Кіріспе

Польшаның мемлекеттік телерадиокомпаниясы
2015 жылы оңшыл популистік «Заң және Әділет» партиясы Польша парламенті сайлауында жеңіске жеткеннен кейін, TVP үкіметтің PiS партиясының ұстанымдарымен бірте-бірте үйлесім тапты. 2023 жылғы Польша парламенті сайлауы алдында Еуропалық БАҚ TVP-ді PiS-тің «насихат құралы» деп сипаттады. Бірақ 2023 жылы оппозициялық «Азаматтық платформа» партиясының сайлауда жеңіске жеткеннен кейін, жаңа тағайындалған Мәдениет министрі телерадиокомпанияның және оның жаңалықтар бөлімінің қайта құрылуын бастады. 2023 жылдың 27 желтоқсанында Мәдениет және ұлттық мұра министрі, президенттің компанияны қаржыландыруға қойған ветосына байланысты, оны тарату рәсіміне жіберді.

Соғысқа дейінгі кезең

Польшадағы теледидардың алға басушысы Ян Щепаник болды, оны «Польшалық Эдисон» деп атады. Ол 1897 жылы британдық патент бюросында (британдық патент № 5031) «телектроскоп» деп патент алды, ол «электр энергиясын пайдаланып қашықтықтан кескіндерді көбейтуге арналған құрал» деп анықталды. 1929 жылы Стефан Манчарски екі синхронды айналатын Нипков дискілеріне негіделген, тарату және қабылдау бөлімдерінде механикалық теледидар құралын жасады. Теледидар сигналы электр кабелі арқылы берілді. Құрылғы тек тұрақты кескінді ғана берді. Стефан Манчарски өзінің өнертабысын «сым және радио арқылы кескіндерді теледидармен беру әдісі» деп атады. 1931 жылы Катовицедегі Польша радиосында ғалымдар мен инженерлер тобы тәжірибелер жүргізді. JL Baird жүйесіне сәйкес, Nipkow экраны бар тарату және қабылдау жабдықтары қолданылды. Механикалық теледидардың тарату және қабылдау құрылғылары бір ортақ қозғалтқышпен жұмыс істеді, бұл екі бөлімнің толық синхрондылығын қамтамасыз етті. Сигнал бір зертханада кабель арқылы берілді. Эксперименттік жұмыстарды инженер Твардава басқарды. 1935 жылы Варшавадағы Мемлекеттік телекоммуникация институтында және Польша радиосында ғана Польшада теледидар стансасын іске қосу жұмыстары басталды. 1937 жылы «Пруденциал» биік ғимаратының он алтыншы қабатында эксперименталды теледидар стансасы жұмыс істей бастады. Станция директоры Владыслав Четнер болды. 1937 жылы аудио хабар тарату құрылғысы орнатылды, ал 1938 жылдың басында бейне хабар тарату құрылғысы орнатылды. Сонымен қатар, 1938 жылы «көк үйдің» төбесіне 16 метрлік мұнара салынды, оның үстіне 11 метрлік антеннаға арналған құбырлы тіреу орнатылды. Антенна жерден 87 метр биіктікте орналасқан, бұл тарату антеннасынан 20 км қашықтықта бейне сигналын және 30 км қашықтықта аудио сигналын қабылдауды қамтамасыз етті. Варшавада 1938 жылдың 5 қазаны мен 1939 жылдың 26 тамызында Мичислав Фоггтың қатысуымен сынақ теледидар хабарлары өтті. Бұл 120 жолды стандартпен хабар тарататын механикалық теледидар стансасы болды. Ол, басқалармен қатар, Ядвига Смосарсканың басты рөлде ойнаған «Барбара Радзивилловна» телефильмін көрсетті, ал сол кезде 343 жолды электрондық теледидар бойынша жұмыстар жүргізіліп жатты. Теледидар саласындағы зерттеулердің дамуы өте жоғары деңгейде болды (1940 жылы тұрақты қызмет көрсету күтілуде), бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда бұл үзіліске ұшырады.

Соғыстан кейінгі кезең

1947 жылы Польша теледидары қайта іске қосылды. Ұлттық телекоммуникациялар институтында (кейін Телекоммуникациялар институты) Януш Грошковский мен Леслав Кдзиерскийдің басшылығымен жұмыс жүргізілді. 1951 жылдың 15 желтоқсанында «Тыныштық және прогресс үшін күрестегі радио» көрмесі ашылды, оның аясында суретшілердің қатысуымен тәжірибелік телехабарлар көрсетілді, теледидар бағдарламасының күнделікті хабарлары 1952 жылдың 20 қаңтарына дейін жалғасты. 1952 жылы Варшавадағы Ратушова 11 көшесінде студия құрылып, алғашқы теледидар бағдарламалар тобы қалыптастырылды. Келесі хабарлар 1952 жылдың 15 қарашасында (басты рөлде Нина Андричпен «Лалка» романының үзінділері көрсетілді) және 1952 жылдың 5 желтоқсанында (Варшавадағы Камералық театрдан «Патша мен актер» спектаклінің үзінділері) эфирге шықты. Үш айдан кейін, 1953 жылдың 23 қаңтарында Польша теледидары тұрақты түрде бағдарлама таратуды бастады (аптасына бір рет жарты сағат). Бағдарлама бұрынғы банк ғимаратынан, Варшава қаласындағы Поустаньцев Варшавы алаңы, 7 нөмірдегі ғимараттан таратылды, бұл көрермендердің кең тобына телебағдарламаларға қол жеткізуге мүмкіндік берді. WOT аптасына бес күн хабар таратты. 1956 жылдың 1 мамырында Мәдениет және ғылым сарайында орналасқан хабар тарату станциясы және 227 метрлік шпильдің үстіндегі антеннасы бар Теледидар тарату орталығы жұмыс істей бастады. Станцияның тарату радиусы шамамен 55 км құрады.

Демократия

1980-1990 жылдардағы әлеуметтік-саяси өзгерістер теледидар реформасына да әкелді. 1987 жылы TVP Польшада теледидар тарату монополиясын жоғалтты, Варшаваның Урсинув ауданында алғашқы жеке польшалық "Ursynat" телеарнасы құрылды. 1989 жылы тағы бір станция, Sky Orunia, 1996 жылға дейін Гданьскте хабар таратты, ал 1990 жылдың 6 ақпанында PTV Echo құрылды, 1995 жылдың 8 наурызына дейін Вроцлав пен айналасында хабар таратты, содан кейін 1992 жылдың 5 желтоқсанында Polsat хабар таратуды бастады, ол 1993 жылдың 5 қазанында Ұлттық хабар тарату кеңесінен Польшадағы жер үстінен хабар таратуға лицензия алды және 1994 жылдың 27 қаңтарында бүкіл елдегі коммерциялық теледидарға лицензия алды. 1990 жылдардың басында SECAM жүйесінен PAL жүйесіне толық ауысу туралы шешім қабылданды, онда екі ұлттық TVP желісі оны қабылдады (кейін TVP Polonia және TVP өңірлік станциялары да осы жүйеге ауысты). 1993 жылдың 1 қаңтарында TVP Польша радиосымен бірге Еуропалық телерадио хабарларын тарату одағына (EBU) мүше болды. Сонымен қатар, 1990 жылдан бастап көптеген TVP жүргізушілері мен журналистері мемлекеттік теледидардан коммерциялық теледидарға (оның ішінде Polsat және TVN) ауыса бастады. 1989 жылдан кейін TVP жаңалық бағдарламалары Польшада биліктегілерге байланысты саяси ықпалға ұшырайды деп айыпталды, сондай-ақ бейтараптық пен объективтілік жетіспеді. 1997 жылы қоғамдық теледидардың алғашқы тақырыптық арнасы "Tylko Muzyka" іске қосылды, бірақ ол ресми және құқықтық себептермен бір жылдан кейін хабар таратуды тоқтатты. 1998 жылы Telewizja Polska компаниясының ресми веб-сайты www.tvp.pl құрылды. 2004 жылы TVP ұйымдастырған Жаңа жылдық музыкалық шоудың бірінші нұсқасы "Sylwester z Gwiazdami" (Жұлдыздармен жаңа жыл) деген атпен өтті. 2005 жылдың 24 сәуірінде тағы бір тақырыптық арна "TVP Kultura" телеарнасы хабар таратуды бастады. Келесі жылдары Telewizja Polska қосымша тақырыптық арналарды іске қосты (18 қараша 2006 – "TVP Sport"; 3 мамыр 2007 – "TVP Historia"; 6 қазан 2007 – "TVP Info", ол "TVP3" орнын ауыстырды; 6 желтоқсан 2010 – "TVP Seriale"; 15 сәуір 2013 – "TVP Rozrywka"; 1 қыркүйек 2013 – "TVP Regionalna"; 15 ақпан 2014 – "TVP ABC"). 2008 жылы Telewizja Polska HD сапасында хабар таратуды бастады, ал сол жылдың 6 тамызында "TVP HD" хабар таратуды бастады. 2011 жылдың 16 маусымында алғашқы онлайн тақырыптық арна іске қосылды. Польша теледидары 3D бейнелерді өз арналарына енгізу бойынша жұмыс істеп жатты. Жердегі цифрлық теледидар және таңдалған кабельдік және спутниктік операторлардың ұсыныстарының бір бөлігі ретінде ол TVP гибридтік платформасын пайдалана отырып, гибридті теледидарды пайдалануға мүмкіндік береді. "TVP Nauka", "TVP 4K" және "TVP Muzyka" телеарналарын іске қосу жоспарланған. 1993 жылдан бастап телерадиокомпанияның құқықтық мәртебесі телерадио хабарларын тарату туралы заңмен айқындалды, оған сәйкес Telewizja Polska "ақпарат, журналистика, мәдениет, ойын-сауық, білім беру және спорт саласындағы әртүрлі бағдарламалар мен басқа қызметтерді ұсыну арқылы қоғамдық миссияны" жүзеге асыруға міндетті, бұл плюрализмге, бейтараптыққа, теңгерімге және тәуелсіздікке, сондай-ақ жаңалыққа, жоғары сапаға және хабардың тұтастығына тән. 2018 жылы Telewizja Polska үш ірі телеарнаның бірі ретінде 4K сапасында "TVP 4K" атауымен хабар таратуды бастады. 2019 жылдың 17 қыркүйегінде Литвада тұратын поляктар үшін арналған "TVP Wilno" телеарнасы хабар таратуды бастады. 2020 жылдың наурыз айында пандемияға байланысты білім беру мекемелерін жабу туралы шешім қабылданғаннан кейін, Telewizja Polska Ұлттық білім министрлігімен бірлесіп "Szkoła z TVP" жобасын бастады. 2020 жылдың 19 қарашасында "TVP Dokument" каналы, 2021 жылдың 8 наурызында "TVP Kobieta", ал 2022 жылы "TVP Nauka" телеарнасы хабар таратуды бастады.

2023 жылғы сатып алу

2023 жылғы 19 желтоқсанда Сейм «құқықтық тәртіпті және қоғамдық медиа мен Польша ақпарат агенттігінің бейтараптығы мен адалдығын қалпына келтіру» туралы қаулыны 244 дауыспен қабылдады. 84 дауыс қарсы, 16 дауыс қалыс қалды. Сол күні Мәдениет министрі Бартломей Сиенкевич қоғамдық медиа басшыларын қызметтен босатып жіберді. Келесі күні TVP Info, TVP 3 және TVP World телеарналарының хабар таратуы тоқтатылды, олардың орнына басқа TVP телеарналарының хабарлары көрсетілді. Әдетте TVP 1 (Teleexpress, Wiadomości) және TVP 2 (Panorama) арналарында көрсетілетін жаңалықтар бағдарламалары станциялардың логотиптерінің тұру экранымен ауыстырылды. 2023 жылғы 21 желтоқсанда сағат 19:30-да TVP жаңа журналистер тобының күшімен «19.30» деген тақырыпта алғашқы кешкі жаңалықтарды эфирге шығарды.

Халықаралық ынтымақтастық

2012 жылы TVP BBC-мен келісімге келді, оған сәйкес олар кино және телебағдарламалар өндірісінде бірлесіп жұмыс істейтін болады. Француз-неміс мәдени-ағарту телеарнасы ARTE, 2009 жылдың ақпанында TVP бас директоры Пётр Фарфальдің Arte-дің "мәдени алмасуға негізделген философиясына" қарсылық білдірген және "TVP төрағасы қазір байланыста болған партия Еуропалық құндылықтарды бөліспейді" деген мәліметке ие болғаннан кейін, TVP-мен 15 жылдық ынтымақтастығын тоқтатты. Польшадағы медиа заңнамасына 2016 жылдың қаңтарында енгізілген өзгерістер TVP-ның плюрализмі мен тәуелсіздігіне қауіп тудырады деген алаңдаушылықты тудырғаннан кейін ол қайтадан тоқтатылды.

Көрмешілік

2020 жылдың қыркүйегінде "Wiadomości" бағдарламасы Польшадағы ең көп тамашаланған жаңалықтар бағдарламасы болды, күніне орташа есеппен 2,66 миллион көрермен қарады. 2021 жылдың ақпан айында "Wiadomości" бағдарламасы Польшадағы ең көп тамашаланған жаңалықтар бағдарламаларының арасында екінші орынды иеленді, күніне орташа есеппен 2,41 миллион көрермен қарады.

Халықаралық арналар

TVP Polonia – Польша тіліндегі арна, Польша диаспорасы (Полония) үшін жаңалықтар мен бағдарламаларды ұсынады және таңдалған TVP бағдарламаларын қайта таратады. 2020 жылдың 1 қыркүйегінде Full HD енгізілді. Бельсат – белорус тіліндегі арна, Беларусь халқына арнап жаңалықтар мен тақырыптық бағдарламаларды ұсынады. Күнделікті 20–21 сағат хабар таратады, оның ішінде "Vot Tak" халықаралық телебағдарламасы және "United News" украин телемарафонының қайта таратылуы бар. Литвада (DVB T) және Польшада (HEVC DVB T2) DTT-де қолжетімді. 2022 жылдың 17 ақпанында Full HD енгізілді. Vot Tak – орыс тіліндегі аудиторияға арналған теледидар және мультимедиа платформасы, басымдық Ресейдегі аудиторияға берілген. Сайт (vot tak. tv), әлеуметтік желілер (YouTube және Telegram қоса алғанда) және телебағдарламаларды қамтиды ("Vot Tak" Belsat-та, "Vot Tak. Kratko" Belsat және TVP World-та, "Khod mysli" (Ой пойызы) Belsat-та, "Vecherniy shpil" (Кешкі шпиль) Belsat-та). pl – Литваның Вильнюс аймағындағы поляк тілінде сөйлейтін азшылық үшін жаңалықтар мен бағдарламаларды ұсынатын арна, бұл елде DVB T форматында қолжетімді. Күнделікті 22–23 сағат хабар таратады. Full HD 2021 жылдың 10 қыркүйегінде енгізілді. TVP World – халықаралық аудиторияға арналған, Орталық және Шығыс Еуропа аймағынан түсетін жаңалықтарға баса назар аударатын ағылшын тіліндегі арна. Хабарлар тізіміне апта ішінде орыс тіліндегі жаңалықтар ("Vot Tak. Kratko") және неміс тіліндегі жаңалықтар кіреді. HbbTV (Ұлыбритания және Польша), HEVC DVB T2 (Польша және Вена) және DVB T (Эстония және Литва) DTT-де қолжетімді. 2021 жылдың 18 қарашасынан бастап Full HD форматында хабар тарату басталды.

Ағылымдық платформалар

TVP VOD: желілік телеарналар (TVP арналарының барлығы, Belsat және TVP Parlament (Sejm және Senat) тікелей эфирлері), контент кітапханасы және ақылы жазылушыларға арналған премиум контент (TVP VOD+, Strefa ABO және Filmy na życzenie төлемдік пакеттері) бар негізгі ағылту қызметі. 2022 жылдың қазан айында қайта іске қосылғаннан кейін, осы қызмет үшін ғана түсірілген жаңа фильмдер көрсетіле бастады. Қайта іске қосылғаннан кейін желілік телеарналар тізімі жойылды, бірақ 2023 жылдың 1 маусымында қайта қолжетімді болды. Өз порталында (vod.tvp.pl) және кез келген қосымшалар мен құрылғыларда қолжетімді. TVP GO: желілік телеарналарды (Belsat және TVP Parlament (Sejm және Senat) тікелей эфирлері қоса алғанда, бірақ TVP HD және TVP Seriale жоқ) және контент кітапханасын тарату. HbbTV және мобильді қосымшаларда қолжетімді. TVP Stream: таңдалған телеарналарды (TVP3, TVP Polonia, TVP World, TVP Wilno, TVP Info, Alfa TVP, TVP ABC 2, TVP Kultura 2, TVP Historia 2 және TVP1 және TVP2 бағдарламаларынан таңдалған бағдарламаларды) тарату. Өз порталында (stream.tvp.pl) қолжетімді. Бұл қызмет жақын арада жабылып, TVP VOD-ке біріктіріледі.

Даулар

2015 жылға дейін PiS (сол кездегі оппозиция) TVP-ді үкіметпен (PO PSL) жақтасқаны үшін жиі сынады, тіпті оны коммунистік пропагандамен салыстырды. 2015 жылы үкімет TVP басшысын тікелей тағайындауға мүмкіндік беретін заң қабылдады. Содан бері TVP «Құқық және әділет» (PiS) партиясына (кейіннен үкімет) көңіл білдірді және сыншылар оны бұрынғы коммунистік режимнің үгіт-насихатымен салыстырды. Сондай-ақ, TVP ЛГБТ қоғамдастығын, саяси оппозицияны, еврейлерді және басқа топтарды Польшаны құлатпақ болған құпия конспирация ретінде бейнелегені үшін сынға ұшырады. 2018 жылы The Economist журналында: «TVP тілшілері PiS партиясын құлшынып мақтайды, ал оның сыншыларын опасыз крипто-коммунистер деп айыптайды». 2016 жылдың шілдесінде Politico.eu оны үкіметке күшті жақтасқандығы үшін сынады. 2017 жылы TVP Польшадағы сот реформасына қатысты Еуропалық комиссияға сұрақ қойған Polsat тілшісі Дорота Баволекке қарсы жеккөрушілік науқанын бастады. Бұл науқан тілшіге қарсы өлім туралы угрозаларға әкелді. Еуропалық комиссия TVP-нің онлайн жеккөрушілік науқанын айыптады, ал Страсбургтегі Еуропа Кеңесі Баволекке қарсы жеккөрушілік науқанға қатысты Польша билігіне ескерту жасады. «Шекарасыз тілшілер» ұйымы Польшадағы баспасөз бостандығы туралы 2019 жылғы бағалауында «көптеген адамдар 2019 жылдың қаңтар айында Гданьск қаласының мэрі Павел Адамовичтің өліміне мемлекеттік телеарна TVP-нің «жеккөрушілік пропагандасы» кінәлі екенін айтты» деп жазды. 2019 жылғы Еуропалық парламент сайлауына дейін TVP сайлау туралы 105 сегмент көрсетті, оның 68-і биліктегі партияға қатысты және оңтайлы болды, ал оппозицияға қатысты 33 сегмент теріс болды, деп хабарлады Журналистер қоғамының зерттеуі. Сондай-ақ, олар TVN және Polsat телеарналарын қарады, бірақ TVP-ні қараған жоқ.

TVP 2020 жылғы Польша президенттік сайлауына дейін қатты сынға ұшырады, «Шекарасыз тілшілер» ұйымы оны үкіметтің «айқын өкілі» және «үкіметтің жеккөрушілік сөздерін тарататын» деп сипаттады. Мемлекеттік телеарна «Wiadomości» бағдарламасында «Трзасковский еврейлердің талаптарын орындай ма?» деген сұрақ қойылды, ол «Азаматтық платформа» партиясының үміткері Рафал Трзасковскийге қатысты. Америкалық еврей комитеті, еврей дін қауымдастықтарының одағы және Польшаның бас раввині бағдарламадағы антисемитизм туралы Польша полициясына шағым түсірді. Кеңес бағдарламада антисемиттік мәлімдемелер жасалғанын және журналистік стандарттар сақталмағанын анықтады: «Wiadomości» бұл сайлаудағы кандидаттардың бірінің пропаганда құралына айналды. 2020 жылы телеарнаға 2019 жылғы сайлау алдында шығарылған «Инвазия» атты деректі фильмін қайтаруға бұйрық берілді. Деректі фильм ЛГБТ қозғалысын шведтік топан суымен және коммунизммен салыстырып, Польшаға «ЛГБТ шабуылы» жасалып жатқанын және ЛГБТ ұйымдарының педофилияны заңдастыруды мақсат еткенін мәлімдеді. Ол «Гомофобияға қарсы кампания» ұйымын қаралап көрсетті. Омбудсмен Адам Боднар: «Бұл материал тек стереотиптерді қайталайды және ЛГБТ адамдарына қатысты әлеуметтік жеккөрушілікті күшейтеді, сонымен қатар фактілерді бұрмалайды». 2023 жылғы Польша парламенттік сайлауындағы үкімет ауысуынан кейін TVP жүргізушісі оларға қарсы таратылған шабуылдар үшін ЛГБТ қоғамдастығынан ресми түрде кешірім сұрады. Тимоти Гартон Эштің айтуынша, «телеарна хабар таратушы оңшылдардың параноикалық әлеміне түсіп кетті, онда мінсіз, батыр, әрдайым түсініксіз поляктар швейцариялық сарайларда жасырын түрде жиналатын қараңғы, халықаралық неміс-жүйді ЛГБТ плутократиялық күштердің қарсылығынан қорқады». TVP президенті Яцек Курски ұйым хабар тарату заңын бұзды деген пікірді жоққа шығарды, ал консервативті медиа-комментатор және TVP-нің бұрынғы қызметкері Яцек Курски стансаның «патриотизмді және мемлекеттік ойлауды үнемі насихаттағаны үшін» «тануға лайық» екенін айтты.