Кіріспе
Дәрі-дәрмекке немесе басқа медициналық араласуға байланысты зиянды әсер.
Жағымсыз әсер – дәрі-дәрмек немесе хирургия сияқты басқа араласу салдарынан туындаған күтілмеген зиянды әсер. Егер жағымсыз әсер негізгі немесе емдік әсерге қарағанда екіншілік деп есептелсе, ол «қосалқы әсер» деп аталуы мүмкін. «Асқыну» термині жағымсыз әсермен ұқсас, бірақ соңғысы көбінесе фармакологиялық контексте немесе жағымсыз әсер күтілетін немесе жиі кездесетін жағдайларда қолданылады. Егер жағымсыз әсер тиісті емес немесе дұрыс емес доза немесе процедурадан туындаса, бұл жағымсыз әсер емес, медициналық қате болып саналады. Жағымсыз әсерлер кейде «иатрогендік» деп аталады, өйткені олар дәрігердің/емдеудің нәтижесінде пайда болады. Кейбір жағымсыз әсерлер емді бастағанда, арттырғанда немесе тоқтатқанда ғана пайда болады. Қолданылуға қарсы көрсетімдері бар дәрі-дәрмектерді немесе басқа медициналық араласуды қолдану жағымсыз әсерлердің қаупін арттыруы мүмкін. Жағымсыз әсерлер аурудың немесе процедураның асқынуына әкелуі және оның болжамын нашарлатуы мүмкін. Олар емдеу режимін сақтамауға да себеп болуы мүмкін. 2013 жылы медициналық емнің жағымсыз әсерлерінен 142 000 адам қайтыс болды, бұл 1990 жылы 94 000 адамнан асып түседі. Зиянды нәтиже әдетте ауру, өлім, дене салмағының өзгеруі, ферменттер деңгейінің өзгеруі, функцияның жоғалуы немесе микроскопиялық, макроскопиялық немесе физиологиялық деңгейде анықталған патологиялық өзгеріс ретінде көрінеді. Бұл пациент шағымдары арқылы да білінуі мүмкін. Жағымсыз әсерлер кері немесе қайтымсыз өзгеріске әкелуі мүмкін, соның ішінде адамның басқа химиялық заттарға, тағамдарға немесе процедураларға, мысалы, дәрілік препараттармен өзара әрекеттесуге сезімталдығын арттыру немесе азайту.
Жіктеу
Дәрі-дәрмектерге қатысты, жағымсыз құбылыстар мынадайша анықталуы мүмкін: "Фармацевтикалық препарат қолданылған науқаста немесе клиникалық зерттеуге қатысушыда туындаған кез келген күрделі медициналық оқиға, бұл оқиғаның еммен себептік байланысы болуы міндетті емес". Клиникалық сынақтардың нәтижелері көбінесе дәрілік препараттың қаптамасында пациенттерге және дәрігерлерге ақпарат беру мақсатында келтіріледі. Ауыр жағымсыз құбылыс аясындағы "өмірге қауіпті" термині – пациенттің оқиғаның өзінде өлім қаупі болған жағдайды білдіреді; егер жағдай нашарласа, гипотетикалық түрде өлімге себеп болуы мүмкін оқиғаны білдірмейді.
Есеп беру жүйелері
Көптеген елдерде заң бойынша қолайсыз әсерлер туралы хабарлау, клиникалық сынақтарда зерттеу және медициналық құрылғылар мен халыққа сатылатын дәрі-дәрмектерге қоса берілетін пациент ақпаратына енгізу қажет. Адамдарға жасалатын клиникалық сынақтардағы зерттеушілер осы оқиғаларды клиникалық зерттеу есептерінде көрсетуге міндетті. Зерттеулер көрсеткендей, бұл оқиғалар туралы ақпарат көп жағдайда жарияланған есептерде толыққанды көрсетілмейді. Осы деректердің жетіспеуі және оларды жинақтау әдістеріне қатысты белгісіздік салдарынан, емдік шараларды жүйелі түрде қарастырып, мета-талдау жасайтын мамандар денсаулыққа тигізетін пайданы әдетте артық бағалайды. Пайдаға артық мән беруді теңгерту үшін ғалымдар клиникалық сынақтардың зиянды әсерлерін толыққанды баяндауға шақырады.
Ұлыбритания
"Сары карта" бағдарламасы – дәрілік заттардың қолайсыз реакциялары туралы ақпарат жинау мақсатымен Ұлыбританияның Дәрілік заттарды және денсаулық сақтау өнімдерін реттеу агенттігі (MHRA) және Адамға арналған дәрі-дәрмектер жөніндегі комиссиясы (CHM) жүзеге асыратын бастама. Бұл барлық лицензияланған дәрілік заттарды қамтиды, рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектерден бастап, супермаркеттен босатылатын дәрі-дәрмектерге дейін. Схемаға сондай-ақ косметикалық процедураларда қолданылатын барлық дәрілік шөптер мен лицензиясы жоқ дәрілік заттар да кіреді. Дәрілік заттарға байланысты қолайсыз реакциялар (ҚР) туралы бірқатар денсаулық сақтау мамандары – дәрігерлер, фармацевттер және медбикелер, сондай-ақ пациенттер хабарлай алады.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та бірнеше хабарлау жүйелері құрылған, мысалы, Вакцинаға байланысты жағымсыз құбылыстарды тіркеу жүйесі (VAERS), Өндіруші және пайдаланушы жабдықтарының тәжірибе дерекқоры (MAUDE) және Арнайы тағамдық өнімдерге байланысты жағымсыз құбылыстарды қадағалау жүйесі. MedWatch – бұл Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы басқаратын негізгі хабарлау орталығы.
Австралия
Австралияда жағымсыз әсерлер туралы хабарлама беруді Австралиялық дәрілік препараттарды бағалау комитетінің (ADEC) кіші комитеті болып табылатын Жағымсыз дәрілік реакциялар жөніндегі консультативтік комитет (ADRAC) басқарады. Хабарлау ерікті негізде жүзеге асырылады, және ADRAC денсаулық сақтау мамандарынан қазіргі уақытта зерттеліп жатқан препараттарға барлық жағымсыз реакциялар мен кез келген препаратқа қатысты ауыр жағымсыз реакциялар туралы хабарлауды сұрайды. ADRAC екі ай сайын "Австралиялық дәрілік препараттарға байланысты жағымсыз реакциялар туралы бюллетень" жариялайды. Үкіметтің Дәрі-дәрмектерді тиімді пайдалану бағдарламасы осы хабарламалар негізінде іс-қимыл жасауға және әр жыл сайын болдырмауға болатын жағымсыз әсерлердің санын азайтуға жауапты.
Жаңа Зеландия
Жағымсыз реакцияларды хабарлау Жаңа Зеландияның фармакоқұқығарлық белсенділігінің маңызды құрамы болып табылады. Дюнединдегі Жағымсыз реакцияларды мониторингтеу орталығы (CARM) – Жаңа Зеландияның жағымсыз реакцияларды мониторингтеу жөніндегі ұлттық орталығы. Ол Жаңа Зеландиядағы денсаулық сақтау мамандарынан дәрі-дәрмектерге, вакциналарға, шөптік өнімдерге және диеталық қосымшаларға байланысты жағымсыз реакциялар туралы спонтанды хабарламаларды жинап, бағалайды. Қазіргі уақытта CARM дерекқорында 80 000-нан астам жазба бар және бұл өнімдерге байланысты жағымсыз реакциялар туралы Жаңа Зеландияға қатысты нақты ақпаратты ұсынады, сондай-ақ, ерекше симптомдар еммен байланысты деп саналғанда клиникалық шешімдерді қабылдауға көмектеседі.
Канада
Канадада жағымсыз реакцияларды хабарлау – Health Canada-ның Денсаулық сақтау өнімдері және азық-түлік бөлімшесі (HPFB) жүргізетін сатылған денсаулық сақтау өнімдерін қадағалаудың маңызды бөлігі болып табылады. HPFB ішінде Нарықтағы денсаулық сақтау өнімдері дирекциясы реттелетін сатылған денсаулық сақтау өнімдеріне қатысты сигналдар мен қауіпсіздік тенденцияларын бағалау, сондай-ақ тәуекел туралы хабарламалар бойынша біркелкі бақылау практикаларын үйлестіруді және іске асыруды жетекшілік етеді. Бұдан өзге, МДНБ халықаралық ұйымдармен ақпарат алмасуды жеңілдету үшін тығыз жұмыс істейді. Жағымсыз реакцияларды хабарлау өнеркәсіп үшін міндетті, ал тұтынушылар мен денсаулық сақтау мамандары үшін ерікті болып табылады.
Шектеулер
Негізінде, медицина қызметкерлері белгілі бір емге байланысты барлық жағымсыз әсерлерді хабарлауға міндетті. Бірақ іс жүзінде, медициналық оқиғаның еммен байланысты екенін анықтау – маманның өз қалауыншағы шешім. Осының салдарынан, жағымсыз әсерлер туралы күнделікті хабарламалар көбінесе ұзақ мерзімді және айқын емес әсерлерді қамтымайды, бірақ ақырында олар сол емге байланысты болуы мүмкін. Мұндағы қиындық – шағымның себебін анықтауда. Мысалы, гриппке қарсы дәрі ішіп жатқан науқаста бас ауруы негізгі аурудың салдарынан немесе емнің жағымсыз әсері болуы мүмкін. Ал соңғы сатыдағы қатерлі ісігі бар науқастарда өлімге ұшырау мүмкіндігі жоғары, сондықтан оның себебі дәрі-дәрмек пе, әлде басқа факторлар пе, анықтау қиын.
Медициналық процедуралар
Операция кезінде бірнеше жағымсыз немесе зиянды әсерлер болуы мүмкін, мысалы инфекция, қан кету, қабыну, тыртық қалдыру, функцияның жоғалуы немесе жергілікті қан ағынының өзгеруі. Олар қайтымды немесе қайтымсыз болуы мүмкін, және дәрігер мен науқас операцияның пайдалы немесе өмірді сақтау салдары мен оның жағымсыз әсерлері арасында шартты келісімге келуі керек. Мысалы, емделмейтін гангрена жағдайында аяқ-қол ампутациялануы мүмкін, бірақ науқастың өмірі сақталады. Қазіргі уақытта лапароскопиялық операция сияқты минималды инвазивті хирургияның ең үлкен артықшылығы – жағымсыз әсерлердің азаюы. Басқа хирургиялық емес физикалық процедуралар, мысалы, жоғары интенсивті сәулемен терапиясы, теріде күйік пен өзгерістерге әкелуі мүмкін. Жалпы алғанда, бұл терапиялар емдік эффектіні барынша арттыра отырып, сау тіндерге зиян келтіруден сақтануға тырысады. Вакцинация биологиялық препараттың табиғатына байланысты, кейде әлсіретілген патогендер мен токсиндерді пайдалана отырып, жағымсыз әсерлерге алып келуі мүмкін. Көбінесе кездесетін жағымсыз әсерлер: қызба, денсаулықтың нашарлауы және вакцина салынған жердегі жергілікті реакциялар. Өте сирек, экзема вакцинатумы сияқты, ауыр жағымсыз әсерлер болуы мүмкін, бұл экзема немесе атопиялық дерматитпен ауыратын адамдарда ауыр, кейде өлімге әкелетін асқынуларға алып келуі мүмкін. Диагностикалық процедуралардың инвазивті, минималды инвазивті немесе инвазивті емес болуына байланысты жағымсыз әсерлерге ұшырау мүмкіндігі бар. Мысалы, радиоконтраст заттарға аллергиялық реакциялар жиі кездеседі, ал колоноскопия ішек қабырғасының тесілуіне себеп болуы мүмкін.
Дәрі-дәрмектер
Жағымсыз әсерлер көптеген араласулардың қосымша немесе жанама әсері ретінде туындауы мүмкін, бірақ фармакологияда олардың маңызы ерекше, себебі олар өзін-өзі емдеу арқылы кейде бақылаусыз кеңінен қолданылады. Осылайша, дәрі-дәрмектерді жауапкершілікпен қолдану маңызды мәселеге айналады. Дәрі-дәрмектердің терапиялық әсері сияқты, жағымсыз әсерлер де мақсатты органдардағы дозаның немесе дәрілік заттардың деңгейіне байланысты болады, сондықтан оларды мұқият және дәл фармакокинетика арқылы болдырмау немесе азайтуға болады – организмде қабылдағаннан кейін уақыт өте келе дәрілік заттар деңгейінің өзгеруі. Жағымсыз әсерлер дәрілік заттардың өзара әрекеттесуінен де туындауы мүмкін. Мұндай жағдай көбінесе пациенттер дәрігер мен фармацевтке өсімдік және диеталық қоспаларды қоса алғанда, қабылдап жүрген барлық дәрі-дәрмектерін хабарламағанда болады. Жаңа дәрілер агонистік немесе антагонистік (қажетті емдік әсерді күшейту немесе азайту) өзара әрекеттесуге түсуі мүмкін, бұл бүкіл әлемде маңызды аурулар мен өлім-жітімге әкелуі мүмкін. Дәрілік препараттар мен тағамның өзара әрекеттесуі мүмкін, ал баламалы медицинада қолданылатын «табиғи дәрілер» қауіпті жағымсыз әсерлерге ие болуы мүмкін. Мысалы, жеңіл депрессияны емдеу үшін қолданылатын Hypericum perforatum (гүлжанның сырғанағы) экстрактілерінің цитохром P450 ферменттерінің активтілігін арттыратыны белгілі, бұл көптеген дәрі-дәрмектердің метаболизмі мен шығарылуына жауапты. Сондықтан, оны қабылдаған пациенттерде басқа мақсаттар үшін қабылданатын дәрі-дәрмектердің (мысалы, қатерлі ісікке қарсы препараттар, ВИЧ-қа қарсы протеаза ингибиторлары және гормональды контрацептивтер) қан деңгейі төмендеуі мүмкін. Дәрі-дәрмектердің қауіпсіздігімен байланысты ғылыми сала мемлекеттік реттеуге жатады және бұл мәселе халық үшін де, дәрі-дәрмек өндірушілер үшін де маңызды. Жаңа дәрі-дәрмек әзірленгенде және нарыққа шығарылғанға дейін сынақтан өткізілгенде, жағымсыз және жағымсыз емес әсерлерді ажырату маңызды жұмыс болып табылады. Бұл уыттылық зерттеулерінде зиянды емес әсер деңгейін (NOAEL) анықтау үшін жасалады. Бұл зерттеулер адамдарда сынау кезінде қолданылатын дозаны анықтау (I фаза) және ең жоғары рұқсат етілген тәуліктік мөлшерді есептеу үшін қолданылады. Клиникалық сынақтардағы пациенттердің жеткіліксіз саны немесе қысқа мерзімділік сияқты кемшіліктер кейде фенфлурамин («фен-фен» эпизоды), талидомид және соңғы кезде серивастатин (Байкол, Липобай) және рофекоксиб (Виокс) сияқты халық денсаулығына қатысты апаттарға әкелуі мүмкін, онда терратогенез, өкпе гипертензиясы, инсульт, жүрек аурулары, нейропатия және өлім-жітімнің көптеген жағдайлары байқалды, нәтижесінде дәрі-дәрмек күштеп немесе ерікті түрде нарықтан алынып тасталды. Көптеген дәрі-дәрмектердің ауыр емес немесе жеңіл жағымсыз әсерлері бар, олар қолдануды тоқтатуға себеп болмайды. Жеке сезімталдыққа байланысты әртүрлі жиілікпен болатын бұл әсерлерге жүрек ауруы, бас айналуы, диарея, әлсіздік, құсу, бас ауруы, дерматит, ауыздың құрғауы және т.б. жатады. Бұл псевдоаллергиялық реакцияның бір түрі деп санауға болады, өйткені барлық қолданушылар осы әсерлерді сезінбейді; көптеген қолданушылар мүлдем сезінбейді. Деменциямен байланысты коморбидтік ауруларға арналған дәрі-дәрмектердің жарамдылығын бағалау құралы (MATCH D) деменциямен ауыратын адамдарда жағымсыз әсерлердің жиірек кездесетінін және олардың симптомдарды сенімді түрде хабарлай алмайтынын ескертеді.
Даулар
Кейде медициналық зиянды әсерлер даулы болып саналады және қоғамда қызу пікірталас тудырып, дәрі-дәрмек өндірушілерге қарсы сот процестеріне себеп болады. Мысалы, аутизмнің MMR вакцинасымен (немесе кейбір вакциналарда қолданылатын сынап негізді консервант – тиомерсалмен) байланысты екендігі туралы соңғы дау. Бірнеше ірі зерттеулерде ешқандай байланыс табылған жоқ, және 2003 жылдан бастап өндірілген вакциналардан тиомерсалдың көпшілігі алынып тасталса да, аутизмнің көрсеткіші күтілгендей төмендемеді, егер ол себепші фактор болғанда, олай болуы керек еді. Тағы бір мысал – силиконды еміздік имплантаттарының болуы мүмкін зиянды әсерлері, осыған байланысты ондаған мың талапкерлер гельді имплантаттарды өндірушілерге қарсы топтық сотқа жүгінді, себебі иммундық жүйеге зиян келтіргені туралы айыптаулар әлі толыққанды дәлелденбеді. 1998 жылы Dow Corning компаниясы қалған талаптарын 3,2 миллиард долларға өтеді және банкротқа ұшырады. Гормоналды контрацепция және гормондық алмастыру терапиясы сияқты, кеңінен қолданылатын дәрі-дәрмектердің халық денсаулығына тигізетін әсері өте жоғары, миллиондаған адамдарға әсер етуі мүмкін болғандықтан, тіпті сүт безі қатерлі ісігі сияқты ауыр зиянды әсерлердің минималды ықтималдығы да қоғамдық наразылыққа және медициналық емдеудегі өзгерістерге әкелді, бірақ оның пайдасы статистикалық тәуекелдерден басым болды.