Кіріспе

1959 жылғы "Зейінсіз басылымдар туралы" заң (7 және 8 Eliz. 2. c. 66) – Англия мен Уэльсте әдепсіздікке қатысты заңды маңызды өзгертулерге ұшыратқан Ұлыбритания Парламентінің заңы. Заң қабылдауға дейін зейінсіз материалдарды жариялау мәселесі R v Hicklin ісі бойынша ортақ құқықпен реттелген, онда көркемдік құндылығына немесе қоғамдық қажеттілігіне ешқандай ерекшелік қарастырылмаған. 1950 жылдары Авторлар қоғамы қолданыстағы заңды реформалау үшін комитет құрды және 1955 жылдың ақпан айында Ішкі істер министрлігіне заң жобасын ұсынды. Парламент арқылы заң жобасын қабылдауға бірнеше әрекет жасалғанмен, комитет ақыры тиімді заң жобасын жасауға қол жеткізді, оны Рой Дженкинс Парламентке ұсынды және 1959 жылдың 29 шілдесінде мақұлданды. Заң 1959 жылдың 29 тамызында күшіне енді. Комитетте цензуралық өкілдер де, реформаторлар да болғандықтан, заңның нақты реформасы шектеулі болды, соңғы нұсқада полицияның өкілеттіктерін кеңейту шаралары енгізілді. Заң бұрын қолданылған зейінсіз жалақорлыққа қатысты ортақ құқық бұзушылығын жойып, зейінсіз материалдарды жариялау үшін жаңа құқық бұзушылық енгізді, сондай-ақ әділет судьяларына полицияға осындай материалдарды тәркілеуге рұқсат беретін ордерлер беруге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, заң екі қорғаныс шарасын қарастырады: біріншіден, адал тарату қорғанысы, екіншіден – қоғамдық игілік қорғанысы. Бұл заң бірнеше резонанстық істерде қолданылды, мысалы, «Пингвин кітаптарының» Леди Чаттерлидің махаббатын және «Оз» журналының мектеп оқушыларына арналған нөмірін жариялағандығы үшін болған сот процестерінде.

Негізгі оқиғалар мен жолдар

Тарихи тұрғыдан алғанда, әдепсіз басылымдар канондық құқық үшін маңызды болды; жалпы құқық сотында алғашқы қудалау 1727 жылға дейін болған жоқ. 1959 жылғы Заң қабылдануына дейін Англия мен Уэльсте әдепсіз материалдарды жариялау жалпы заңмен және 1857 жылғы Әдепсіз жарияланымдар туралы заңмен реттелетін. R v Hicklin [1868] 3 QB 360 ісінде белгіленген жалпы заң бойынша "әдепсіздік" сынағы "жарияланған материалдың арамдауға және бұзуға бейімділігіне байланысты, оның ақыл-ойы осындай арам ықпалға бейім және басылым кімнің қолына түсіп кетуі мүмкін" деп қарастырылды, ал 1857 жылғы заң кез келген стипендиялы судьяға немесе кез келген екі бейбіт судьяға полицияға әдепсіз басылымдарды іздеуге, ұстап алуға және жоюға рұқсат беретін ордер шығаруға мүмкіндік берді. Жалпы алғанда, қолданыстағы заңның бірнеше себептермен үлкен кемшіліктері бар екені мойындалды. Біріншіден, "R. Хиклинге қарсы" ісіндегі "Хиклин тестісі" тым тар және қатаң болды, мысалы, ол жауапкердің ниетін ескермеді. Екіншіден, бұл сынақ жарияланған еңбектің жеке бөлімдерін талдауға және еңбектің қалған бөлігі жұмсақ болса да, оны әдепсіз деп жариялауға мүмкіндік берді. Үшіншіден, қоғамдық мүддеге негізделген қорғаныс болмады, сондай-ақ еңбектің көркемдік құндылығын көрсететін дәлелдер ұсыну мүмкіндігі де болмады, төртіншіден, автор немесе баспагерге хабарланбастан және өз пікірін білдіруге мүмкіндік берілмей еңбектер жойылуы мүмкін еді. 1950 жылдары заңды реформалауға бағытталған күш-жігер жұмсалды. Бірнеше танымал баспагерлерді қудалаудан кейін Авторлар қоғамы қолданыстағы заңды реформалауды ұсыну үшін комитет құрды (Норман Сент Джон Стивс заң кеңесшісі ретінде), олардың ұсыныстары мен заң жобасын 1955 жылдың ақпан айында Ішкі істер министрлігіне ұсынды. Қоғам күткен толыққанды реформаның орнына, үкімет 1955 жылғы Балалар мен жасөспірімдер (Зиянды жарияланымдар) туралы заң арқылы шектеулі реформаны таңдады, ол Хиклин тестісін сақтап, жұмыстың тұтастай қаралуын талап етті. Қоғам және оған жаны кірген Парламент мүшелері жеке мүшелер заң жобасын енгізуге тырысты, бірақ ол келесі жалпы сайлауда жоққа шығарылды. 1957 жылдың наурыз айында тағы бір жеке заң жобасы ұсынылып, комитетке жіберілді. Цензура мен реформаторлардың араласқан құрамындағы комитет ұсыныстары консервативті (полицияның іздеу және тәркілеу өкілеттіктерін арттыру) және либералды (еңбектің көркемдік құндылығын растайтын сарапшылық дәлелдерді пайдалану) ұсыныстардан тұрды. Комитет ұсыныстары 1958 жылдың наурызында жарияланды, ал он минуттық ереже бойынша жаңа заң жобасы енгізілді, бірақ қажетті қолдау таба алмады. А. П. Герберт парламентте әдепсіздік реформасы платформасында сайланғаннан кейін, Ішкі істер министрлігі көңіл-күйін өзгертіп, 1959 жылы Рой Дженкинс арқылы жаңа заң жобасын енгізді, ол науқастаушылардың мақсаттары мен Ішкі істер министрлігінің мақсаттары арасындағы келісімді білдірді. Ол Лордтар палатасына Лорд Биркетт енгізіп, 1959 жылдың 29 шілдесінде патшалық келісім алды және 1959 жылдың 29 тамызында 1959 жылғы Әдепсіз жарияланымдар туралы заң ретінде күшіне енді.

Іс-әрекет

Заң салыстырмалы түрде қысқа, 5 бөлімге бөлінген, бесіншісі заңның қолданылу аясын және күшке ену мерзімін қамтиды. 1-бөлімде бір нәрсенің әдепсіз екенін анықтауға арналған сынақ қарастырылады; егер мақаланың барлығы "бірлік ретінде қарастырылғанда, оның ішіндегі мәтеріатты оқитын, көретін немесе еститін, барлық қатысты жағдайларды ескере отырып, адамдарды іздендіретін және бұзатын" болса, ол әдепсіз деп есептеледі. Сынақ "адамдарға" негізделген; DPP v Whyte [1972] AC 849 ісінде жеке тұлғаның іздендірілуі немесе бұзылуы жеткіліксіз екені, оны оқитын көптеген адамдардың бұзылуы қажеттігі анықталды. "Мақала" 1-бөлімде оқылатын немесе қаралатын материалды, дыбыс жазбаларын, фильмдерді немесе басқа да бейнежазбаларды қамтитын кез келген нәрсе ретінде анықталады. Заңда қолданылатын "баспагер" 1-бөлімде де анықталады; "баспагер" дегеніміз – "таратып, таратқан, сатқан, жалға берген, сыйлаған немесе қарызға берген, немесе сатуға немесе жалға беруге ұсынған" немесе "көруге арналған материалды қамтитын мақаланың немесе жазбаның көрсетілімін, ойнатылуын немесе проекциялауын қамтамасыз ететін" адам. 1994 жылғы Қылмыстық әділет және қоғамдық тәртіп туралы заң осы бөлімді мақаланы электрондық жолмен таратуды қамту үшін өзгертті. 2-бөлімде "әдепсіз материалды" жариялауға тыйым салу қарастырылады. 2-бөлімнің 1-тармағы "әдепсіз мақаланы жариялау" деген жаңа құқықбұзушылықты енгізеді, ол бұрынғы қылмыстық құқықбұзушылық болған "әдепсіз жалақорлықты" алмастырады. 2-бөлімнің 4-тармағында егер мақала әдепсіз болса, оған басқа ешқандай құқықбұзушылық тағылмауы керек, оның орнына 1959 жылғы заң арқылы қаралуы керек, бұл заңдағы құқықбұзушылықтарға ғана қудалауды шектеуге бағытталған. 2-бөлімнің 5-тармағы "күнасыз тарату" қорғанысын құрайды; егер баспагер ешқандай әдепсіздік мәселесін күтпегенін және аталған мақаланы осындай мәселелерге тексермегенін дәлелдей алса, оны соттай алмайды. 3-бөлімде іздеу және тәркілеу туралы өкілеттіктер қарастырылады, сондай-ақ 1857 жылғы "Әдепсіз жарияланымдар туралы" заң жойылды. Бұл бұйрық полиция қызметкеріне үй-жайға кіруге, оны іздеуге және күдікті жарияланымдарды алып қоюға мүмкіндік береді; егер мұндай жарияланымдар табылса, қызметкер сондай-ақ бизнеспен байланысты жазбаларды алуға құқылы. Содан кейін мақалалар сотқа жеткізіліп, иелері оларды қайтарып алуға немесе тәркілеуге болады. Мақалалардың иесі, авторы немесе баспагері немесе олардан тәркіленген адам сотқа оларды тәркілемеудің себептерін айту үшін келе алады. 4-бөлімде қоғамдық игілікті қорғау туралы ереже жазылған, ол 3-бөлімде сипатталған әдепсіз материалдарды жариялау үшін қылмыстық қудалауға және тәркілеуге қатысты іс-шараларға қолданылады. Бұл жауапкер материалдарды жариялау "қоғамдық игілік" үшін ақталуға болатынын көрсетсе, заңды қорғанысқа мүмкіндік береді, бұл "ғылым, әдебиет, өнер немесе білімнің мүддесі үшін немесе жалпы маңызы бар басқа да мақсаттар үшін" деп анықталады. Мұндай жарияланымдардың құндылығын анықтау үшін сарапшылар мен олардың куәліктері қабылданады. Бұл бөлімге бастапқыда сот судьялары өте қатаң қарады, бірақ бұл көзқарас 1976 жылы Inside Linda Lovelace кітабының сотынан кейін өзгерді, онда қазы сот "егер бұл әдепсіз болмаса, қазылар, сіздер ештеңе әдепсіз деп ойлауыңыз мүмкін" десе де, баспагерлерді кінәсіз деп тапты. Үш жылдан кейін Уильямс комитеті порнографиялық жазбаларға салынған шектеулерді алып тастауды ұсынды, және бұл шектеулер көбінесе жойылды.

Леди Чаттерлидің ғашығы туралы сот

"Обсценді басылымдар туралы" заң бойынша алғашқы қудалау ісі "Р. Пингвин Букс Лтд." [1960] компаниясына қатысты, себебі олар "Леди Чаттерлидің ғашығы" кітабын жариялаған болатын. Кітапта "fuck" және "cunt" сөздері бірнеше рет қолданылған, сонымен қатар жыныстық сахналар да бар еді. Англия мен Уэльсте сот шешімі шыққанға дейін кітапқа толық тыйым салынды; 1980 жылдардың ортасына қарай ол мектеп оқу бағдарламасына енгізілді. "Пингвин Букс" компаниясы 4-тараудың "қоғамдық қажеттілік" қорғанысына сүйенді, ал Э.М. Форстер және Хелен Гарднер сияқты ғалымдар мен әдеби сыншылар сотта кітаптың әдеби құндылығы бар екенін куәландырды. Олд-Бейлидегі сот ақырында кінәлі емес деп шешім шығарды, бұл кітап 1928 жылы жарық көргеннен бері алғаш рет Англия мен Уэльсте ашық түрде жариялануына және сатылуына мүмкіндік берді. Бұл сот және оның шешімі "1960 жылдармен байланысты жаңа жыныстық 'мораль' толқынының басталуы" деп қарастырылады. Грэхам Лорд бұл істі "британдық мораль, әдеп-ғұрыптары мен отбасылық өмірдің нашарлай бастағанын көптеген адамдар мойындайтын еркін қоғамның алғашқы дауысы" деп жазды.

Стасс Параскостың соты

1966 жылы Лидс өнер колледжінде Кипрде туған британдық суретші Стасс Параскостың "Сүйіктілер мен романстар" атты суреттер көрмесі Лидс қаласы полициясы және Бас прокуратура 1828 және 1837 жылдарғы шалақорлық туралы заңдармен, сондай-ақ 1959 жылғы Әдепсіз жарияланымдар туралы заң бойынша қудаланды. Көрме ашылғанда, жергілікті мектеп тобы келді деген хабар бар, олардың жетекшісі ер адамға қолмен жыныстық қатынас жасап жатқан әйелді бейнелейтін суретке наразылық білдірді. Полиция көрмеге шабуыл жасап, жапты. Герберт Рид және Норберт Линтон сияқты өнер әлемінің көрнекті өкілдері Параскосты қорғап сөз сөйлесе де, сондай-ақ Ұлыбританияның Ішкі істер министрі Рой Дженкинстің қолдау хаты болса да, Параскос сотта жеңіліске ұшырады және жиырма бес фунт айыппұл төледі. Бұл оқиға кейіннен 1968 жылы Джон Монтгомери төрағалығымен Ұлыбританияның Өнер кеңесі құрған жұмыс тобының есебінде, Англия мен Уэльстегі әдепсіздік заңдарын қарау мақсатында келтірілді. Бұл есепте суретшіге, тіпті оның туындылары әдепсіз деп танылған жағдайда да, осы істе қудаланбауы керек екені ұсынылды, өйткені ол Әдепсіз жарияланымдар туралы заңда белгіленгендей, баспагер емес еді.

Мектеп оқушыларының Оз сынағы

1971 жылы "Оз" журналының редакторлары әдепсіз материалдарды, атап айтқанда "Оз" журналының "Мектеп оқушылары" санын жариялағаны үшін сотталды. Оз - "ежелгі ұрпақтың ескірген сенімдері мен мінез-құлық пен моральдық нормаларына" қарсы тұруды мақсат еткен 40 000 дана таратылатын андеграундтық журнал. Оның 28-ші саны үшін 20 жасөспірімді оған үлес қосуға және редакциялауға шақырды. Басылған нұсқасы 48 беттен тұратын, ал алдыңғы бетінде француздық Desseins Erotiques эротикалық кітабынан алынған парақтан тұрады, онда төрт жалаңаш әйел бір-бірін жалап, жыныстық қатынас жасайтын. Оның ішінде гомосексуализм, лесбияндық, садизм туралы мақалалар және Руперт Бэрдің "циган әжесіне" "жаландайтынын" көрсететін мультфильм бар еді. Джон Мортимер қорғаушы ретінде әрекет етті және ағылшын заң тарихындағы ең ұзақ әдепсіздік туралы соттан кейін айыпталушылар сотталды. Англия мен Уэльс апелляциялық сотында үш күндік тыңдаудан кейін бұл айыптау жойылды; Апелляциялық сот 14 заң қателерін және сот төрешісінің қазылар алқасына қорытындылауында көптеген фактілік қателерді мойындады.

Тиімділік және бағалау

Заңның бірқатар кемшіліктері бар екені анықталды. Біріншіден, бұл тест полицияның "шығартылған" материалдарды сатып алу операцияларын жариялаудың жеткілікті дәлелі деп санамады, себебі полиция материалдармен үнемі қарым-қатынаста болғандықтан, оларды "бұзу" оңай емес деп есептелді. Бұдан бөлек, прокурорлар сатып алушылардың материалдың әдепсіз екенін сатып алу алдында білмегенін дәлелдеуге міндетті болды, өйткені мұндай материалды іздеп тапқан адамдардың одан әсерленуі күмәнді деп саналды. Екіншіден, материалды сату туралы ұсыныс жариялау болып танылған жоқ, себебі ол сатып алуға шақыру ғана еді, ал нақты сатып алу емес. Үшіншіден, Straker v DPP [1963] 1 QB 926 ісінде сот фотосуреттердің негативтерін жариялау мақсатында болмаса, олардың әдепсіз сипатына қарамастан, тәркілеуге болмайды деп шешті. Осының нәтижесінде, 1964 жылғы "Әдепсіз жарияланымдар туралы" заң қабылданды, ол "жариялау немесе сату үшін әдепсіз заттарды иелену" құқық бұзушылығын жасады және "әдепсіз материалдар" түсінігіне фотосуреттердің негативтерін де қосты. Екі заңға да тағы бір сын – олар "әдепсіздік" ұғымын дұрыс анықтамады, ескі ортақ құқық жүйесіндегі анықтаманы пайдаланды және судья мен қазыларға оны қалай дұрыс қолдану керектігі туралы ешқандай нұсқау бермеді. Порнографияға қарсы феминистердің кейбіреулері заңның осы түсініксіздігі салдарынан мазмұнды жеткілікті түрде цензуралай алмайтынын айтады. 1976 жылы актер Дэвид Уэбб құрған "Әдепсіз жарияланымдарды жою жөніндегі ұлттық науқан" (NCROPA) 1990-шы жылдардың соңына дейін қызмет етті.

21 ғасыр

ХХІ ғасырдың басында заң бойынша әдепсіз деп саналатын және жалпы халықтың көп бөлігі үшін әдепсіз болып танылатын нәрселер арасындағы қарама-қайшылық анық болды. Бұл заңның ескіруінен немесе Ұлыбританияның көптүрлі және көпмәдени қоғамға айналуынан туындауы мүмкін. 1996 жылы 562 іс қозғалып, 324 адам сотталды. Сот процестерінің саны аз болғанымен, сотталғандардың үштен бірі түрмеге кесілді, ал тек шамалы ғана іс қазылар алқасының қарауына түсті. Қылмыстық іс қозғалғандардың саны 1994 жылы 309, 1999 жылы 131, 2003 жылы 39-дан 2005 жылы 35-ке дейін азайды. Бұл азаюға себеп, ішінара, қазылар алқасының мінез-құлқының өзгеруі болуы мүмкін – олар материалды зиянды және құлқындататын деп санауға азырақ бейімделді және мақұлдаған ересектер арасында материалды жеке пайдалану үшін айыпталушыларды айыптаудан тартынды. Дегенмен, бұл заң көптеген жылдар бойы ағылшын құқығына маңызды әсер етті, оның прецеденттері басқа құқықтық жағдайларда әдепсіздіктің анықтамасын беруге мүмкіндік берді. Мысалы, Британдық кино жіктеуіш кеңесінің R18 сертификаты берілген бейнелерде заңға қайшы келетін кез келген нәрсеге тыйым салынды, ал 2014 жылғы Аудиовизуалды медиа қызметтері туралы ережелер бұл шектеулерді онлайн-видеоға сұраныс бойынша таратты. Заң бойынша ең көп қудаланатын материалдардың тізімі Корольдік прокуратура қызметімен жарияланды. Алайда, қоғамдық тыңдаулардан кейін, Корольдік прокуратура қызметі 2019 жылы нұсқаулықтарды жариялады, онда заңмен рұқсат етілген әрекеттермен айналысатын ересектерді бейнелейтін порнография, егер ауыр зиян келтірілмесе және аудиториясы 18 жастан асқан болса, бұл заң бойынша қудаланбайды деп көрсетілді. Сондай-ақ, нұсқаулықта мақсатты түрде әдепсіз материалды "ғылым, әдебиет, өнер немесе білімнің мүддесі үшін" қоғамдық игілік ретінде ақтауға болатыны нақтыланды.