Кіріспе
Адамның жыныстық белсенділігін заңмен реттеу
Секс және заң адамның жыныстық белсенділігін заңмен реттеу мәселесімен айналысады. Жыныстық заңдар әртүрлі елдерде немесе сот юрисдикцияларында әртүрлі болады және уақыт өте келе өзгеріп отырады. Заңсыз жыныстық әрекеттер жыныстық қылмыс деп аталады. Жыныстық белсенділікке қатысты кейбір заңдар бір немесе барлық қатысушыларды қорғау мақсатында, ал басқалары қылмыс ретінде анықталған мінез-құлықты тыйым салу үшін жасалған. Мысалы, егер бір адам жыныстық жолмен берілетін инфекциясы бар екенін білсе немесе кәмелетке толмағанды қорғау үшін заң қорғанышсыз жыныстық қатынасқа тыйым салуы мүмкін; немесе келісімсіз жыныстық қатынасқа тыйым салуы мүмкін. Жалпы, заңдар жыныстық зорлыққа жататын немесе қоғамның әлеуметтік нормаларына қайшы келетін деп санайтын әрекеттерді тыйым салуы мүмкін. Жыныстық зорлық – екі немесе одан көп ересек адамдардың арасындағы немесе екі немесе одан көп кәмелетке толмағандардың арасындағы қаламаған жыныстық қатынас, сондай-ақ жасқа қатысты заңнамаға сәйкес, ересек пен кәмелетке толмағанның арасындағы жыныстық қатынас.
Анықтамалар
Жыныстық қылмыстар – адамның жыныстық мінез-құлқының әлеуметтік қабылдауға келмейтін және қоғамға зиян келтіретін түрлері, олар қылмыстық деп есептеледі. Мұндай қылмысты жасаған адам жыныстық қылмыскер деп аталады. Кейбір жыныстық қылмыстар зорлық-зомбылықпен байланысты, ал кейбіреулері – инцест, содомия, әдепсіздік көрсету немесе эксгибиционизм сияқты әлеуметтік табуларды бұзу болып табылады. Қылмыс деп саналатын және саналмайтын нәрселерге, сондай-ақ қылмыстарға берілетін жазаларға қатысты мәдениеттер арасында көптеген айырмашылықтар бар. Батыс елдері кейбір елдерде дәстүрлі түрде қылмыс саналатын ауыздық секс сияқты әрекеттерге көбірек төзімділікпен қарайды, бірақ осыны қалған қылмыстарға қатысты қатаңдықпен үйлестіреді. Керісінше, діни дәстүрі күшті мәдениеттерде көптеген әрекеттер ауыр қылмыс деп есептеледі. Жалпы ереже бойынша, көптеген елдердің заңдары жасы жетпеген балалармен (келісім жасына толмаған) жыныстық қатынас жасау, келісімсіз жыныстық әрекеттерді көрсету немесе жыныстық әрекеттерді заңсыз бақылау, жақын туыстармен жыныстық қатынас (инцест), жануарларға зиян келтіру, өлген адамдармен жыныстық қатынас жасау (некрофилия) сияқты жағдайларға араласады. Сондай-ақ, жыныстық зорлық-зомбылық, мазалау, қорқыту, дене жарақаты келтіру немесе белгілі бір кәсіби қарым-қатынастарды теріс пайдалану қаупі туындаған жағдайларда да заң араласуы мүмкін. Бұған қоса, заң порнографиялық немесе әдепсіз материалдарды цензуралауды реттейді немесе бақылайды.
Ықыласпен келісім жасы
"Келісім білдіру жасы" немесе "заң бойынша зорлау" деген тіркестер әдетте заң кодекстерінде кездеспейді, бірақ сексуалдық белсенділікке қатысты қолданылғанда, келісім білдіру жасы – бұл адамның сексуалдық актілерге қатысуға заңды түрде келісім беруге қабілетті деп есептелетін ең төменгі жас. Бұл жасты толыққандық жасқа, қылмыстық жауапкершілік жасына немесе некеге тұру жасына шатастырмау керек. Кейбір заң жүйелері заңды некеден тыс сексуалдық белсенділікті толығымен тыйымдайды. Тиісті жас сексуалдық актінің түріне, қатысушылардың жынысына немесе сенімділік позициясын пайдалану сияқты басқа шектеулерге байланысты өзгеруі мүмкін. Кейбір заң жүйелері бір-бірімен сексуалдық қатынас жасайтын кәмелетке толмағандарға, ересектермен қатынас жасауға қарағанда, жеңілдіктер жасауы мүмкін. Осы заңдарды бұзудың салдары "кәмелетке толмағанды жемқорлыққа салу" сияқты салыстырмалы түрде жеңіл қылмысқа дейін, немесе "заң бойынша зорлауға" (ауырлығы және жазасы тұрғысынан зорлаумен теңестіріледі) дейін жетеді.
Некеден тыс жыныстық қатынас
Зина көптеген мұсылман елдерінде қылмыс саналады, мысалы Сауд Арабиясы, Пәкістан, Ауғанстан, Иран, Мальдив аралдары, Марокко, Оман, Мавритания, Біріккен Араб Әмірліктері, Катар, Судан және Йемен.
Әйел жыныстық мүшелерін қию
Әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер әйелдердің жыныс мүшелерін кесудің (ЖЖҚ) ең көп айтылатын себептері болып табылады. ЖЖҚ – бұл, әсіресе ислам мәдениетінде кездесетін, жыныс мүшелерін алып тастау амалы, ол ерлердің үстемдігін нығайтуға бағытталған. Әлем бойынша шамамен 125 миллион қыз бен әйел әйелдердің жыныс мүшелерін кесудің құрбаны болған. Бұл тәжірибелер көбінесе қыздар мен әйелдердің жыныстық мінез-құлқына бақылау орнату мақсатымен немесе олардың жыныс мүшелерінің сыртқы түрін «жақсарту» үшін жасалады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) – адам құқықтары атынан осы процедураларға қарсы күрес жүргізген көптеген денсаулық сақтау ұйымдарының бірі. ДДҰ «ЖЖҚ денсаулыққа ешқандай пайда әкелмейді», ол «қыздар мен әйелдердің адам құқықтарын бұзу болып табылады» және «әлеуметтік теңсіздіктің терең тамырларын көрсетеді» деп мәлімдейді. Сондай-ақ, өз юрисдикциясынан тыс жерде азаматтары мен тұрғындарына осы процедураны жасауға тыйым салуды және Нью-Йорк штатының қылмыстық кодексі әйелдердің жыныс мүшелерін кесуді жыныстық қылмыс ретінде қарастырады.
Инцест
Отбасы мүшелері немесе жақын туыстар арасындағы жыныстық белсенділік көбінесе инцест деп есептеледі, ол көптеген заң жүйелерінде заңсыз, бірақ "инцесттік қарым-қатынас" дегеніңіз заң жүйесіне байланысты өзгеше болуы мүмкін және жыныстық белсенділіктің түріне, сондай-ақ қарым-қатынастың қандастық, туыстық немесе басқа қатынас – мысалы, асырап алу арқылы болған қатынасқа байланысты болуы мүмкін. Заң бойынша, тыйым салынған жыныстық әрекеттер көбінесе жыныстық қатынаспен шектеледі, бірақ терминология әртүрлі, ал кейбір заң жүйелерінде ол жыныстық мүшемен вагинальды жыныстық қатынаспен ғана шектеледі. Әрбір заң жүйесінде анықталған инцесттік жыныстық белсенділік, әдетте, тараптардың келісіміне және олардың жасына қарамастан заңсыз болып табылады. Бұл тыйым тыйым салынған инцесттік қарым-қатынастағы адамдардың некелеріне де қолданылады. Бір автордың пікірінше, осы заңдарға қатысты заңдарда қолданылатын тілдік құралдар мен риторика көрерменді мұндай жыныстық әрекеттерді автоматты түрде аморальдық және қылмыстық деп санауға итермелейді. Осы көзқарас бойынша, заң қоғамды моральдық тұрғыдан бақылауға тырысады, бұл заңның мақсаты емес. Яғни, адамдар барлық тараптар келіскен ересектер болса да, отбасылық жыныстық белсенділікке қатысқандарды айыптайды.
ЛГБТ құқықтары
Кейбір мемлекеттерде бір жынысты немесе ер адамдар арасындағы сексуалдық қатынас заңсыз. 2013 жылы Халықаралық лесбиян, гей, бисексуал, транс және интерсекс қауымдастығы (ILGA) жасаған баяндамада гомосексуализмнің 76 мемлекетте әлдебір формада қылмыстық саналатыны көрсетілді, олардың көп бөлігі Таяу Шығыс, Африка және Азияның кейбір аймақтарында орналасқан. Ғалымдар содомияны қылмыстық санайтын заңнаманы қабылдауда діннің маңызды рөл атқаратынын анықтады. Мысалы, мұсылман халқы басым елдерде содомиялық әрекеттерді қылмыс деп санамайды, себебі бұл әрекеттер исламдық дәстүрлерге тікелей қайшы келеді. Квантитативтік зерттеулер содомияны қылмыстық санай беру мен христиандық арасындағы байланысты дәлелдемегенімен, гомосексуализмге қарсы шығатын көптеген протестанттық конфессиялар мен католик шіркеуі бар. Содомия заңдарын жою лесбиян және гейлердің құқықтарын қолдауға себін тиеді деп күтілуі мүмкін, бірақ бұл міндетті емес, себебі екеуінің арасында тікелей байланыс бар ма, жоқ па деген пікірталас бар. Содомияға қатысты заңнамада гейлер мен лесбиянның құқықтарын қолдауға бағытталған тікелей мәлімдемелер көбінесе кездеспейді, өйткені реформалар әдетте қылмыстық кодекске енгізілген үлкен өзгерістердің нәтижесі болып табылады. Керісінше, Үндістанда 2013 жылы содомияны қайтадан қылмыстық деп тану гей құқықтарын қорғау жөніндегі белсенділікті жаңартты. Путин билікке келгеннен кейін Ресейде "діни консерватизм" қайта жанданып, гомосексуализмді жанама түрде қылмыстық қылды. 2013 жылы Ресей заңнамасына енгізілген түзетулерде балаларды олардың психикалық денсаулығы мен дамуына зиян келтіруі мүмкін ақпараттан қорғауға баса назар аударылды. Ресей Федерациясының Федералды заңына енгізілген түзетуде № 436 ФЗ, кәмелетке толмағандар арасындағы "дәстүрлі емес" сексуалдық қатынастарды насихаттау зиянды деп жарияланды. Заң гомосексуализмді тікелей қылмыстық қылмаса да, ЛГБТ белсенділігі үшін жаушылықты орта құрды. АҚШ және Еуропа Ресейдің бұл әрекеттерін айыптады, бірақ отандық және халықаралық наразылықтарға қарамастан, Ресейдің ЛГБТ-ға қарсы насихат заңы әлі де күшінде.