Кіріспе
Ресей және Украина асханаларымен байланысты тауықтан жасалған тағам. Киевтік тауық – қатық маймен оралған, жұқалап соғылған тауық филесінен жасалған тағам, содан кейін жұмыртқа мен нан ұнымен жабылып, қуырылады немесе пешке пісіріледі. Кәсіби аспаздық шеберлігінде филелер көбінесе "suprêmes" деп аталатындықтан, бұл тағам "suprême de volaille à la Kiev" деп те аталады. Тауық етімен толтырылған кеудеше орыс және украин асханаларында көбінесе "côtelette de volaille" деп белгілі. Тағамның шығу тегі даулы болғанымен, ол посткеңестік елдерде, сондай-ақ бұрынғы Шығыс блогының бірнеше елдерінде және ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде кең таралған.
Chicken Kiev, also known as chicken Kyiv, is a dish made of chicken fillet pounded and rolled around cold butter, then coated with egg and bread crumbs, and either fried or baked. Since fillets are often referred to as suprêmes in professional cookery, the dish is also called "suprême de volaille à la Kiev". Stuffed chicken breast is generally known in Russian and Ukrainian cuisines as côtelette de volaille. Though it has disputed origins, the dish is particularly popular in the post Soviet states, as well as in several other countries of the former Eastern Bloc, and in the English speaking world.
Тарих
Бұл тағамның тарихы толыққанды жазылмаған, және әртүрлі дереккөздер оның пайда болуы туралы әр түрлі пікір білдіреді. 18-шы ғасырдан бастап орыс аспазшылары француз жоғары тағамын (haute cuisine) көптеген техникаларын қабылдап, оларды жергілікті ас дағдыларымен үйлестірді. Бұл қабылдауды Мари Антуан Карем және Урбен Дюбуа сияқты француз аспазшылары орыс әулеттеріне жұмысқа алынуы арқылы одан әрі дамытты. Атап айтқанда, әртүрлі котлеттер, стейктер, эскалоптар және супремдер сияқты жоғары сапалы ет бөліктерін қолдану 19-шы ғасырда кеңінен таралды, және сол кезде Ресейде осындай ингредиенттерді қолданатын көптеген жаңа тағамдар ойлап табылды.
Құс еті
Француз тіліндегі “de volaille” термині “құс еті” дегенді білдіреді және француздық аспаздық кітаптарда көбінесе тауықтан жасалған тағамдарды көрсетеді. Сондықтан “côtelette de volaille” атауы қарапайым түрде “тауық кесігі” дегенді білдіреді. Түпнұсқа француз атауына қарамастан, бұл орыс рецепті француз асүйінде белгілі емес, онда “côtelette de volaille” термині көбінесе тауық етінің кеудесін білдіреді және “тауық филесі” немесе “suprême” синонимі ретінде қолданылады. Александрова Игнатьеваның “Тамақ өнерінің практикалық негіздері” атты орыс аспаздық оқулығындағы рецепт (1899 және 1916 жылдар аралығында он бір рет жарық көрген) кюнельге ұқсас күрделі толтыруды қамтиды (бұл жағдайда тауық етінің қалған бөлігі мен қаймақ қосылған майда ет), бірақ соған қоса май да қосылады. Сондай-ақ, “côtelette de volaille” толығымен тауық филесінен жасалады, сияқты “маршаль” стиліндегі аң етінен жасалған кесіктер” деп атап көрсетілген. Рецепттен бұрын, “кюнель” және трюфельмен толтырылған ұқсас “маршаль” стиліндегі “хазелльді” кесік рецепті келтірілген. Сол кезде жарық көрген тағы бір орыс аспаздық кітабында “côtelette de volaille” және “côtelette à la Maréchale” рецепттері дерлік бірдей келтірілген. Олардың арасындағы жалғыз айырмашылық – біріншісі тауықтан, ал екіншісі қара құс, қарақаз және т.б. сияқты аң етінен жасалған. Француз асүйінде “à la Maréchale” (“маршал стилі”) термині жұмсақ еттің түрлерін – кесіктер, эскалоптар, жаңа еттер немесе тауық кеудесін білдіреді, олар “à l'anglaise” (“ағылшын стилінде”) яғни жұмыртқа мен нан ұнтағымен жабылып, қуырылады. Мұндай тағамдардың көптеген рецепттері, соның ішінде толтырылғандары, 19 ғасырдағы батыс және орыс аспаздық кітаптарында сипатталған. Толықтырылған нұсқалардың арасында Мари Антуан Каремнің 19 ғасырға арналған “Француз ас өнері” (1847) кітабында трюфельдер мен шөптермен толтырылған “Маршаль стиліндегі құс филесі” рецепті, ал Урбан Дюбуаның “Классикалық асүй” (1868) кітабында шөптер мен фаршпен толтырылған ұқсас “filet de poulets à la Maréchale” рецепті келтірілген. Елена Молоховецтің “Жас үй шаруашылығымен айналысатын әйелдерге сыйлық” кітабы, 19 ғасырдағы ең сәтті орыс аспаздық кітабы, 1861 жылғы алғашқы басылымынан бастап Мадейра соусы, портобелло саңырауқұлақтары және трюфельдермен толтырылған “Маршаль стиліндегі алаш” рецептін қамтиды.
Пожарский кесмесі
Ескі кездегі құс еті мен қазіргі тауық Киевтің арасындағы басты айырмашылық – бұрынғысының күрделі ішіндегі толтырмалары сары майға алмастырылған. Тауық котлеттеріне сары майды қолдану орыс асханасында кем дегенде 19 ғасырдың бірінші жартысынан, Пожарский котлеті ойлап табылғаннан бері белгілі. Пожарский котлеттері – ұнтақталған тауық етінен жасалған, ішіне сары май қосылған котлеттер. Бұл оған ерекше қайнап тұратын, жұмсақ консистенция береді. Бұл тағам 19 ғасырдағы орыс асханасының кеңінен мойындалған өнертабысы болды, оны француздық жоғары асханасы, кейіннен халықаралық асхана да қабылдады. Осылайша, тауық Киевтің тамырларын француздық жоғары асхана мен 19 ғасырғы орыс тағамдарына дейін табуға болады, бірақ бүгінгі таңда тауық Киев деп белгілі болған нақты рецептің шығу тегі әлі де даулы.
Жекелеген атрибуциялар
"Русский чайный зал" кітабында "Киев тауығы" "әлдеқайда ықтимал, Александр I патша сарайындағы ұлы француз аспазы Каремнің туындысы" деп көрсетілген. Мари Антуан Карем 1818 жылы Санкт-Петербургте бірнеше ай ғана болды, бірақ осы қысқа мерзімде орыс ас-суына терең ықпал етті. Оның ізбасарлары жүргізген реформалар орыс тағамдарына түрлі ет бөліктерін енгізуге әкелді. Каременің жоғарыда аталған маңызды еңбегінде орыс құс котлетінің рецепті кездеспейді, бірақ оның "Maréchale әдісімен дайындалған құс филесі" осындай тағамдардың одан әрі дамуына негіз болуы мүмкін. Кейбір орыс деректері бұл тағамның (немесе оның алдағысының) тудырылуын француз кондитері және аспазы Николас Аппертке жатқызады, ол ең алдымен тағамды герметикалық сақтаудың ойлап табушысы ретінде танымал. Алайда, Апперт туралы көптеген биографиялық дереккөздерде бұл тағам туралы ештеңе айтылмаған, ал осы мәлімдемелердің қандай себептерден туындағаны белгісіз.
Ново-Михайловский кесмесі
Ресейлік тағам тарихшысы Уильям Похлобкиннің сөзінше, пилкени Киев 1912 жылы Санкт-Петербургтегі саудагерлер клубында, Михайловский сарайының жанында «Ново Михайловская котлета» ретінде ойлап табылды, ал 1947 жылы советтік мейрамхана оны «котлета по киевский» деп атады. Дегенмен, бұл мәлімдемелер бастапқы дереккөздермен келіспейді. Александрова Игнатьеваның аспаздық кітабында (1912 жылға дейінгі және кейінгі басылымдарында) «Ново Михайловский котлеттері» туралы айтылады және олардың Михайловский сарайының жанындағы клубта ойлап табылғаны көрсетілген. Алайда, ұсынылған рецептте бұл котлеттер ұсақталған еттен, Пожарский котлеті сияқты дайындалады, жалғыз айырмашылығы – ет ұсақталғанша соғылып жұмсақ етіледі. Бұл еттен жіліктерді алып тастауға мүмкіндік береді және ұнтақталған еттің консистенциясы еттартқыштан өткізілген етке қарағанда нәзік болады. Автор сондай-ақ, тек кеуде еті ғана емес, тауықтың басқа да бөліктерін осылай дайындап, ет пен май қоспасына қосуға болатынын атап көрсетеді. Похлобкиннің нұсқасының екінші талабы күшін жойды, себебі пилкени Киев туралы сілтемелер 1910 жылдардан бастап жарияланған көздерде ертерек пайда болған.
Қазіргі заманғы тауық Киев
Киевтегі ауызша дәстүр "котлет де волейль Киев стилі" (kotłeta de voljaj po kyjivśky) өнертабысын 20-ғасырдың басында Киевтегі Continental қонақ үйінің мейрамханасына жатқызады. Киевтің орталығында 1897 жылы салынған сәнді қонақ үй 1941 жылы нацистік Германияның Кеңес Одағына басып кіруіне дейін жұмыс істеді. Содан кейін ғимарат 1941 жылдың қыркүйек айында Киевті неміс армиясы жаулап алған кезде жарылып, кейіннен шегініп келген Қызыл Армия мина қойған болатын. Соғыстан кейін ғимарат қайта салынғаннан бері Киев консерваториясы пайдаланады. Замандастарының естеліктеріне сәйкес, "Киев тауығы" қонақ үйдің мейрамханасының ерекше тағамы болған. "Киев шұжықтары тауықтан немесе бұзау етінен" деген алғашқы сілтеме 1913-1914 жылдары "Москвалық үй шаруашылығы журналында" жарияланған рецепттер жинағы Cookery Digest (1915) -де кездеседі. Бұл Пожарский кескішіне ұқсас, бірақ ортасына салқын сары май салынған крокет тәрізді пішінді майлы кескіш. Қазіргі таңдағы Киев тауығы сияқты, крокет жұмыртқа мен нан үгіндісімен жабылған. Кейіннен "Киев стиліне арналған тауық шұжықтары" 1928 жылғы "Кешкі ас, жеке тағамдар және қоғамдық тамақтандырудың басқа да өнімдеріне арналған үлестер" кітабында көрсетілген, бұл кеңес тамақтандыру мекемелерінің стандартты анықтамасы болды. Кітапта тауық шұжықтарына арналған басқа да өнімдер, мысалы "cutlet de volaille" және "cutlet à la Maréchale" бар. Кітапта көптеген дәстүрлі мейрамхана тағамдарының атауларын өзгертуді талап етті. Атап айтқанда, "Киев стиліндегі котлет" "маймен толтырылған тауық котлеті" деп аталуы керек болды. Бұл бағдарлама бірден жүзеге асырылмады (кем дегенде толық емес), ал оның мұрагері, Кеңес Одағының Азық-түлік өнеркәсібі министрлігі шығарған "Тамақтандыруға арналған үлестер тізімі" (1940) кітапшасында дәстүрлі атаулар әлі де сақталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі осы анықтамалықтағы және басқа да кеңестік аспаздық кітаптарда, мысалы, Cookery (1955), "Киев стилі" атауы сақталды, бірақ de volaille және à la Maréchale терминдері "сүт соусымен толтырылған тауық котлеті", "бауырмен толтырылған тауық котлеті" және "торт және саңырауқұлақтармен толтырылған тауық котлеті" сияқты қарапайым атауларға алмастырылды. Осы саясаттың нәтижесінде де волейль және а ла Маршаль деген атаулар кеңес мейрамханаларының мәзірінен жоғалып кетті. "Ескі стиль" атауы "cutlet de volaille Kiev style" кейде Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кеңес көркем әдебиеттерінде кездеседі. Ресторан 1951 жылға дейін жұмыс істеді және оны Ресей империясының бұрынғы полковнигі Владимир Ященко басқарды. Бұл мәскеудегі атақты мейрамхананың үлгісі бойынша салынған және сол кездегі атақты адамдар жиі баратын. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ газеттерінде Нью-Йорк мейрамханаларында қызмет ететін Киев тауығы туралы жазылған. "Киевтік тауық шұжығы" рецептісі 1946 жылы "Нью-Йорк Таймс" және 1948 жылы "Гурман" журналында жарияланды. 1940-шы жылдардың соңынан бастап немесе 1950-ші жылдардың басынан бастап, Киев тауығы кеңес жоғары класты мейрамханаларында, әсіресе шетелдік туристерге қызмет көрсететін Intourist қонақ үй желісінде стандартты тағамға айналды. Туристік буклеттер тамақтанушыларға киімдеріне төнген қауіп туралы ескертті. Сонымен қатар, бұл тағамның танымалдылығы АҚШ-та өсті. Дарра Голдштейннің айтуынша, Киев тауығы "орыс асханасының символына" айналды. 2022 жылы Ресейдің Украинаны басып алуына жауап ретінде Ұлыбритания, Австралия және Канададағы супермаркеттер желілері Украина мен украиндықтарға құрмет пен қолдау көрсету үшін тағамның нұсқаларын "құйрық Киев" деп өзгертті.
Нұсқалар
Киев тауығы – ұзындығына кесілген, жұмсақ етке айналдырылған және маймен толтырылған сүйексіз, терісіз кеуде етінен жасалады. Батыс рецепттерінде көбінесе сарымсақ қосылған май қолданылады, ал ресейлік рецепттерде қарапайым май қолданылады. Майға шөптер (ақжелек және укроп) қосуға болады. Кейбір американдық рецепттерде майдың орнына көкпеңбіш майы қолданылады. Француздық "котелетт де воайль" дайындамасының классикалық нұсқасында қанаттың иық сүйегі тіркелген күйінде қалдырылады. Буш КСРО-ны сақтап қалу үшін дипломатиялық тұрғыдан бар күшін жұмсады, бірақ 24 тамызда Украина тәуелсіздік жариялады, ал 1 желтоқсанда украиндықтар ұлттық референдумда оны қолдады, нәтижесінде 26 желтоқсанға дейін КСРО таратылды. 2018 жылы Киевтегі Хородецкий көшесінде, "Chicken Kyiv" мейрамханасының жанында Киев тауығының қоладан жасалған кішкентай мүсіні орнатылды. Бұл мүсін, қала бойынша орналасқан Киевтің танымал символдарының кішкентай мүсіндерінен құралған өнер жобасының бірінші туындысы болды.