылады; онда Қызыл Крест рыцары өзінің болашағын көреді. Содан кейін ол Унаны ата-анасының сарайына қайтарады және оларды айдаһардан құтқарады, екеуі Архимагоға соңғы рет қарсылық көрсеткеннен кейін үйленеді. Екінші кітап Сер Гайонның бейнесінде көрініс тапқан мінсіздік қасиетіне арналған. Қашып бара жатқан Архимагоның азғыруына ұшырап, Гайон Қызыл Крест рыцарына шабуыл жасауға жақындап келеді. Гайон сүйіктісін сиқыршы Акразия азғырып, сиқырлап өлтіргеніне қайғырып, өзін-өзі өлтірген әйелді табады. Гайон оларға кек алып, баласын қорғауға ант етеді. Гайон өзінің ізденісінде бірнеше зұлым, асығыс немесе алданып қалған рыцарлармен күресуді бастайды және тоқтатады, сондай-ақ Артурмен кездеседі. Ақырында олар Акразия аралы мен ләззат бағына жетеді, онда Гайон зорлық-зомбылыққа, жалқаулыққа және құмарлыққа қарсы тұрады. Гайон Акразияны торға түсіріп, бақты жояды және онда тұтқындалғандарды құтқарады. III кітап Бритомарт рыцарының бейнесінде көрініс тапқан тазалық қасиетіне арналған. Екінші кітаптағы оқиғалардан кейін демалып жатқан Гайон мен Артур Бритомартпен кездеседі, ол Гайонмен жекпе-жекте жеңіске жетеді. Олар Артур мен Гайон Флоримелді құтқару үшін кеткенде, ал Бритомарт Қызыл Крест рыцарын құтқарып қалғанда бөлінеді. Бритомарт Қызыл Крест рыцарына сэр Артегаллды іздеп жүргенін, оның оған үйленуге тағдырланғанын айтады. Қызыл Крест рыцары Артегаллды қорғайды және олар Мерлинмен кездеседі, ол Бритомарттың ағылшын монархиясын құру тағдырын егжей-тегжейлі түсіндіреді. Бритомарт кетіп, сэр Маринеллмен шайқасады. Артур Флоримелді іздейді, кейін оған сэр Сатиран мен Бритомарт қосылады, олар жыныстық азғыруға куә болып, оған қарсы тұрады. Бритомарт олардан бөлініп, әйелі Аморетті іздеп жүрген сэр Скудамормен кездеседі. Бритомарт жалғыз өзі Аморетті сиқыршы Бусираннан құтқара алады. Айыныштысы, олар қамалдан шыққанда Скудамор жоғалып кетеді. (1590 жылғы нұсқада I–III кітаптары бар, онда ғашықтар бақытты қайта қосылған, бірақ бұл 1596 жылғы нұсқада өзгертілді, онда барлық алты кітап бар.) IV кітап "Кембел мен Теламонд туралы аңыз немесе Достық туралы" деп аталады. Бірақ атауына қарамастан, IV кітаптағы Кембелдің серігі шын мәнінде Триамонд деп аталады, ал сюжет олардың достығына негізделмеген; екеуі де оқиғада қысқа ғана пайда болады. Кітап негізінен III кітапта басталған оқиғалардың жалғасы болып табылады. Біріншіден, Скудаморды Ате (қақтығыстар) деп аталатын әйелдің Бритомарт Аморетпен қашып кеткеніне сендіріп, қызғанышқа түседі. Содан кейін Сатиран үш күндік турнир өткізеді, онда Бритомарт Артегалды (екеуі де маскировкада) жеңеді. Скудамор мен Артегал Бритомартқа қарсы бірігіп, бірақ оның қалқаны шайқаста шешілгенде Артегал оған ғашық болады. Ол бас тартып, қалпағын алып тастайды, ал Бритомарт оны сиқырлы айнадағы адам ретінде таниды. Артегал оған өзінің сүйіспеншілігін білдіреді, бірақ алдымен оны тастап, өз ісіне кірісуі керек. Скудамор Бритомарттың жынысын білгеннен кейін өзінің қателігін түсінеді және әйелінен сұрайды, бірақ бұл кезде Бритомарт Аморетті жоғалтты, ал ол Скудамормен бірге оны іздеуге кіріседі. Оқырман Аморетті жабайы адам ұрлап алып, үңгірде тұтқындағанын біледі. Бір күні Аморет жабайының қасынан өтіп кетеді де, оны Тимиас пен Белфоби құтқарады. Артур жоғалған әйелге өзінің ерлік қызметін ұсынады. Ол келіседі, және жолдағы бірнеше сынақтан кейін Артур мен Аморет ақыры Скудамор мен Бритомартты табады. Екі ғашық қайта қосылады. III кітаптан басқа сюжет желісін аяқтап, жақында қалпына келген Маринелл Флоримелдің Протейдің түрмесінде азап шегіп жатқанын көреді. Ол үйіне оралып, махаббат пен аяныштан ауырады. Ақырында ол анасына өзінің сезімдерін білдіреді, ол Нептуннан қызды босатуды өтінеді, ол құдай осы тілегін қабылдайды. V кітап сэр Артегалл бейнесінде көрініс тапқан әділеттілік қасиетіне арналған, ол халықты азғыратын алыпты жеңіп, Флоримелдің тойына арналған жекпе-жек сияқты бірнеше дауларды шешеді. Содан кейін рыцарь Амазонка Радигундқа борыштарын өтеуге міндетті бірнеше адамды босатуға тырысады. Ол Артегаллды алаяқтықпен жеңіп алады, ал олардың жекпе-жегінің шартына сәйкес, ол заңдық келісімдерге қатысты қаталдық танытып, оның құлына айналуға тиіс. Бритомарт ақыры өз никесін құтқарып, Радигундты өлтіреді, осылайша жыныстардың әділ қарым-қатынасын қалпына келтіреді. Біз Мерсилла сарайымен танысамыз, онда Дюсса сотқа тартылып, кінәлі деп танылады. Артегаллдан бөлініп, Спенсер принц Артурдың аждаха Геррионеоны өлтіріп, леди Бельгенің құқықтарын қалпына келтіруге бағытталған ізденісін көрсетеді. Соңғы кантода Артегалл сэр Бурбонға көмектеседі және құбыжық Грантортоны өлтіреді. VI кітап сэр Калидор бейнесінде көрініс тапқан әдептілік қасиетіне арналған, ол Пері патшайымынан аждаханы өлтіруге тапсырма алған. Екі ғашықты татуластырғаннан кейін және жас Тристрамды әдепті шәкірті ретінде алғаннан кейін, ол шабытты пастораль өмірінің ыңғайлы алапаттығына ұшырайды және ақыры Пасторелланың махаббатын иеленеді, ол сонымен қатар мейірімді болғанымен, біраз қорқақ Корридоннан ажыратылады. Бұл кітапта сонымен қатар рыцарь Калепин және сүйіктісі Серенаны іздеуі де көрсетілген, ол ерекше әдепті жабайы адаммен күтімге алынған, ол Пасторелла сияқты, ақсүйектердің ұзақ уақыттан бері жоғалған ұрпағы болып шығады; Артур кейін Серенаны иеленеді және оны өзінің шәкірті Тимиас пен рыцарь болған жалғыздыққа тап болған ғалымға тапсырады. Калидор өзінің сүйіктісін аждахадан құтқарады, құбыжықты тұтқынға алып, байлайды, бірақ оның, бізге айтылғандай, әлемдегі көбірек беделділіктерді жою үшін қайтадан шабуылдайтыны айтылады. 1609 жылғы фолиода «Пері патшайымымен» бірге жарияланған және Спенсердің VII кітабына қатысты жоспарының бір бөлігі болған Мутабилиттің кантоларында Юпитердің әлемдегі билігін өзгеріс құдайы Мутабилит шақырады, ол табиғат төрағалығындағы сотқа шағымданады, ол екі тараптан да ынталы пікірлерден кейін құдай Юпитердің пайдасына және титанның зиянына үкім шығарады.

Негізгі кейіпкерлер

Акрасия, рыцарьларды азғырушы әйел. Гюйон оның ләззат бағын 2-кітаптың соңында жояды. Басқа эпостардағы ұқсас кейіпкерлер: Цирцея (Гомердің «Одиссеясы»), Алцина (Ариосто), Армида (Тассо) немесе Китстің «La Belle Dame sans Merci» поэмасындағы әйел. Аморетта, Скудамурдың никелескен кешінде Бузиран ұрлап кеткен, кейін Бритомарт құтқаратын сүйіктісі. Ол некедегі махаббаттың ізгілігін бейнелейді, ал оның Скудамурмен некесі – Бритомарт пен Артегалл үлгі алуға тырысатын нұсқа. Аморет пен Скудамор жағдайларға байланысты уақытша ажырасады, бірақ (болжам бойынша) қайта қосылғанға дейін бір-біріне адал болып қалады. Архимаго, Фаэрия патшайымының қызметіндегі рыцарьларды тоқтату үшін жіберілген зұлым сиқыршы. Архимаго рыцарьлардың ішінде Қызыл Крестті ең көп жек көреді, сондықтан ол Англияның символдық жауы. Артегалл (сондай-ақ Артегал, Артегал немесе Артегалл деп те жазылады), әділдіктің тұлғасы және чемпионы. Ол Бритомартты жеңіп (ол рыцарь киімін киген), оның қапшығын шешіп, сұлулығын көрсеткеннен кейін кездеседі. Артегалл Бритомартқа тез ғашық болады. Артегалдың Талус атты серігі бар, ол металлдан жасалған адам, ол айбалта ұстайды, ешқашан ұйықтамайды немесе шаршамайды, бірақ кез келген жауды аяусыз қуалайды және өлтіреді. Талус Артегалдың бұйрығына бағынады және әділдіктің мейірімсіздігін бейнелейді (сондықтан Артегалл – әділдіктің адамгершілік жағы). Кейін Талус Артегаллды зұлым құл иесі Радигундтың құлдығынан құтқара алмайды, өйткені Артегалл оған қызмет ету үшін заңды келісімшартқа міндетті. Оны Бритомарттың қолынан Радигундтың өлімі ғана азат етеді. Хризаор – сэр Артегалдың алтын қылышы. Бұл қылыш гректердің егіншілік құдайы Деметрдің сүйікті қаруы болған. Ол «Адамантпен шыныққандықтан» кез келген нәрсені кесе алатын. Айнала үстелдің Артуры, бірақ бұл жерде басқа рөлде. Ол Фаэрия патшайымына ғашық және басқа рыцарьларға қиындықтардан шығуға көмектеспегенде оны іздеумен уақытын өткізеді. Принц Артур – ұлылық рыцары, барлық қасиеттердің кемелдігі. Айт, әдемі бойжеткен қызының кейпіндегі тозақтың жындысы. Айт IV кітаптағы достық қасиетіне қарсы тұрады, ал оған I кітаптағы алдамшы Дюсса көмектеседі. Айт пен Дюсса жалған рыцарьлар Бландамур мен Париделді алдап, оларды сүйіктілері ретінде қабылдады. Оның аты гректердің бақытсыздық құдайы Атеден шыққан, оны құлаған періштелерге ұқсас Зевс көктен лақтырып жіберді. Белфоби, Амореттің әдемі әпкесі, ол уақытын орманды аралап аң аулаумен және оны қуып жүрген көптеген ғашықтардан қашумен өткізеді. Артурдың қолбасшысы Тимиас, оның шайқаста алған жараларын емдегеннен кейін, оның махаббатын жеңеді; алайда, Тимиас өзінің сүйіспеншілігін дәлелдеу үшін көп азап шегуге тиіс, өйткені Белфоби оны жарақаттанған әйелге көмектесіп тұрғанда көріп, оның әрекетін дұрыс түсінбей, асығыс қашып кетеді. Ол оның өзісіз қалай құрып кеткенін көрген соң ғана оған қайта оралады. Бритомарт, әйел рыцарь, тазалықтың бейнесі және қорғаушысы. Ол жас және әдемі, және әкесінің сиқырлы айнасында оның бетін бірінші көргенде Артегаллға ғашық болады. Олардың арасында тікелей қарым-қатынас болмаса да, ол оны қайта табу үшін рыцарь киімін киіп, бауырымен бірге саяхаттайды. Бритомарт өзінің сүйіктісі Артегалл болып шыққан рыцарьға жеңілгенше, кез келген рыцарьды жеңуге мүмкіндік беретін сиқырлы найза ұстайды. (Ариостодағы параллель кейіпкер: Брадманте.) Бритомарт – оқиғаның ең маңызды рыцарьларының бірі. Ол әлемді аралап, Изис ғибадатханасына зыярат етеді және сиқыршы Мерлинмен кездеседі. Ол Артегаллды және басқа да бірнеше рыцарьларды зұлым құл иесі Радигундтан құтқарады. Сонымен қатар, Бритомарт Аморетті турнирде қабылдап, жалған Флоримельден бас тартады. Бузиран, Аморетті үйлену кешінде тұтқындаған зұлым сиқыршы. Бритомарт оны жеңу үшін оның сарайына кіргенде, ол оны Аморетті тұтқында ұстап тұрғанын көреді. Ол бағанаға байланған, ал Бузиран оны азаптап жатыр. Ақылды Бритомарт оны жеңіп, Аморетті күйеуіне қайтарады. Келия, қасиетті үйдің билеушісі. Калидор, сыпайылық рыцары, VI кітаптың батыры. Ол Фаэрия патшайымынан «Асық жыртқыш аңды» өлтіруді тапсырған. Кембелл, Достық рыцарьларының бірі, IV кітаптың батыры. Канасидің ағасы және Триамондтың досы. Камбина, Агапе қызы және Приамонт, Даймонд және Триамонттың қарындасы. Камбинаның қолындағы кадуцей және непенте толы кесе оның келісімділік символы екенін көрсетеді. Ол Кембеллмен үйленеді, оның Триамондпен болған шайқасын аяқтайды. Колин Клаут, әндерімен және сыбызғысымен танымал шабандоз, VI кітапта қысқа ғана көрінеді. Ол Спенсердің пастораль поэзиясындағы Колин Клауттың өзі, бұл Калидордың пастораль ләззатына толы әлемге саяхаттап, «Асық жыртқыш аңды» аулау міндетін ұмытқанына сәйкес келеді, сондықтан ол Ирландияға жолға шықты. Колин Клауттың өзі Спенсердің өзі болуы мүмкін. Кимохлес, II кітаптағы шешім қабылдау қиындықтарымен және ерік-жігердің өзгеруімен сипатталатын рыцарь. Ол және оның жалынды інісі Пирохлес дененің салмағын бұзуға қауіп төндіретін эмоционалдық ауруларды бейнелейді. Екеуі де VIII кантада Принц Артурдың қолынан қаза табады. Хризогонея, Белфобидің және оның егіз әпкесі Амореттаның анасы. Ол орманға тығылып, шаршап, жағалауда ұйықтап қалады, онда оны күн сәулелері ұрықтандырып, егіз тудырады. Құдайлар Венера мен Диана жаңа туған егіздерді табады және оларды алады: Венера Амореттаны алып, Адонис бағында тәрбиелейді, ал Диана Белфобиді алады. Дәуір, үңгірдегі қайғылы адам, оның көңіліне қарай аталған. Тек сөздер арқылы, ол Қызыл Крест рыцарын өліп қалуға көндіруге жақын келеді, бірақ Уна араласады. Дюсса, I кітаптағы жалғандықты бейнелейтін әйел, Қызыл Крестке «Фидесса» ретінде таныс. Унаның керісі ретінде, ол Рим католик шіркеуінің «жалған» дінін бейнелейді. Ол сонымен қатар Архимагоның көмекшісі немесе кемінде қызметшісі. Флоримелл, рыцарь Маринеллге ғашық әйел, ол бастапқыда оны қабылдамайды. Ол жараланғанын естігеннен кейін оны іздеп шығады және теңіз құдайы Протей ұстағанға дейін түрлі қауіптерге тап болады. Ол IV кітаптың соңында Маринеллмен қайта қосылады және V кітапта оған үйленеді.

Адалдықтың аллегориясы

Спенсердің 1590 жылы сэр Уолтер Рэлиге жазған хатында «Фейри Квин» кітабына арналған кіріспеде Спенсер мифтік «Фейриленд»тегі Артурлық рыцарьлар арқылы әртүрлі қасиеттерді аллегориялық тұрғыда бейнелейтінін сипаттайды. Көптеген басылымдарда эпостың кіріспесі ретінде ұсынылған бұл хат, жиырма төрт кітаптан тұратын жоспарды ұсынады: он екі кітап әрқайсысы жеке-жеке он екі «жеке ізгіліктердің» бірін бейнелейтін рыцарьларға, ал қалған он екі кітап – он екі «қоғамдық ізгіліктерді» көрсететін Артур патшаға арналған. Спенсер осы қасиеттердің бастауын Аристотельге жатқызады, бірақ Томас Аквиннің және ортағасырлық аллегория дәстүрлерінің де ықпалын байқауға болады. Спенсер осы туындыны аяқтауға өмір сүрген болса, оның қандай болар едін болжау қиын, өйткені оның Рэлиге жазған хатындағы болжамдарының абсолютті сенімділігі жоқ, себебі 1590 жылғы «Фейри Квиннің» алғашқы басылымында осы жоспардан көптеген ауытқулар байқалды. Қасиеттілік, сабырлылық, тазалық, достық, әділдік және сыпайылық сияқты алты қасиетке қоса, Рэлиге жазған хатында Артур «барлығының кемелдігі және олардың барлығын қамтитын» («Аристотель мен басқалардың айтуынша») ұлылық қасиетін білдіреді; ал Фейри Квиннің өзі – даңқты (сондықтан оның аты Глориана). Аяқталмаған жетінші кітаптың (Өзгермелілік әндері) «тұрақтылық» қасиетін бейнелегені көрінеді.

Дін

"Фейри Квин" реформация дәуірінде, діни және саяси пікір таластары кезінде жазылды. Жарты әпкесі Мэридің қайтысынан кейін таққа отырған Елизавета елдің ресми дінін протестантизмге өзгертті. Бірінші кітаптың сюжеті Фокс жазған "Шейіттер кітабына" ұқсас, ол протестанттардың қудалануы мен католиктердің билігінің әділетсіздігі туралы еді. Спенсер эпоста Елизавета заманының шіркеу реформасының дауларын қамтиды. Глориананың құдайға адал ағылшын рыцарьлары I және V кітаптарда католик континенттік билікті жояды. Спенсер сонымен қатар көптеген жауларын "протестанттардың алдағыш суреттерге сенудегі мистикалық католик сенімінің ең жаман көрінісі" деп сипаттайды.

Саясат

Поэма Тюдорлар әулетін (Елизавета оның бір бөлігі болған) мақтайды, есте сақтайды және сынға алады, дәл Вергилийдің «Энеидасы» Августтың Рим қаласын мақтағандай. «Энеидада» Август Трояның асыл ұлдарының ұрпағы екені айтылады; осыған ұқсас, «The Faerie Queene» Тюдорлар әулетін Артур патшамен байланыстыруға болатынын көрсетеді. Поэма терең аллегориялық және ишаралы; көптеген белгілі елизавета дәуіріндегі тұлғалар Спенсердің кейіпкерлерінің бірі немесе бірнешесі арқылы өзін ішінара бейнелей алатын. Елизаветаның өзі ең айқын мысал. Ол Глориана, нұрлы патшайым кейпінде, сондай-ақ III және IV кітаптарда Белфоэба, Хризогонияның қызы және Амореттің егізі, әйелдік некедегі махаббаттың символы ретінде көрінеді. Бәлкім, одан да маңыздысы, Елизавета I кітапта Люцифера ретінде бейнеленеді, оның жарқын сарайы мақтанға толы, бірақ ішінде тұтқындарға толы зинданды жасырады. Поэма Спенсердің әдебиет тарихымен толыққанды таныстығын да көрсетеді. «The Faerie Queene» әлемі ағылшын Артур аңызына негізделген, бірақ туындының тілі, рухы және стилі көбінесе итальяндық эпосқа, әсіресе Людовико Ариостоның «Orlando Furioso» және Торквато Тассоның «Jerusalem Delivered» шығармаларына сүйенеді. «The Faerie Queene» поэмасының V кітабы, «Әділет кітабы», Спенсердің саяси теорияны тікелей талқылайтын жері. Онда Спенсер Ирландия саясатының мәселесін шешуге тырысады және Шотландия королевасы Мэридің сот процесін қайта жасайды.

Архетиптер

Кейбір әдеби шығармалар тарихи контекстті архетиптік мифке құрбан етеді, поэзияны Библиядағы іздеулерге дейін кемітеді, ал Спенсер архетиптік үлгілерді сақтап, өзінің хикаясының шындығын күшейтеді. "Фейри Квин" бойында Спенсер "уақыттан асып түсетін" үлгіге емес, "өткеннің мағынасын қазіргі заманға шоғырландыру үшін осындай үлгіні қолданады". Өткенді зерделей отырып, Спенсер Елизаветаның билігінің маңыздылығын көрсетудің жолдарын табады. Ол "оқиғаны мифке айналдырмай", "мифті оқиғаға айналдырады". "Фейри Квин" ішінде Спенсер архетиптік және тарихи элементтер арасындағы шекараны қасады түрде бұрмалайды. Мысалы, Спенсер Альма үйінде Артур оқыған Британдық жылнаманың толық шындыққа сене қоймауы мүмкін. Осы оқиғада Жылнама нақты тарихқа поэтикалық балама ретінде қызмет етеді. Дегенмен, осындай поэтикалық тарих миф емес, "кейбір ойдан шығарылған, бірақ хронологиялық тәртіпте жазылған ерекше оқиғалардан тұрады". Осы айырмашылық I және V кітаптардың саяси аллегориясында да қайта көрінеді. Алайда, түсіндірілген оқиғалардың шынайылығы, өлең жазылған кезден жақын болғанда анық байқалады.

Символика және аллюзия

"Фейри Квин" романының барысында Спенсер Англия мен Ирландиядағы оқиғаларға, мәселелерге және белгілі бір тұлғаларға қатысты "алузиялар желісін" құрайды, соның ішінде Шотландия королевасы Мэри, Испан армадасы, Англия реформациясы және тіпті патшайымның өзі де бар. Джеймс VI Шотландияның поэманы оқып, Дуэсса – оның анасы, Шотландия королевасы Мэридің өте жағымсыз бейнесіне қатты ренжіді дегені де мәлім. Осыдан кейін Шотландияда "Фейри Квин" шығармасына тыйым салынды. Бұл патшайым Елизаветаның поэманы қолдауының айтарлықтай азаюына әкелді. Мәтінде Әнші-патша мен Белфойеби патшайым Елизаветаның көптеген бейнелерінің бірі ретінде танылады, олардың кейбіреулері "мақтауға лайық емес". Кейбір жағынан оны мақтағанмен, "Фейри Квин" Елизаветаның әйел болғандықтан тиімді басқару қабілетіне күмән келтіреді және оның билігінің "жетіспейтін тұстарын" да көрсетеді. Роман персонаждарының бірі – Бритомарт, үйленген пәктікті бейнелейді. Оған оның тағдыры – "өлімсіз жатыр" болу, яғни бала туу екені айтылады. Мұнда Спенсер Елизаветаның үйленбегендігіне сілтеме жасайды және 1590-шы жылдардағы оның өлімінен кейін не болатыны туралы алаңдаушылықты қозғайды, себебі мемлекетте мұрагер болмады. "Фейри Квин" поэмасының алғашқы оқырмандары Спенсердің мәтінін анықтайтын символдар мен атрибуттарды талдап, поэманың көптеген кейіпкерлерін анықтай алатын. Мысалы, оқырмандар "Тибр өзенінің жағасында тұратын қызыл киім киген әйелдің Рим-католик шіркеуін бейнелейтінін" бірден білетін. Алайда "Фейри Квин" поэмасының алғашқы нұсқаларындағы жазбалар Спенсердің замандастары поэманың "сансыз" нақты тарихи сілтемелері туралы бір пікірге келе алмағанын көрсетеді. Шын мәнінде, сэр Уолтер Рэлидің әйелі поэманың көптеген әйел кейіпкерлерін "өзінің аллегориялық бейнелері" деп атады. "Фейри Квин" поэмасындағы тағы бір маңызды символ – поэмада кездесетін көптеген жануарлар кейіпкерлері. Олар "алегориядағы бейнелі тұлғалар, көрнекі теңеулер мен метафоралар" рөлін атқарады. Нақты мысалдарға Люцифераның сарайындағы шошқа кіреді, ол шектен тыс жеуді бейнелейді, және алдамшы крокодил Дуэсса, ол Шотландия королевасы Мэриді жағымсыз жарықтан көрсетуі мүмкін. "Фейри Квин" поэмасының III кітабындағы Бусиран үйі эпизоды ішінара "Мырза Түлкінің нақылдары" деп аталатын ерте заманғы ағылшын халық ертегісіне негізделген. Әңгімеде Леди Мэри есімді жас әйелді Мырза Түлкі алдайды, ол әйелдерін өлтіру әдісімен Көкжұрқасқа ұқсайды. Ол Мырза Түлкіні жеңіп, оның іс-әрекеттері туралы айтады. Ерекшелігі, Спенсер Бритомарт үйге кірген кезде осы әңгімені келтіреді, әр есіктің үстінде "Батыл бол, батыл бол, бірақ тым батыл болма" деген ескертулер жазылған.

Спенсердің ниеті

Спенсер өлеңін жазып жатқанда "керексіз пікірлер мен дұрыс түсінілмеулерден" қашыңқыруға тырысты, себебі ол осылайша әңгімесін оқырмандары үшін "жақсы жағдайда" көрсетеді деп ойлады. Спенсер Ралиге жазған хатында, алғашқы үш кітаппен бірге жарияланған, "кітаптың басты мақсаты – ізгілік пен әдептілікте адал адам немесе ақсүйек тұлғаны қалыптастыру" екенін айтты. Спенсер өзінің еңбегін "тарихи ойдан туған шығарма" деп санады, оны адамдар "мысалдың пайдасы" үшін емес, "құаныш үшін" оқуы керек. "Фейри Квин" Елизавета патшайымға арналып жазылған және оған арналған. Дегенмен, алғашқы басылымда көптеген ықпалды елизаветалық тұлғаларға арналған арнау өлеңдері бар. Спенсер "Аморетти 33" өлеңінде "Лодвик" есімін "Фейри Квин" әлі де аяқталмағанын айтқанда қолданды. Бұл оның досы Лодвик Брайскетт немесе қаза болған итальяндық үлгісі Людовико Ариосто болуы мүмкін, оны ол "Ралиге хат" өлеңінде мақтаған.

Арналу

Поэма Елизавета I-ге арналған, ол поэмада Фери Куин Глориана ретінде бейнеленген, сондай-ақ Белфоэба кейіпкеріне де арналған. Спенсер поэмаға кіріспе ретінде сэр Кристофер Хэттонға, лорд Берлиге, Оксфорд графына, Нортумберленд графына, Камберленд графына, Эссекс графына, Ормонд және Оссори графына, жоғары адмирал Чарльз Говардқа, лорд Хансдонға, Уилтон лорды Грейге, лорд Бакхерстке, сэр Фрэнсис Уолсингхамға, сэр Джон Норриске, сэр Уолтер Рейлиге, Пемброк графына (оның ағасы сэр Филип Сидни туралы айтылады), және леди Керьюге қосымша арналған сонеттермен бастайды.

Әлеуметтік пікірлер

1589 жылдың қазан айында, Ирландияда тоғыз жыл болғаннан кейін, Спенсер Англияға сапар шегіп, королевамен кездесті. Ол осы уақытта оған өз қолжазбасынан оқыған болуы мүмкін. 1591 жылдың 25 ақпанында королева оған жылына елу фунт мөлшерінде зейнетақы тағайындады. Ол 25 наурызда, 24 маусымда, 29 қыркүйекте және 25 желтоқсанда төрт бөліктен төленді. 1590 жылы "Фейри Квин" атты алғашқы үш кітабы жарық көргеннен кейін Спенсер монархияға көңілі қалды; басқа нәрселермен қатар, "оның жылдық зейнетақысы қалағанынан кем болды" және оның Елизавета сарайы туралы гуманистік көзқарасы "онда көргендерімен құлатылды". Дегенмен, осы көңілсіздіктерге қарамастан, Спенсер "өз аристократиялық көзқарастары мен бейімділіктерін сақтап қалды". VI кітабында "ерлік істер мен төмен туған арасында көбінесе ешқандай байланыс жоқ" делінеді және "асыл адам" болу үшін "жақсы тектің ұрпағы" болу қажеттігі айтылады. "Фейри Квин" бойында ізгілік "асыл тектілерге тән қасиет" ретінде қарастырылады, ал VI кітапта оқырмандар аристократиялық текті көрсететін лайықты істерге кездеседі. Мұның мысалы – Артурдың Тимиас пен Серенаны әкелген келімсек. Бастапқыда, ол "жасы ұлғайып, соғысуға жарамсыз болған кезде мемлекеттік қызметтен бас тартып, діни өмірге ауысқан" "жақсы кісі" деп есептелді. Мұнда, келімсектің асыл қаны оның мейірімді, жанқияр мінез-құлқына әсер еткенін байқауға болады. Сол сияқты, көрермендер жас Тристрамның "осылай жақсы сөйлейтініне және ерлікпен әрекет ететініне" куә болады, сондықтан Калидор оның тегін білместен бұрын "көбінесе асыл текті" деп есептейді; шын мәнінде, Тристрамның патша ұлы екені таңқаларлық емес, бұл оның терең ой-қиялының себебін түсіндіреді. Алайда, Спенсердің асыл тектің ең ерекше мысалы – Құтқарушы Адамның бейнесі арқылы көрсетілген. Құтқарушы Адамды мысал ретінде пайдаланып, Спенсер "сыртқы келбеттің нашарлығы асыл текті болуға кедерілмес екенін" көрсетті. Құтқарушыға "қорқынышты сыртқы түрін" берген арқылы Спенсер "ізгі істер дене келбетіне қарағанда, асыл қанның анық белгісі екенін" атап өтеді. "Фейри Квин" балама жағынан, қорқыныш пен әдепсіздік сияқты төмен туғандықты көрсететін қасиеттерді де көрсетеді. Артурмен алғашқы кездескенде Турпин "өзінің қолдаушыларының артында жасырынып, тікелей шайқасқа емес, тықсыруға тырысады және әйеліне қарай құлайды, ол оны үлкен көйлегімен жабады". Бұл әрекеттер Турпиннің "қорқыныштан моральдық тұрғыдан әлсіз екенін" көрсетеді және сонымен қатар "әдеттегі әлеуметтік рөлдер кері қайтады, өйткені әйел салт аттыны қауіптен қорғайды". Ғалымдар бұл бейнені "шаһаршылдықтың жағымсыз мысалы" ретінде қарастырады және Елизавета аристократтарына "саяси амбициялары бар қарапайым адамды оның дәрежесіне сәйкес келмейтін" деп тануға үйретуге тырысады.

Поэтикалық құрылым

"Фейри Квин" Спенсердің осы туындысы үшін арнайы жазған Спенсерлік строфада жазылған. Спенсер эпостық строфаның бұрыннан келе жатқан формаларын өзгертті, Шосер қолданған патшалық рифманы (ABABBCC рифма үлгісімен) және Италияда пайда болған ottava rima-ны (ABABABCC рифма үлгісімен) өзгертіп жазды. Спенсердің строфасы – тоғыз иамбикалық тармақтан тұратын, олардың үшеуінен ең ұзыны. Алғашқы сегіз тармағы бес буынды, яғни пентаметрлер, ал тоғызыншысы алты буынды, яғни гексаметр немесе Александриялық тармақ – бұл "бір-бірімен байланысқан төрттіктер мен соңғы жұп тармақтан" құралған. Рифма үлгісі ABABBCBCC. 1590 жылғы "Фейри Квин" үшін екі мыңнан астам строфа жазылды. Көптеген зерттеушілер Спенсердің архаикалық тілді мақсатты түрде қолдануын, өзін Шосермен теңестіру және ағылшын ұлттық әдеби тарихын дамыту жолында өзін орналастыру үшін жасалған әдейі амал деп санайды.

Теологиялық құрылым

Елизаветаның Англиясында ешбір тақырып жазушыларға теологиядан артық таныс болған жоқ. Елизавета заманының адамдары дінтануды қарапайым мектепте оқыды, онда олар "Ортақ дұға кітабынан үзінділер оқып, Құдай сөзінен катехизистерді жаттап алды". Бұл ықпал Спенсердің мәтінінде анық көрінеді, бірінші кітаптың моральдық аллегориясында көрсетілгендей. Мұнда аллегория Ренессанс дәуіріндегі теологиялық трактаттар мен мойынұсаулардың дәстүрлі ретімен ұйымдастырылған. Бірінші кітапты оқығанда, көрермендер шіркеу мен қасиеттіліктерді талдамас бұрын, бастапқы күнә, ақталу және күнәнің мәнімен танысады. Осы үлгіге қарамастан, І кітап теологиялық трактат емес; мәтін ішінде "адамгершілік және тарихи аллегориялар өріледі" және оқырман романтика элементтерін кездестіреді. Дегенмен, Спенсердің әдісі "қатаң және тұрақсыз аллегория" емес, "қақтығысқан элементтердің арасындағы шартты келісім". "Фейри Квин" поэмасының І кітабында құтқарылу жолын талқылау бастапқы күнә мен ақталудан басталады, Құдай туралы, Иман жолы туралы және Адамның инабаттан құлауы туралы бастапқы мәселелерді қысып қалдырады. Бұл әдеби шешім маңызды, өйткені осы ілімдер "Реформацияның негізгі теологиялық дауларының төрінде" тұр.

Миф және тарих

"Фейри Квин" жаратылған кезде Спенсер мемлекеттік қызметкер ретінде "өз заманының саяси және әдеби оқиғаларынан салыстырмалы түрде оқшауланып" жұмыс істеді. Спенсер жалғыздықпен еңбек еткенде, "Фейри Квин" оның санасында қалыптасып, өзінің тәжірибелерін туындысының мазмұнына сіңірді. Өлеңінде Спенсер адам санасы мен қақтығыстарын зерттейді, бұл XVI ғасырғы Артур әдебиеті сияқты түрлі жанрлармен байланысты. "Фейри Квин" итальяндық туындылардың күшті ықпалында болды, сол кезде Англиядағы көптеген өзге де шығармалар да осылай болған. "Фейри Квин" Ариосто мен Тассоның еңбектеріне көп сіңірген. "Фейри Квин" атты алғашқы үш кітап біртұтас жұмыс ретінде қарастырылады, Трояның құлауынан бастап Елизаветаның билігіне дейінгі толық циклды бейнелейді. Спенсер "in medias res" тәсілін қолданып, тарихи баяндамасын үш кезеңде ұсынады: жылнама, әдеби әңгіме және болжам. Мәтініндегі тарихи элементтерге қарамастан, Спенсер өзін тарихшы емес, тарихи ақын деп санайды. Осы айырмашылықты Ралиге жолдаған хатында атап көрсетеді: "Тарихшы оқиғаларды рет-ретімен, болғандай баяндайды, ал ақын оқиғаның ортасына еніп, оны әдемі талдайды". Спенсердің кейіптері Елизавета заманының құндылықтарын бейнелейді, туындысын жандандыру үшін Тюдор Артур дәстүрінің саяси және эстетикалық байланыстарын көрсетеді. Спенсер британ тарихын құрметтеген және "заманауи мәдениет оның көзқарасын бекіткен" болса да, оның әдеби еркіндігі оның "тарихи фактілер емес, миф жасау саласында жұмыс істегенін" көрсетеді. Шындығында, Спенсердің Артур материалдары "аңыздық тарих пен тарихи миф" арасындағы бейтараптық ұстанымын көрсетеді, оған "тарихшылардың жауапкершілігіне кедері келтіретін ескерткіш дәстүр мен еркіндік" мүмкіндігін береді. Сонымен қатар, Спенсер күмәнданушы рөлін қабылдайды, бұл британ тарихын қалай ұсынатынында, тіпті "өзін-өзі паш еткенге дейін" көрінеді.

Ортағасырлық тақырып

"Фейри Квин" өзінің басты кейіпкері Артурды ортағасырлық жазушы Джеффри Монмутқа біршама қарыз. Оның "Мерлиннің пайғамбарлықтары" атты еңбегінде Мерлин сакстар британдықтарды "Корнуолл шошқасы" (Артур) оларды билеушілердің лайықты орнына қайта келтіргенге дейін билейтінін жариялайды. Бұл пайғамбарлық Уэльс халқы тарапынан қабылданып, кейін Тюдорлар қолданды. Тюдорлардың Оуэн Тюдор арқылы Уэльс қаны болғандықтан, олар Артурдың ұрпақтары екенін және Британияны заңды түрде билеуге құқылы екенін мәлімдеді. Джеффри Монмут бастаған осы дәстүр Спенсердің Артурды Глориананың басты кейіпкері және табиғи күйеуі ретінде таңдауы үшін керемет жағдай жасады.

Дикция

Спенсердің тілдік қолданысы төрт ғасыр бұрын пайда болғаннан бері ғалымдар тарапынан зерттеліп келеді. Ақын мен оның туындыларына деген ынтаға қарамастан, Спенсердің тәжірибелік тілдік қолданысы қазіргідей құрметке ие болуына дейін "көптеп сынға ұшырады". XVII ғасырдың филологтары, мысалы Давенант, Спенсердің "ешкімге түсініксіз тілді" қолдануын оған тағылған "ең ауыр айып" деп есептеді. Жақында ғалымдар "Фаэри Куин" поэмасындағы классикалық дәстүр оның тілдік ерекшеліктерімен тығыз байланысты екенін атап өтті, себебі ол "еліктеу және әдеп принциптерін қамтиды". Осы бастапқы сынға қарамастан, Спенсер "қазір саналы әдеби суреткер ретінде танылды" және оның тілі "оның ой-сезімінің ырғағына ең лайықты құрал" деп есептеледі. Спенсердің тілдік қолданысы он алтыншы ғасырдың "еркін және реттелмеген" Шекспир грамматикасынан ерекшеленеді. Спенсердің стилі қалыптасқан, лирикалық жағынан күрделі және поэмаға ерекше мән беретін архаизмдерге толы. Сугден "Спенсердің Фаэри Куин грамматикасында" архаизмдердің "көбінесе сөздік қорында, жоғары дәрежеде орфографияда, белгілі бір шамада сөздердің өзгерісінде және тек аз ғана синтаксисте" кездесетінін айтады. Сэмюэл Джонсон да Спенсердің тілдік қолданысына сынды пікір білдірді, онымен ағылшын тілінің сөздігін жасау барысында жақсы танысты және оны "ескірген және архаикалық сөздердің пайдалы көзі" деп тапты. Алайда, Джонсон негізінен Спенсердің (алғашқы) пасторальдық өлеңдерін қарастырды, ол оған ерекше ұнамайтын жанр болатын. "Фаэри Куин" поэмасының тілі мен атмосферасы тек орта ғасырлық ағылшын тіліне ғана емес, көптеген нәрселерге негізделген; мысалы, классикалық сілтемелер мен есімдер көптеп кездеседі, әсіресе кейінгі кітаптарда, және ол грек тілінен "Порис" және "Фао ақ лилия" сияқты есімдерді шығарды. Спенсер классикалық материалды да сілтеме ретінде келтіреді немесе қайта жазады, мысалы, Лукрецияның зорлануы, ол Екінші кітаптағы Амавия кейіпкерінің оқиғасына айналдырылған.

Өзгерістер мен туындылар

Балалар әдебиеті түрінде көптеген бейімделулер жасалды. Бұл туынды 19-шы және 20-шы ғасырдың басында кең таралды, одан 20-дан астам әртүрлі нұсқасы жазылды. Ең ертесі – Э.В. Брэдберннің 1829 жылы жарық көрген «Спенсердің «Фейлер патшайымынан» балалар үшін» (Legends from Spencer's Fairy Queen, for Children) еңбегі, ол ана мен бала арасындағы әңгіме түрінде жазылған. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдер арасында бұл туындының бейімделуі АҚШ-қа қарағанда Ұлыбританияда көбірек танымал болды, бұл Буньянның «The Pilgrim's Progress» сияқты замандас туындыларымен салыстырғанда, аудиторияның талғамдағы айырмашылықтарына (патша сарайына қарсы қарапайым халық) және жалпы американдық оқырмандарға оның тартымдылығына байланысты болды. Эдвард дәуірі балаларға арналған бейімделулерге ерекше бай болды, ал туындылар көркем суреттермен толықтырылды. Суретшілер қатарында А.Г. Уокер, Гертруда Деман Хаммонд, Т.Х. Робинсон, Франк С. Папе, Бринсли Ле Фану және Х.Дж. Форд болды. Флетчер Пратт пен Л. Спраг де Камптың Гарольд Ши туралы әңгімелерінің екіншісі – «Сақылдың математикасы» (The Mathematics of Magic) атты туындысында, қазіргі заманғы американдық авантюристтер Гарольд Ши мен Рид Чалмерс «Фейри Квин» әлеміне саяхат жасайды. Олар Спенсердің салт аттыларының кейінгі бөлімдерінде кездесетін қиындықтардың себебін зұлым әулиелердің оларға қарсы тұру үшін гильдия құрғандығымен түсіндіреді. Ши мен Чалмерс бұл қастандықты рыцарьларға ашып, оны құлатуға көмектеседі. Осы процесте Белфеба мен Флоримель Феялары Ши мен Чалмерстің әйелдері болып, оларды мифтер мен қиял әлеміндегі жаңа оқиғаларға ертіп жүреді. Элизабет Бердің «Прометей дәуірі» (Promethean Age) сериясының маңызды бөлігі Спенсер сипаттаған Феялар патшалығында өтеді. Бердің айтуынша, Спенсер осы Патшалықтың бар екенін білген, ал оның еңбегі – ойдан шығарылған қиял емес, шындықтың сипаттамасы болған. Елизавета I патшайымы Феялар патшайымымен өзара көмек туралы құпия келісім жасасқан, ал Кристофер Марлоу мен Уильям Шекспир сияқты тарихи тұлғалар Феялар патшалығына барып, онда оқиғалар бастан өткерген. Ричард Саймон Келлердің пікірінше, Джордж Лукастың «Жұлдыздар соғысы» (Star Wars) фильмі де еркін бейімделу элементтерін қамтиды, сонымен қатар басқа туындылардың да ықпалында болған. Түпнұсқадағы зұлым Архимагоға қарсы Унаны қорғаған Қызыл Крест рыцарының оқиғасы Лукастың Люк Скайуокері, Лея ханшайымы және Дарт Вейдерімен салыстырылады. Келлер фильм мен Спенсердің туындысының арасындағы үлкен ұқсастықтарды көрсетеді, «Жұлдыздар соғысы» фильмінде көрінетін барлық маңызды нәрсенің бастауы «Фейри Квин» туындысында екенін айтады, қару-жарақ пен киімнің ең ұсақ бөлшектерінен бастап ерлік пен руханилықтың үлкен мәселелеріне дейін.

Халықтық мәдениеттегі сілтемелер

Netflix сериалы "The Crown" 1-ші маусымның 10-шы сериясында, "Глориана" деп аталатынында "The Faerie Queene" және Глорианаға сілтеме жасайды. Соңғы сахнада Клэр Фой сомдаған Елизавета II суретке түседі. Сесил Битон оның позына бағыттап: "Ақылды ханымға құрмет, алғыс айтқан арал оны жарылқады!" дейді. Ол қозғалмай, тыныс алмайды. Біздің өзіміздің құдайымыз. Даңқты Глориана. Енді Елизавета Виндзорды ұмытайық. Енді тек Елизавета Регина. Иә. 1995 жылғы "Ақыл мен сезім" фильмінің соңында полковник Брэндон Марианна Дэшвудқа "The Faerie Queene" поэмасын оқып береді. Поэмадан алынған цитаталар Роберт Галбрейттің (Ж.К. Роулингтің псевдонімі) "Troubled Blood" романында эпиграф ретінде қолданылады. Джаспер Ффордтың "Thursday Next" сериясында, Бабай Next (Thursday Next-тің ересек нұсқасы) өлер алдында "он ең жалықтыратын классиканы" оқуға сотталады. Ол "The Faerie Queene" кітабын оқығаннан кейін көз жұмады. 1971 жылы Майк Мейфилд "Жұлдыздар жолы" телешоуының негізінде жасалған, бастапқыда "Star Trek" деп, кейіннен "Super Star Trek" деп аталған, мәтіндік компьютерлік ойынды жариялады. Компьютерлік ойындарда қайта туудың алғашқы мысалдарының бірі ретінде, егер USS Enterprise соғысуды жалғастыру үшін тым зақымданса, ойыншы кемені тастап кетуге болатын, онда ауыстыру кемесі "Faerie Queene" деп аталды.