Кіріспе

Үндістанның Аруначал Прадеш штатындағы тибет-бұрма этносы

Нокте халқы, сондай-ақ Нокте Нага деп те аталады, негізінен Үндістанның солтүстік-шығысындағы Аруначал Прадеш штатында тұратын тибет-бұрма этносы. 2011 жылғы халық санауы бойынша олардың саны шамамен 111 679 адамды құрайды, олардың көп бөлігі Үндістанның Аруначал Прадеш штатының Тирап ауданындағы Паткай төбелерінде шоғырланған. Этностық тұрғыдан Коньяк Нагамен байланысты, олардың тегі Мьянмадағы Хуконг аңғарына дейін жетеді, онда олар 1670 және 1700 жылдар аралығында көшіп келген. Бастапқыда Анг деп аталған олардың басшылары, өздерінің "Нгоанг Ванг" кеңесі (қазіргі заманғы кабинет) арқылы ауылды басқарады. Олардың әскері болмағандықтан, маңызды мәселелер бойынша сенімді туыстарынан (лованг танг) кеңес сұрайды. Басшы ауыл ақсақалдарымен және дін қызметкерлерімен барлық маңызды әлеуметтік-діни рәсімдерде де кеңеседі.

Терминология

Nocte термині 1950 жылдары қолданысқа енді. Ол екі сөзден тұрады: Нок – ауыл, Тей – адамдар. Орта ғасырларда және отаршылдық кезеңде Нокте халқы Нагалендтің Нага халқымен жақын этностық байланысы болғандықтан Нога немесе Нага деп аталған. Ауылдың орналасқан жеріне байланысты Ахомдар Ноктелерді Намсангия немесе Намсангия, Бордуария немесе Бор Дурис, және Панидуария деп атаған.

Колониялық дәуірдегі шай бақтары

1776 жылы британдық ботаник сэр Джозеф Бэнкс Үндістанда шай өсіруді алғаш рет ұсынды. Төрт жыл өткен соң, 1780 жылы, 1787 жылы Калькуттада ботаникалық бағын құрған Роберт Кид Қытайдан келген тұқымдар арқылы Үндістанда шай өсіру тәжірибесін бастады. Он жылдардан кейін, 1815 жылы британдық офицер полковник Латтер Сингфо халқының өсіп жатқан жергілікті шай түрін жинап, оның жапырақтарын май және сарымсақпен жегенін хабарлады. 1820 жылдары 1857 жылғы Үндістан көтерілісіне қатысқандығы үшін дарға асылған Ассамдық дворян Манирам Датта Баруа, майор Роберт Брюс және оның інісі Чарльз Александр Брюске Нокте және Сингфо аймақтарының ормандарында өсетін, бұрын әлемге белгісіз болған жергілікті шай туралы мәлімдеді. Ч.А. Брюс Үндістандағы шай өнеркәсібінің негізін қалаушы ретінде танымал. 1833-1834 жылдары ағылшыздар Намсанг және Хуканжури шай бақтарын жергілікті шай өсетін жерге иеленді. Жер Намсанг басшысына тиесілі болды, сонымен қатар Бордурия басшысы да оған талап етті. Бұл бақшалар 1840 жылдың қазан айынан бастап жұмыс істеуге кірісті. Бақшалар қазір Ассамның Дибругар ауданының Жейпур аймағында орналасқан. Тығыз орманды тазарту үшін жабайы пілдер тобы жұмылдырылды, олар 25 фут қалыңдықтағы ағаштарды құлатты. 1838 жылы Үндістанның алғашқы он екі сандығы жергілікті шайдан жасалған шай Лондонға жіберілді және Лондон аукционында сатылды. Бұл Калькуттада Бенгал шай қауымдастығының және Лондонда алғашқы акционерлік қоғам – Ассам компаниясының құрылуына жол ашты. Қызығы, жергілікті өсімдіктер гүлдесе, қытайлық көшеттер Ассамның қатал ыстығында тірі қалу үшін күресті, сондықтан келесі отырғызулар жергілікті шай бұтасының көшеттерімен жүргізілуіне шешім қабылданды. Намсанг және Бордурия халқы Компания үшін ынталы түрде жұмыс істеді және оларға ақшалай сыйлықтар берілді, ал Ассам компаниясының менеджерлері басшыларға "сыйлықтар" берді. 1861-1862 жылдары бұл бақшалар Солтүстік Ассам компаниясына берілді, ал Намсанг басшысы жердің басқа иелеріне берілуі туралы хабарлау үшін Назираға апарылды. Оған қосымша "сыйлық" – 1000 рупий және сыйлықтар берілді; және "сол уақыттан бастап (1873) Бордурия басшысына қарсы иелікті сақтау құқығына байланысты ол жер иесі ретінде мойындалды". Бұл бақшалар Британдық Үндістан үкіметі мен Бенгал үкіметі арасындағы хат алмасу тақырыбы болды. Сол кезде қазіргі Солтүстік-Шығыс Үндістан Бенгал үкіметінің билігінде болды. 1876 жылғы есепке сәйкес, бақшалар мемлекеттік кәсіпорыннан бас тартқаннан кейін Ассам компаниясына берілгеннен бастап, Ассам компаниясы басшыға жыл сайын 200-250 рупийден субсидия төлеп отырды. Бақшалар жиі қожайындарын ауыстырды, бірақ иелері 1873 жылға дейін субсидия төлеуді жалғастырды, ол кезде Мырза Минто иесі болды. Осы уақытта Намсанг басшысы бақшаларға қатысты қауіпті ұстанымға ие болғаны туралы хабарланды, ал Мырза Минтоның наразылығына байланысты бақшалардың ерекше жағдайы анықталды. Екі жылдық келіссөздерден кейін Намсанг басшысы мен Британдық Үндістан үкіметі келісімге келді, ал соңғысы бұл келісімді 6 шілде 1975 жылғы № 1943P хаты арқылы бекітті. Келісім шарттары: 1. Намсанг басшысы Мырза Минто оларға төлеген сомаға тең 450 рупийден жыл сайынғы жәрдемақы алады. 2. Бұл төлем Хуканжури және Намсанг шай бақтарына ғана емес, сонымен қатар "ішкі шекараға" кіретін және Намсангтар осы уақытқа дейін өз құқықтарын мәлімдеген барлық аумақтарға қатысты талаптарды қамтиды. 3. Намсанг басшысына қару-жарақ пен оқ-дәрі алуға лицензия берілді.

Тарихи кітаптар

1839 жылы Нокте халқы туралы алғашқы кітап жазылып, басылып шықты. "Ағылшын, асаме, сингфо және нага тілдеріндегі орфографиялық оқулық және сөздік" деп аталатын бұл кітапты американдық баптист миссионері Майлс Бронсон жазған. Ол 1839 жылдың қаңтарынан 1840 жылдың қазанына дейін Нокте халқымен бірге өмір сүрген. 66 беттік кітапта 730-нан астам сөздік және әр тілде (Нокте (Нага), Сингфо, Асаме және Ағылшын) 47 оқу сабағы бар. Мәліметтерге сәйкес, кітаптың 500 данасы Ассамның Джейпур қаласындағы Американ баптистік миссия баспасында басылды. Австралияның Ла Тробе университетінің профессоры Стивен Мори, АҚШ-тың Свартмор колледжінің докторы Риккер Докум және АҚШ-тың Йель университетінің докторы Люк Линдеманның көмегімен Nocte Digest редакторы Шри Вантум Хумча Лованг 2021 жылдың 31 шілдесінде кітапты АҚШ-тың Коннектикут штатындағы Йель университетінің Бейнеке сирек кітаптар мен қолжазбалар кітапханасынан цифрлық форматта алды.

Дін

Бірлескен Намсанг, Бордурияның және Намсанг пен Бордурияның Ангінің басшылығындағы барлық Нокте Нага ауылдарының, соның ішінде қазіргі Лонгдинг ауданының Ванчо аймағындағы достық ауылдардың соңғы билеушісі Лотха Хунбао руханилығымен белгілі болды және 18 ғасырдың басында Вайшнавизмнің қағидаларын қабылдады. Баре Гар Сатраның Гукхайы Шри Рама оны "Нароттам" деп атады, яғни адамдардың ең жақсысы. 1972 жылы лейтенант-губернатор, қайтыс болған полковник КАА Ража Лотха Хунбаоның құрметіне (Намсанг мух) "Наротам Нагар" деп атады. Британ мұражайында бас әмірші мен оның әйелінің суреті де сақталған. Бұл оларды Үндістанның көп бөлігіндегі индуистік мәдениетке жақындатты. 1961 жылғы халық санағында Ноктелер арасында буддистердің де бар екені анықталды. Ноктелер Тхеравада буддизмі мен анимизмді ұстанды, бірақ 18 ғасырдан бері Шри Рам немесе Шанкардеваның ықпалымен индуизмді қабылдады. Дәстүр бойынша Нокте Нага табиғатқа табынушылық еткен. Барлық ғарыштық күш "Жаубан" деп аталды және оған құлшылық етілді. Олардың анимистік діншілдігі "Американың жергілікті халықтарына" ұқсас болды. Бас әмірші қайтыс болғаннан кейін оның рухы "Лаа" немесе алып бүркітке айналады. Сондай-ақ, басқа да жаман және жақсы қасиеттері бар құдайларға да табынылады. Құдайларды ынаятқа алу үшін тағам мен су сыйлық ретінде беріледі. Намсанг ауылының Ноктелері 1839 жылдың қаңтар айында американдық баптист миссионері Майлз Бронсон ауылға келгенде христиан дінімен алғашқы байланысқа түсті және 1840 жылдың екінші жартысына дейін отбасымен бірге онда тұрды. Бронсонның басты мақсаты Ноктелерді христиан дініне айналдыру және мектеп ашу еді. Ол әйелімен бірге мектеп ашып, тіпті латын әрпімен жазылған Нокте тілінде бірнеше кітап басып шығарды. Алайда, миссионерлер этникалық топты христиан дініне айналдыра алмады, өйткені олар өз діндерінен бас тартқысы келмеді. Христиан діні 20 ғасырдың соңында сәтті енгізілді. 1993 жылдың 2 тамызында Ана Тереза Бордурия ауылына сапар шегіп, Аруначал Прадеш штатындағы алғашқы католик шіркеуін ашты. Штатта ол барған жалғыз орын осы болды. Сондай-ақ, ол "Қайырымдылық миссионерлері" (MC) әпкелерінің үйіне негіз салды. Соңғы кезде баптист миссионерлері Ноктелердің бестен бірін немесе үштен бірін, негізінен Хонсада тұратындарды христиан дініне айналдырды. 2010 жылы бір буддалық арна 1951 жылы Аруначал Прадеш штатында христиандардың болмағанын мәлімдеді, бұл христиан дініне айналудың негізінен 20 ғасырдың соңғы жартысында және 21 ғасырда жалғасқандығын көрсетеді.

Мәдениет

"Чало Локу" (Жемісті жинау мерекесі немесе алғыс айту фестивалі), Нокте Нага тайпасында 14 "локу" болған, ең маңыздысы – "Чало Локу". Нокте Нага тайпасының көптеген "локу" фестивальдері 1-2 күнге созылса, "Чало Локу" осы фестивальге тән барлық рәсімдерді толық орындау үшін 3 күнге дейін жалғаруы керек. Үш күнге созылатын фестивальдің бірінші күні мал сойылып, көңіл көтеру шаралары өткізіліп, азық-түлік жиналады. Екінші күні, Чамкатжа деп аталады, ол төрт ерекше рудың күшін арттыру рәсімі: "Лотунг сом Чам", "Матей сом Чам", "Хетей сом Чам" және "Нук Панг ми Чам" (Нук Пангми Чам жауынгерлерін "Тан дон Лованг" бастап кетеді. Бұл жастардың тобы қаһарлы жауынгерлер еді. "Нук Пангми Чаам"нан қайтып келгенде ауылдың әрбір тұрғыны осы жауынгерлерге жол беруге тиіс, тіпті басшы мен оның отбасы да. Жауынгерлерді басшының үйінде ең жақсы күріштен жасалған сырамен және күшті жауынгер биімен қарсы алады. Жас басшының алғашқы "Чам-кат" рәсімі өз руына емес, "Тандон Ловангтың" қамқорлығындағы "Нук Пангми Чам"ға қосылады. Фестивальдің соңғы күні "Тан ланг жаа" деп аталады. Биге дейін аналық тарапынан "Чин лит" рәсімі орындалады. Бата беру және жаман рухтарды қорғау үшін аналық рудың әйелдері жаңа, бір ғана имбірден жасалған әшекейді мойынға тағады. Фестивальдің соңғы күні басшы, дін қызметкері "тан ваа", ауыл ақсақалдары "Нгоан Ванг" және кеңес мүшелері "Уу соғу" рәсімін орындайды. Олар "Няп лин" деп аталатын белгілі бір жапыраққа жұмыртқаның сарысын құйып, оның пішімінен келесі жылдың берекесін білуге тырысады. Жұмыртқалар ауылдан жаңа жиналған болуы керек. Алғашқы жұмыртқалар басшы мен оның отбасы/руы үшін, екінші жұмыртқалар егілетін келесі "жум"ді таңдау үшін (Намсанг пен Бордурияда 12 "жум" жері белгіленген. Жақсы "жум" жерін анықтағанша, қажетті мөлшерде жұмыртқа сындырылады). "Жум" таңдалғаннан кейін, кеңес ақсақалдары "Сала жаа" мен "Тингян жаа"ның өркендеуін де қарастырады. Соңғы жұмыртқа сауда және жұмыс іздеу үшін жазыққа барудың жақсы белгісі болып саналады. Фестиваль ауыл айналасында билеп, романтикалық әндер айтумен аяқталады. Фестивальдің биігі – "Кепа бунг" деп аталатын жылдам, ырғақты би. Осы би кезінде бас әнші ауылды келесі фестивальге дейін киелі рухпен жарылқауды тілейді.

Тағам

Ноктелер егіншілікпен айналысады және күнделікті тамақтануларын жақсы жоспарлайды. Күріш және жүгері сияқты негізгі дақылдар егіледі, себебі күріш – олардың негізгі тағамы, ол көбінесе жапырақты көкөністер, балық және етпен толықтырылады. Күріш, тапиока және қарақұмықтан жасалған жергілікті арақ Ноктелердің арасында танымал болған, бірақ соңғы кезде шай да ішеді.

Киім

Ерлер шаштарының алдыңғы бөлігін қырып, артқы бөлігін мойынның үстінде түйіндейді. Әйелдер ұзын, қызыл қоңыр шаштарын мойнының артында түйінге жинап ұстайды, бірақ қайта тұрмысқа шықпаған жесірлер шаштарын қысқа қырып тастайды. Ванчо тайпасы сияқты, олар да денелеріне және беттеріне татуировка жасайды. Ылғалды климатқа байланысты, ерлер алдыңғы жағында қамыс белбеулермен бекітілген шалбар киеді, ол белдік қызметін атқарады. Сонымен қатар, төрт мүшесіне де бамбуктан жасалған сырғалар мен піл сүйегінен жасалған білезіктер тағады. Әйелдер белден тізеге дейін жететін қысқа мақтадан тігілген юбка және денесінің жоғарғы бөлігін жабатын блузка киеді. Ешкінің мүйіздерін құлаққа орнатады, ал безендіру үшін металл білезіктер мен сырғалар тағады.

Өмір салты

Нокте тайпасы үйлерін балшықтан, бамбуктан және пальма жапырақтарынан салады, оларды шатыр ретінде пайдаланады. Ал басшылардың үйлері кесілген массивті тас блоктар мен ағаш бағаналардан тұрғызылады. Жатақханалар бойжеткендер мен тұрмысқа шықпаған қыздарға бөлек беріледі. Олардың дәстүрі бойынша, осы жерде ақсақалдар балаларға дәстүрлі мифология, фольклор және дін туралы білім береді. Христиан отбасыларында христиан дінінің ұстанымдары да дәстүрлі сенімдермен үйлеседі, бұл католик дініне өткендер арасында көрінеді. Басшыларды «Намсанг» немесе «Бордурия» деп атауға болады. Бойжеткендердің жатақханасы «Пох» деп, ал бойжеткендердің жатақханасы «Янпо» деп аталады. Бірақ әйелдерге еркектердің жатақханасына кіруге рұқсат жоқ, ал керісінше рұқсат етіледі. Жатақханалар әдетте жерден шамамен бір метр биіктіктегі ағаш тіреулерге орналасқан. Бойжеткендердің жатақханалары бас аулау кезінде алынған адам бас сүйектерімен әсемделген, олар үлкен ағаштан жасалған барабандарды сақтау үшін қолданылады. Бұл барабан «тхум» немесе «ағаш барабан» деп аталады. Дегенмен, Батыс білімінің дамуымен бұл әдеттер азайып бара жатыр. Нокте тайпасы арасында бұрын кең таралған бас аулау 1940 жылы тыйым салынды, бірақ соңғы бас аулау 1991 жылы Ванчо тайпасы арасында тіркелді.

Гигиеналық мәселелер

Нокттелер өлген туыстарының денелерін өзен жағасында немесе үйлерінің сыртында ашық қалдырудың ежелгі дәстүрін сақтаған. Нокт христиандары, көптеген нокттер сияқты, денені үш күнге ашық ұстайтын, бірақ оны үйде сақтайтын. Әрине, шіріген денелер ашық ауада жатқан бактерияларды, жәндіктерді және микробаларды тартатын, бұл қорқынышты жағымсыз иіске әкеп соқты. Осының салдарынан денсаулыққа қауіпті аурулар жиі пайда болатын. Реформаторлардың халыққа денсаулық сақтау жөніндегі білім беруінің нәтижесінде 2004 жылдан бері қайтыс болғандарды лайықты табытта жерлеу осы дәстүрлі рәсімнің орнын толыққанды басып алды. Хонсадан алыс емес Хети ауылы қазіргі нокт қоғамында бұл әдеттен соңғы болып бас тартқан.