Кіріспе

Венадағы музей, Австрия Вена табиғи тарих мұражайы (Naturhistorisches Museum Wien) – Австрияның Вена қаласында орналасқан ірі табиғи тарих мұражайы. NHM Vienna – Австриядағы ең ірі мұражайлардың және университет емес ғылыми-зерттеу институттарының бірі, сондай-ақ табиғаттану ғылымдарына қатысты барлық мәселелер бойынша маңызды ғылыми орталық. Мұражайдың 39 көрме залы 8460 шаршы метр аумақты алып жатыр және 100 000-нан астам экспонатты ұсынады. Мұражайда 30 миллионнан астам нысан сақталған, олар 60-тан астам ғалым мен көптеген қонақ зерттеушілердің зерттеу жұмыстарына қолжетімді. Олар адам және қоғам ғылымдары, жер ғылымдары және тіршілік ғылымдары салаларындағы кең ауқымды тақырыптар бойынша негізгі зерттеулер жүргізеді. Бұл мұражайға Index Herbariorum коды W тағайындалған және гербарий үлгілерін сілтемелегенде қолданылады.

Тарих

Венадағы Табиғи тарих мұражайының ең алғашқы жинақтары 250 жылдан астам уақытқа созылады. 1750 жылы Мария Терезияның күйеуі, Киелі Рим императоры Франциск I флоренциялық ғалым Жан де Байлудан сол кездегі әлемдегі ең ірі табиғи тарих заттарының жинағын сатып алды. Бұл Венадағы Табиғи тарих мұражайын құру жолындағы алғашқы қадам болды. Байлудың жинағында 30 000 нысан болды, оның ішінде сирек кездесетін қазбалар, құмырсқалар, моллюскалар және маржандар, сондай-ақ құнды минералдар мен асыл тастар бар еді. 1752 жылы Шёнбрунн зообағын және 1753 жылы ботаникалық бақты құрған император Франциск алғашқы ғылыми шетелдік экспедицияны да ұйымдастырды. 1755 жылы ол Николаус Жозеф Жаквинге Кариб теңізі, Антиль аралдары, Венесуэла және Колумбияға саяхат жасауды тапсырды. Жаквин бұл экспедициядан зообақ пен ботаникалық бақ үшін көптеген тірі жануарлар мен өсімдіктермен, сондай-ақ табиғат әлемінен қызықты заттарға толы 67 жәшікпен оралды. Император қайтыс болғаннан кейін Мария Терезия табиғат ғылымдарының жинағын мемлекетке беріп, оны жалпы жұртшылыққа ашты. Осылайша ол Ағарту дәуірінің принциптері мен көзқарастарына сай алғашқы мұражайды құрды. Мария Терезия минералог Игнац фон Борнды Венаға шақырды. Бағалы металдарды өндірудің жаңа әдісін әзірлеген Борнға жинақтарды жіктеу және кеңейту міндеті жүктелді. Осы мақсатта ол көптеген аймақтардан минералдарды Венаға жіберді, олар жинаққа қосылды. Игнац фон Борнның басшылығымен табиғат тарихы кабинеті тез арада практикалық зерттеулер орталығына айналды.

Бразилияның жаңбырлы ормандарына экспедиция

1817 жылы император Франциск II қызы Леопольдинаның Португалия тағының мұрагері Дом Педроға үйленуіне орай, оның жаңа елі Бразилияға ғылыми экспедиция ұйымдастыруға қаржы жұмсады. Екі австриялық фрегаты архигерцогинямен бірге Рио-де-Жанейроға жол тартты. Тарих коллекциясының басшысының ғылыми жетекшілігімен жүргізілген экспедицияға зерттеушілер Иоганн Микан және Иоганн Эммануэль, сондай-ақ, жануарларды сақтайтын маман Иоганн Наттерлер мен пейзаж суретшісі Томас Эндер қатысты. Экспедиция 18 жылға созылды және мақсаты ғылыми тұрғыдан қызығушылық тудыратын барлық өсімдіктерді, жануарларды және минералдарды жинап, Венаға жеткізу болды.

Ғимарат

Табиғи тарих мұражайы мен Көркемсурет мұражайы император Франц Иосиф I (1830–1916) тапсырысымен салынды және архитекторлар Готфрид Семпер (1803–1879) мен Карл Хасенауэр (1833–1894) жобалаған. Екі мұражайдың сыртқы пішіні бірдей және олар бір-біріне қарама-қарсы орналасқан. Бұл мұражайлар бастапқыда толыққанды іске асырылмаған, «Императорлық форум» деп аталатын әлдеқайда ірі жобаның бір бөлігі ретінде көзделген. Табиғи тарих мұражайының құрылысы 1871 жылдан 1881 жылға дейін созылды. 1889 жылдың 10 тамызында император Франц Иосиф мұражайды ресми түрде ашты. Готфрид Семпер жобалаған мұражайдың қасбетінде табиғи ғылымдар саласындағы прогресс пен табиғат күшін бейнелейтін тұлғалар мен мүсіндер орналасқан. Күмбез астында алтын әріптермен императорлық арнау жазылған: «Табиғат әлеміне және оны зерттеуге».

Сәулет

XIX ғасырдағы Австрияда тарихи стильдегі өнер және сәулет өте танымал болды. Вена Табиғат тарихы мұражайында көптеген өткен дәуірлердің, әсіресе Ренессанс дәуірінің стильдік элементтері кездеседі. Ғимараттың құрылысы 1871 жылы басталды және қасбеті 1881 жылы аяқталды. Оның ұзындығы шамамен 170 метр, ені 70 метрді құрайды, ішінде екі аула бар, олардың әрқайсысы жұмыс және көрме залдарымен қоршалған. Шатыры 65 метрлік күмбезбен безендірілген, оның үстінде гректердің күн құдайы Гелиостың алып қола мүсіні орналасқан – табиғаттың өмір беруші элементі, осы элемент болмағанда табиғат өмір сүре алмас еді. Күрделі безендірілген қасбеттің жоғарғы және ортаңғы қабаттарында (мецанин және бірінші қабат) ғаламның негізгі элементтерін және оны адамның ашуын, түсінуін бейнелейтін аллегориялық және мифологиялық тұлғалар көрсетілген. Балюстрадада адамзат білімінің үнемі дамуын көрсететін зерттеушілер мен ғалымдардың мүсіндерін көруге болады. Осы негізгі идеялар Купол залындағы мүсіндер мен суреттердің, сондай-ақ үлкен сатыраптағы өнер туындыларының да негізі болып табылады; ең бастысы – Ханс Канонның «Өмір шеңбері» атты төбелік фрескасы. Ғимараттың ішкі құрылымы көрмелер мен жеке бөлімдердің жүйелі ұйымдастырылуымен анықталады. Мецанинде жансыз табиғат (Минералогия кафедрасы, 1–5 залдар), Жер тарихының ерте кезеңдеріндегі шөгінділер мен өмір іздері (Геология және Палеонтология кафедрасы, 6–10 залдар), ерте адам тарихы (Алдынғы тарих кафедрасы, 11–13 залдар) және адам эволюциясы (Антропология кафедрасы, 14–15 залдар) ұсынылған. Бірінші қабатта жануарлар әлемінің мол түрлілігі (Зоологиялық бөлімдер, 22–39 залдар) және Жердегі ең кішкентай организмдердің әртүрлі әлемі («Микротеатр», 21-зал) көрсетілген. Экспонаттардың өзара байланысының деңгейіне немесе Жер планетасының немесе адамзат тарихындағы хронологиялық орнына сәйкес жүйелі түрде орналастырылған.

Төбеге бояу

Үлкен баспалдақтың үстіндегі 100 шаршы метрлік төбе суреті "Өмір циклы" бейнелейді. Ханс Канон (1829–1885) тақырыбын өзі таңдауға мүмкіндік алды және адамзаттың дамуы мен құлдырауының драматикалық аллегориясын жазды. Бұл суреттегі орталық тақырып ретіндегі адамзат Хохстеттердің идеясын толықтыра түседі. Адам өміріндегі өсу мен өлу циклы дөңгелек композицияда көрсетілген. Бұл сол кездегі ғылыми ой-санада басым болған тіршілік үшін күрес идеясын көрсетеді. Сонымен қатар, жануарлар әлемі де осы циклға енгізілген: бір жағынан "адамзат Жерді өз қызметіне бағындырған" (ол үш тісті шанышпен балық аулайды); ал екінші жағынан, табиғат жеңіске жетеді (құсқұс жебесін сақтайды). Дегенмен, осы оқиғалардың ортасында адамзат тұр: қызыл матаға оралған, қолында құм сағатын ұстаған адам (бұл, әлдебір уақыт құдайы Хроносқа сілтеме болуы мүмкін).

Көрме алаңы

39 көрме залында, 8700 м2 аумақта орналасқан коллекциялар Жер бетіндегі тіршіліктің әртүрлілігін көрсетеді. Залдардың орналасуы 19 ғасырдың сыныптамалық принциптеріне негізделген: адамдар "жаратылыстың шыңы" ретінде антропология, этнология және тарихқа дейінгі кезеңдермен бірге мезониннің үлкен бөлігінде ұсынылған. Бірінші қабатта келушілер "ең қарапайым" жануарлардан бастап "ең дамыған эволюциялық жануарларға" қарай бағытталған. Сондықтан, приматтардың өкілдері – маймылдар, экскурсияның соңында орналасқан. Коллекциялардың осы жүйелі ұғымы қазірге дейін сақталған, тіпті қазір эволюция енді кемелдікке қарай даму емес, әртүрлілікке қарай даму ретінде қарастырылса да. Көрме залдарының интерьері, қараңғы, оюлы ағаштан жасалған витриналары мұражай ашылған күндерден сақталған, Фердинанд фон Хохстеттердің жобалары бойынша жасалған. Бұл коллекциялардың тарихи ұсынылымы бүгінде әлемде сирек кездесетін құбылыс.

Мезонин деңгейі

Мецанині 100-ден астам майлы суреттермен және залдарда көрсетілген экспонаттарды толықтыратын иллюстрациялармен безендірілген. Кейбір залдарда қосымша мүсіндер орнатылған. Осындай безендіру мен экспонаттардың үйлесімі Вена Табиғи тарих мұражайына ерекше көркемдік бейне береді. Флоренциялық алмастың түпнұсқасы IV залда сақтаулы.

Ата-бабалардың сүйектерін қайтару

2022 жылы музей Андреас Рейшек жинаған шамамен 64 маори және мориори халқының қалдықтарын Жаңа Зеландияның Веллингтон қаласындағы Те Папа Тонгарева мұражайына қайтарды.