Фармация мамандығы және дәрі-дәрмектер туралы мәліметтер

Фармация – дәрі-дәрмектерді зерттеу, дайындау, тарату ғылымы. Қоғамдық және мекемелік фармация, клиникалық қызметтерге баса назар аударады. Дәрілер туралы толық ақпарат!

19 мин оқу

100%

Дереккөз: Pharmacy — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Кәсіп Фармация – дәрі-дәрмектерді қауіпсіз, тиімді және қолжетімді пайдалануды қамтамасыз ету мақсатында дәрі-дәрмектерді ашу, өндіру, дайындау, тарату, тексеру және бақылау ғылымы және практикасы. Бұл көп салалы ғылым, себебі ол денсаулық сақтау ғылымдарын фармацевтикалық ғылымдармен және табиғаттану ғылымдарымен байланыстырады. Кәсіби практика көбінесе клиникалық бағытқа қарай дамып келеді, өйткені қазіргі таңдағы көптеген дәрі-дәрмектер фармацевтикалық өнеркәсіптерде өндіріледі. Фармация практикасы орналасқан жеріне байланысты қоғамдық немесе мекемелік фармация болып жіктеледі. Қоғамдық және мекемелік фармацияларда пациенттерге тікелей көмек көрсету клиникалық фармация болып есептеледі. Фармация практикасының шеңберіне дәрі-дәрмектерді құрастыру және тарату сияқты дәстүрлі қызметтер кіреді. Оған сонымен қатар денсаулық сақтаумен байланысты клиникалық қызметтер, дәрі-дәрмектердің қауіпсіздігі мен тиімділігін бағалау және пациенттерге дәрі-дәрмек туралы ақпарат беру, кеңес беру сияқты заманауи қызметтер де кіреді. Сондықтан фармацевттер – дәрі-дәрмекпен емдеу жөніндегі мамандар және пациенттердің денсаулығы үшін дәрі-дәрмектерді тиімді пайдалануды қамтамасыз ететін негізгі денсаулық сақтау мамандары болып табылады. Дәріхана (бірінші мағынада) дәріхана (бұл термин АҚШ-та көбірек қолданылады) немесе химиктер (Ұлыбританияда көбірек қолданылады, бірақ дәріхана термині де пайдаланылады) деп аталады. АҚШ және Канадада дәріханалар дәрі-дәрмектермен қатар, кондитерлік өнімдер, косметика, кеңсе тауарлары, ойыншықтар, шаш күтім өнімдері мен журналдар, сондай-ақ кейде сусындар мен азық-түлік таратады. Өсімдік және химиялық құрауыштарды зерттеудегі дәріханашының еңбегі ғылыми әдіс қалыптасқанға дейінгі химия және фармакология ғылымдарының алға басушысы ретінде қарастырылады.

Кәсібилер

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауынша, әлем бойынша кем дегенде 2,6 миллион фармацевт және өзге де фармацевтикалық персонал жұмыс істейді.

Фармацевттер

Фармацевттер – медициналық қызмет саласындағы мамандар, олар дәрі-дәрмектерді сапалы пайдалану арқылы пациенттерінің денсаулығын жақсарту үшін әр түрлі міндеттерді атқарады. Фармацевттер өздерінің дәріханалары бар шағын бизнес иелері болуы мүмкін. Фармацевттер белгілі бір дәрі-дәрмектің әсер ету механизмін, оның метаболизмін және адам ағзасына физиологиялық әсерін өте егжей-тегжейлі білетіндіктен, жеке адам үшін дәрі-дәрмекті емдеуді оңтайландыруда маңызды рөл атқарады. Фармацевттердің халықаралық өкілдігін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен (ДДҰ) байланысты үкіметтік емес ұйым – Халықаралық фармацевтикалық федерация (FIP) жүзеге асырады. Ұлттық деңгейде оларды Ұлыбританиядағы Корольдік фармацевтикалық қоғам, Австралияның фармацевтикалық қоғамы (PSA), Канаданың фармацевттер қауымдастығы (CPhA), Үндістанның фармацевттер қауымдастығы (IPA), Пәкістанның фармацевттер қауымдастығы (PPA), Американың фармацевттер қауымдастығы (APhA) және Малайзияның фармацевтикалық қоғамы (MPS) сияқты кәсіби ұйымдар өкілдік етеді. Кейбір жағдайларда өкілдік орган сонымен қатар тіркеуші орган болып табылады, ол кәсіптің регламенттері мен этикасына жауапты. АҚШ-та Фармация мамандықтары кеңесімен танылған фармацевтикалық практикадағы мамандықтарға: жүрек-қан тамырлары, жұқпалы аурулар, онкология, фармакотерапия, ядролық медицина, тамақтану және психиатрия жатады. Гериатриялық фармация бойынша сертификаттау комиссиясы гериатриялық фармация саласындағы фармацевттерді сертификаттайды. Американың қолданбалы токсикология жөніндегі кеңесі фармацевттер мен басқа да медициналық мамандарды қолданбалы токсикология бойынша сертификаттайды.

Дәріхана технигі

Фармация техниктері дәріханаға байланысты әртүрлі функцияларды орындай отырып, фармацевттер мен басқа да денсаулық сақтау мамандарының жұмысына көмектеседі, оның ішінде пациенттерге рецепт бойынша дәрі-дәрмектер мен басқа да медициналық құрылғыларды беру және оларды қалай қолдану керегін түсіндіру. Олар сондай-ақ дәріхана практикасында әкімшілік жұмыстарды жасай алады, мысалы, дұрыс дәрі-дәрмектер тағайындалуын және төлемдерді қамтамасыз ету үшін медициналық кеңселер мен сақтандыру компанияларымен рецепттерді қарау. Заңнама бойынша, кейбір фармация техниктерінің қызметін фармацевт бақылауы тиіс. Фармация техниктерінің көп бөлігі қоғамдық дәріханаларда жұмыс істейді. Ауруханалық дәріханаларда фармация техниктеріне басқа аға фармация техниктері басшылық ете алады. Ұлыбританияда ауруханалық фармациядағы фармация техниктерінің рөлі кеңейді және оларға дәріхана бөлімін және фармация практикасының мамандандырылған салаларын басқару жауапкершілігі жүктелді, бұл фармацевттерге дәрі-дәрмектер бойынша кеңес беру саласындағы біліктілігін арттыруға мүмкіндік береді, пациенттермен жұмыс істеуге және зерттеулер жүргізуге көбірек уақыт бөледі. Фармация техниктері Бас фармацевтикалық кеңесте (GPhC) тіркелген. GPhC фармацевттерді, фармация техниктерін және дәріханалық үй-жайларды реттейтін орган. АҚШ-та фармация техниктері фармацевттердің бақылауымен өз міндеттерін орындайды. Олар бақылау астында дәрі-дәрмектерді тарату, дайындау және басқа да жұмыстарды жасай алғанымен, пациенттерге дәрі-дәрмектерді дұрыс қолдану туралы кеңес беруге әдетте рұқсат етілмейді. Кейбір штаттарда заңмен фармацияны жүзеге асырушылар мен фармация техниктері арасындағы қатынас белгіленген.

Диспансерлеу көмекшілері

Диспансерлеуші көмекшілерді жиі "диспансерлер" деп атайды және қауымдық дәріханаларда дәріхана техникасы сияқты көптеген міндеттерді орындайды. Олар фармацевттердің қадағалауымен жұмыс істейді және пациенттерге дәрі-дәрмектерді дайындауға (тапсыру және жапсыру) қатысады.

Денсаулық сақтау көмекшілері/дәрі-дәрмектер сатушыларының көмекшілері

Ұлыбританияда осы топтағы қызметкерлер белгілі бір дәрі-дәрмектерді (оның ішінде дәріханада ғана сатылатын және жалпы сату тізіміндегі дәрі-дәрмектерді) тікелей сатуға құқылы. Олар рецепт бойынша ғана берілетін дәрілерді науқастарға дайындап тарата алмайды.

Білім беру талаптары

Білім беру талаптары студенттің қызмет атқарғысы келетін ұлттық юрисдикцияға қарай әртүрлі болады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та жалпы фармацевт фармацевт докторы дәрежесін (Pharm.D.) алады. Pharm.D. кем дегенде алты жылда аяқталуы мүмкін, оның ішінде екі жыл фармацевтикаға дейінгі оқу және төрт жыл кәсіби оқу. Фармация мектебін бітіргеннен кейін студенттің бір немесе екі жылдық ординатураны аяқтауы ұсынылады, бұл оған тәуелсіз жалпы немесе мамандандырылған фармацевт ретінде жұмыс істеуге дайындық үшін бағалы тәжірибе береді. Pharm.D. үшін қарастырылған оқу жоспары кемінде 208 кредит сағатын құрайды. Оның ішінде 68 кредит сағаты ауыстырылған, ал қалған 140 кредит сағаты кәсіби мектепте аяқталады. Фармация мектебінде оқу барысында студенттер бірнеше стандартты тесттерден өтуі керек. АҚШ-та фармацевтика мектебіне түсу үшін қабылданатын стандартты тест – Фармация колледжіне қабылдау тесті (PCAT). Фармация мектебіндегі үшінші кәсіби жылда студенттер Фармация оқу бағдарламасының нәтижелерін бағалау (PCOA) тестінен өтуі тиіс. Төрт жылдық кәсіби оқудан кейін Pharm.D. алғаннан кейін студент кәсіби фармацевт ретінде жұмыс істеу үшін Солтүстік Америка фармацевт лицензиялық емтиханынан (NAPLEX) және Көпмемлекеттік фармацевтика заңнамасы емтиханынан (MPJE) өтуге құқылы. Ежелгі Египет фармакологиялық білімі б.з.д. 1550 жылғы Эберс папирусы және б.з.д. 16 ғасырдағы Эдвин Смит папирусы сияқты түрлі папирустарда жазылған. Ежелгі Грекияда Диокл Карист (б.з.д. 4 ғасыр) өсімдіктердің емдік қасиеттерін зерттеген көптеген ғалымдардың бірі болды. Ол осы тақырыпта бірнеше трактат жазды. Грек дәрігері Педаний Диоскорид біздің заманымыздың 1 ғасырында өз ана тілінде Περί ύλης ιατρικής деп аталатын бес томдық кітап жазды. Латын тіліне аудармасы [[De Materia Medica (Dioscorides) (Медициналық заттар туралы)] көптеген ортағасырлық мәтіндердің негізі ретінде пайдаланылды және Исламның алтын ғасыры кезінде көптеген орталық шығыс ғалымдары оны жетілдірді, олар өз білімдерін ертедегі грек-византия медицинасынан алды. Қытайдағы фармацияның тарихы кемінде ең ерте белгілі қытайлық нұсқаулыққа, бірінші ғасырда жазылған Шэньнун Бэньцао Цзинге (Құдай шаруаның шөп-түбір классикасы) дейін жетеді. Ол Хань әулеті кезінде жинақталған және мифтік Шэньнунға жатқызылған. Бұрынғы әдебиеттерде нақты ауруларға арналған рецепттердің тізімі болған, мысалы, М.Д.Ж. 168 жылы Мәуандуйден табылған «52 ауруға арналған рецепттер» қолжазбасы. Жапонияда Асука кезеңінің соңында (538–710) және Нара кезеңінің басында (710–794) қазіргі фармацевттерге ұқсас қызмет атқаратын адамдар жоғары құрметке ие болды. Фармацевттердің қоғамдағы орны Тайхо кодексінде (701) нақты анықталды және Йоро кодексінде (718) қайта айтылды. Хэйанға дейінгі императорлық сарайдағы жоғары лауазымдар орнатылды және бұл ұйымдық құрылым Мэйдзи реформасына дейін (1868) көбінесе сақталды. Бұл тұрақты иерархияда фармацевттерге, тіпті фармацевт көмекшілеріне де дәрігерлер мен акупунктурашылар сияқты денсаулық сақтау салаларындағы барлық басқалардан жоғары мәртебе берілді. Императорлық сарайда фармацевт тіпті императордың екі жеке дәрігерінен де жоғары тұрды. Түркиядағы Кусадасиге жақын Ефестегі Аркадия жолында дәріханаға арналған тас белгісінде үш аяқ, ие және мүжіл бар, дәрігерге арналған белгіден қарсы тұр. Қазіргі Ефес б.з.д. 400 жылға дейін соқталады және әлемнің жеті кереметінің бірі – Артемида храмының орны болды. Бағдадта алғашқы дәріханалар 754 жылы Исламның алтын ғасыры кезінде Аббасид халифаты кезінде құрылды. 9 ғасырда бұл дәріханалар мемлекеттік бақылауға алынды. Ботаника және химия саласындағы Таяу Шығыстағы жетістіктер ортағасырлық ислам медицинасының фармакологияны дамытуына ықпал етті. Мысалы, Мұхаммед ибн Закария Рази (865–915) химиялық қосылыстардың медициналық қолданылуын насихаттады. Әбу әл-Қасым әл-Захрави (Абулькасис) (936–1013) сублимация және дистилляция арқылы дәрі-дәрмектерді дайындауда алғашқы қадам жасады. Оның Liber servitoris ерекше қызығушылық тудырады, өйткені ол оқырманға рецепттер ұсынады және сол кезде әдетте қолданылатын күрделі дәрілерді құрастырған "жеңіл" дәрілерді қалай дайындау керектігін түсіндіреді. Сабур ибн Сахл (869 ж. қайтыс болды) өзінің зерттеулерін фармакопеяда жазып, ауруларға арналған көптеген дәрілер мен емдеулерді сипаттаған алғашқы дәрігер болды. Әл-Бируни (973–1050) фармакология бойынша ең құнды исламдық еңбектердің бірін, «Китаб әл-Сайдала» (Дәрі-дәрмектер кітабы) деп аталатын кітапты жазды, онда ол дәрі-дәрмектердің қасиеттерін егжей-тегжейлі баяндап, фармацияның рөлін және фармацевттердің функцияларын және міндеттерін сипаттады. Авиценна да 700-ден астам препараттарды, олардың қасиеттерін, әрекет ету тәсілдерін және көрсеткіштерін сипаттады. Ол «Медицина канонында» қарапайым дәрілерге арналған толық бір томды арнады. Әл-Маридинидің Бағдадтан және Қайырдтан шыққан еңбектері, сондай-ақ Ибн әл-Вафид (1008–1074) еңбектері де зор әсер етті, олардың екеуі де латын тілінде елуден астам рет басылды, «Mesue» кішісінің «De Medicinis universalibus et particularibus» және «Abenguefit» кішісінің «Medicamentis simplicibus» түрінде пайда болды. Питер Абано (1250–1316) Әл-Маридинидің еңбегін аударды және «De Veneris» деген атаумен қосымша жазды. Әл-Муваффақ фармация саласындағы алғашқы үлес қосушылардың бірі. 10 ғасырда өмір сүрген ол «Емнің нағыз қасиеттерінің негіздері» кітабын жазды, онда мышьяк оксидін сипаттады және кремний қышқылымен таныс болды. Ол натрий карбонаты мен калий карбонаты арасында нақты айырма жасады және мыс қосылыстарының, әсіресе мыс купоросының және қорғасын қосылыстарының улы табиғатын атап өтті. Ол сондай-ақ теңіз суын дистилляциялау арқылы ішуге жарамды етуді сипаттады. Еуропада 12 ғасырда дәріхана сияқты дүкендер пайда бола бастады. 1240 жылы император Фридрих II дәрігерлер мен фармацевттер мамандықтарын бөлу туралы жарлық шығарды. Еуропада орта ғасырлардан бері жұмыс істеп келе жатқан дәріханалар бар. Флоренцияда (Италия) бұрынғы Санта-Мария-Новелла дәріханасының мұражай директоры бұл дәріхананың 1221 жылға дейін соққанын айтады. Триерде (Германия) Лёвен Апотеке 1241 жылдан бері жұмыс істеп келеді, ол Еуропадағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне дәріхана. Дубровникте (Хорватия) 1317 жылы ашылған дәріхана францискан монастырінің ішінде орналасқан: ол Еуропадағы әлі де жұмыс істеп тұрған екінші ескі дәріхана. Эстонияның Таллин қалалық алаңында кемінде 1422 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан дәріхана бар. Каталония анклавы Лливияда орналасқан ортағасырлық Эстеве дәріханасы – мұражай: ғимарат 15 ғасырға дейін соққан, ал мұражай 16 және 17 ғасырлардан қалған албареллоларды, ескі рецепттер кітаптарын және көне дәрі-дәрмектерді сақтайды.

In the United States, general pharmacist will attain a Doctor of Pharmacy Degree (Pharm. D.). The Pharm. D. can be completed in a minimum of six years, which includes two years of pre pharmacy classes, and four years of professional studies. After graduating pharmacy school, it is highly suggested that the student go on to complete a one or two year residency, which provides valuable experience for the student before going out independently to be a generalized or specialized pharmacist. The curriculum specified for a Pharm. D. consists of at least 208 credit hours. Of the 208 credit hours, 68 are transferred credit hours, and the remaining 140 credit hours are completed in the professional school. There are a series of required standardized tests that students have to pass throughout the process of pharmacy school. The standardized test to get into pharmacy school in the United States is called the Pharmacy College Admission Test (PCAT). In a student's third professional year in pharmacy school, it is required to pass the Pharmacy Curriculum Outcomes Assessment (PCOA). Once the Pharm. D. is attained after the fourth year of professional school, the student is then eligible to take the North American Pharmacist Licensure Exam (NAPLEX) and the Multistate Pharmacy Jurisprudence Exam (MPJE) to work as a professional pharmacist. Ancient Egyptian pharmacological knowledge was recorded in various papyri such as the Ebers Papyrus of 1550 BC, and the Edwin Smith Papyrus of the 16th century BC. In Ancient Greece, Diocles of Carystus (4th century BC) was one of several men studying the medicinal properties of plants. He wrote several treatises on the topic. The Greek physician Pedanius Dioscorides is famous for writing a five volume book in his native Greek Περί ύλης ιατρικής in the 1st century AD. The Latin translation [[De Materia Medica (Dioscorides) (Concerning medical substances) was used as a basis for many medieval texts and was built upon by many middle eastern scientists during the Islamic Golden Age, themselves deriving their knowledge from earlier Greek Byzantine medicine Byzantine Medicine. Pharmacy in China dates at least to the earliest known Chinese manual, the Shennong Bencao Jing (The Divine Farmer's Herb Root Classic), dating back to the 1st century AD. It was compiled during the Han dynasty and was attributed to the mythical Shennong. Earlier literature included lists of prescriptions for specific ailments, exemplified by a manuscript "Recipes for 52 Ailments", found in the Mawangdui, sealed in 168 BC. In Japan, at the end of the Asuka period (538–710) and the early Nara period (710–794), the men who fulfilled roles similar to those of modern pharmacists were highly respected. The place of pharmacists in society was expressly defined in the Taihō Code (701) and re stated in the Yōrō Code (718). Ranked positions in the pre Heian Imperial court were established; and this organizational structure remained largely intact until the Meiji Restoration (1868). In this highly stable hierarchy, the pharmacists—and even pharmacist assistants—were assigned status superior to all others in health related fields such as physicians and acupuncturists. In the Imperial household, the pharmacist was even ranked above the two personal physicians of the Emperor. There is a stone sign for a pharmacy shop with a tripod, a mortar, and a pestle opposite one for a doctor in the Arcadian Way in Ephesus near Kusadasi in Turkey. The current Ephesus dates back to 400 BC and was the site of the Temple of Artemis, one of the seven wonders of the world. In Baghdad the first pharmacies, or drug stores, were established in 754, under the Abbasid Caliphate during the Islamic Golden Age. By the 9th century, these pharmacies were state regulated. Unreliable source: date=September 2010

The advances made in the Middle East in botany and chemistry led medicine in medieval Islam substantially to develop pharmacology. Muhammad ibn Zakarīya Rāzi (Rhazes) (865–915), for instance, acted to promote the medical uses of chemical compounds. Abu al Qasim al Zahrawi (Abulcasis) (936–1013) pioneered the preparation of medicines by sublimation and distillation. His Liber servitoris is of particular interest, as it provides the reader with recipes and explains how to prepare the "simples" from which were compounded the complex drugs then generally used. Sabur Ibn Sahl (d 869), was, however, the first physician to record his findings in a pharmacopoeia, describing a large variety of drugs and remedies for ailments. Al Biruni (973–1050) wrote one of the most valuable Islamic works on pharmacology, entitled Kitab al Saydalah (The Book of Drugs), in which he detailed the properties of drugs and outlined the role of pharmacy and the functions and duties of the pharmacist. Avicenna, too, described no less than 700 preparations, their properties, modes of action, and their indications. He devoted in fact a whole volume to simple drugs in The Canon of Medicine. Of great impact were also the works by al Maridini of Baghdad and Cairo, and Ibn al Wafid (1008–1074), both of which were printed in Latin more than fifty times, appearing as De Medicinis universalibus et particularibus by 'Mesue' the younger, and the Medicamentis simplicibus by 'Abenguefit'. Peter of Abano (1250–1316) translated and added a supplement to the work of al Maridini under the title De Veneris. Al Muwaffaq's contributions in the field are also pioneering. Living in the 10th century, he wrote The foundations of the true properties of Remedies, amongst others describing arsenious oxide, and being acquainted with silicic acid. He made clear distinction between sodium carbonate and potassium carbonate, and drew attention to the poisonous nature of copper compounds, especially copper vitriol, and also lead compounds. He also describes the distillation of sea water for drinking. In Europe, pharmacy like shops began to appear during the 12th century. In 1240, emperor Frederic II issued a decree by which the physician's and the apothecary's professions were separated. There are pharmacies in Europe that have been in operation since medieval times. In Florence, Italy, the director of the museum in the former Santa Maria Novella pharmacy says that the pharmacy there dates back to 1221. In Trier (Germany), the Löwen Apotheke is in operation since 1241, the oldest pharmacy in Europe in continuous operation. In Dubrovnik (Croatia), a pharmacy that first opened in 1317 is located inside the Franciscan monastery: it is the 2nd oldest pharmacy in Europe that is still operating. In the Town Hall Square of Tallinn (Estonia), there is a pharmacy dating from at least 1422. The medieval Esteve Pharmacy, located in Llívia, a Catalan enclave close to Puigcerdà, is a museum: the building dates back to the 15th century and the museum keeps albarellos from the 16th and 17th centuries, old prescription books and antique drugs.

Тәжірибелік бағыттар

Фармацевттер түрлі салаларда қызмет етеді, оның ішінде: қоғамдық дәріханалар, инфузиялық дәріханалар, ауруханалар, клиникалар, сақтандыру компаниялары, медициналық коммуникация компаниялары, ғылыми-зерттеу орталықтары, фармацевтикалық компаниялар, ұзақ мерзімді күтім орталықтары, психиатриялық ауруханалар және мемлекеттік реттеу органдары. Фармацевттердің өзі медицинаның белгілі бір саласында мамандануы мүмкін.

Қоғамдық дәріхана

Дәріхана (Австралияда, Жаңа Зеландияда және Британ аралдарында химик деп те аталады; Солтүстік Америкада – дәріхана; салалық терминологияда – бөлшек сауда дәріханасы; ал тарихи түрде – аптека) – фармацевттердің көпшілігі фармацевтика мамандығын танысатын орын. Дәріхана – қоғамдық денсаулық сақтау орны, онда мамандықтың екі жақтылығы бар: денсаулық сақтау мамандарының қатар бөлшек саудамен айналысуы. Қоғамдық дәріханалар әдетте дәрі-дәрмектерді сақтау және таратуға арналған диспансері бар бөлшек сауда орынды құрайды. Шариф Каф әл-Газалдың мәліметінше, алғашқы дәріханалар 754 жылы Бағдадта мұсылман фармацевттерімен құрылған.

Ауруханалық дәріхана

Ауруханалардағы дәріханалар қоғамдық дәріханалардан едәуір өзгеше. Ауруханалық дәріханалардағы кейбір фармацевттерге клиникалық дәрі-дәрмектерді басқару мәселелері күрделірек болуы мүмкін, ал қоғамдық дәріханалардағы фармацевттер көбінесе бизнес және клиенттермен қарым-қатынас мәселелерімен айналысады. Дәрі-дәрмектердің күрделілігі, оның ішінде нақты көрсетімдері, емдеу схемаларының тиімділігі, дәрі-дәрмектердің қауіпсіздігі (яғни, дәрі-дәрмектердің өзара әрекеттесуі) және пациенттердің (ауруханада да, үйде де) емге ұмтылу мәселелеріне байланысты, ауруханаларда жұмыс істейтін көптеген фармацевттер фармацевтикалық мектептен кейін фармациялық практика бойынша интернатурадан өтеді, кейде одан кейін белгілі бір сала бойынша қосымша интернатурадан өтеді. Ондай фармацевттер көбінесе клиникалық фармацевттер деп аталады және олар фармацияның түрлі салаларына мамазданады. Мысалы, гематология/онкология, ВИЧ/ЖИТС, жұқпалы аурулар, жансақтау, жедел жәрдем, токсикология, ядролық фармация, ауырсынуды басқару, психиатрия, антикоагуляциялық клиникалар, дәрілік өсімдіктер, неврология/эпилепсияны басқару, педиатрия, жаңа туған нәрестелерге арналған фармация және тағы да басқа салаларда маманданған фармацевттер бар. Ауруханалық дәріханаларды көбінесе аурухана ғимаратының ішінде табуға болады. Ауруханалық дәріханалар әдетте қоғамдық ортада мүмкін болмайтын, оның ішінде арнайы дәрі-дәрмектерді қамтитын, дәрі-дәрмектердің кең ауқымын сақтайды. Көптеген ауруханалық дәрі-дәрмектер бір дозалық түрінде болады, яғни бір реттік қолдануға арналған мөлшерде. Ауруханалық фармацевттер мен оқытылған фармацевтикалық техника мамандар пациенттер үшін стерильді препараттарды дайындайды, соның ішінде толық парентеральді тамақтану (ТПТ) және басқа да дәрілерді тамырға салу арқылы береді. Бұл – персоналды тиісті деңгейде оқытуды, өнімдердің сапасын қамтамасыз етуді және жеткілікті жабдықталған орынды талап ететін күрделі процесс. Көптеген ауруханалық дәріханалар жоғары тәуекелді препараттарды және басқа да дайындау жұмыстарын дайындауға маманданған компанияларға тапсыруды шешті. Дәрі-дәрмектердің және олармен байланысты технологиялардың жоғары құны, сондай-ақ дәрі-дәрмектер мен фармациялық қызметтердің пациенттерге көрсетілетін күтімнің нәтижесіне және пациенттердің қауіпсіздігіне тигізетін ықтимал әсері ауруханалық дәріханалардың мүмкіндігінше жоғары деңгейде жұмыс істеуін қажет етеді.

Pharmacies within hospitals differ considerably from community pharmacies. Some pharmacists in hospital pharmacies may have more complex clinical medication management issues, and pharmacists in community pharmacies often have more complex business and customer relations issues. Because of the complexity of medications including specific indications, effectiveness of treatment regimens, safety of medications (i. e., drug interactions) and patient compliance issues (in the hospital and at home), many pharmacists practicing in hospitals gain more education and training after pharmacy school through a pharmacy practice residency, sometimes followed by another residency in a specific area. Those pharmacists are often referred to as clinical pharmacists and they often specialize in various disciplines of pharmacy. For example, there are pharmacists who specialize in hematology/oncology, HIV/AIDS, infectious disease, critical care, emergency medicine, toxicology, nuclear pharmacy, pain management, psychiatry, anti coagulation clinics, herbal medicine, neurology/epilepsy management, pediatrics, neonatal pharmacists and more. Hospital pharmacies can often be found within the premises of the hospital. Hospital pharmacies usually stock a larger range of medications, including more specialized medications, than would be feasible in the community setting. Most hospital medications are unit dose, or a single dose of medicine. Hospital pharmacists and trained pharmacy technicians compound sterile products for patients including total parenteral nutrition (TPN), and other medications are given intravenously. That is a complex process that requires adequate training of personnel, quality assurance of products, and adequate facilities. Several hospital pharmacies have decided to outsource high risk preparations and some other compounding functions to companies who specialize in compounding. The high cost of medications and drug related technology and the potential impact of medications and pharmacy services on patient care outcomes and patient safety require hospital pharmacies to perform at the highest level possible.

Клиникалық дәріхана

Фармацевттер дәрі-дәрмектерді тиімді пайдалануды қамтамасыз ететін, денсаулықты сақтауға, әл-ауқатқа көмектесетін және аурулардың алдын алуға бағытталған тікелей пациентке көмек көрсетеді. Клиникалық фармацевттер барлық денсаулық сақтау орталарында пациенттерге қамқорлық жасайды, бірақ клиникалық фармация қозғалысы бастапқыда ауруханалар мен клиникаларда басталды. Клиникалық фармацевттер дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етуді жақсарту үшін дәрігерлермен және басқа да денсаулық сақтау мамандарымен тығыз ынтымақтасады. Клиникалық фармацевттер қазір пациентке көмектесудегі көп салалы тәсілдің маңызды бөлігі болып табылады. Олар дәрілік препараттарды таңдау үшін пациенттерді қарап тексеру кезеңдеріне жиі қатысады. Ұлыбританияда клиникалық фармацевттер медициналық емес рецепт берушілер курсын аяқтағаннан кейін, тәуелсіз рецепт беруші мәртебесіне ие болған соң, NHS немесе жеке пациенттерге кейбір дәрілерді тағайындау құқығына ие. Клиникалық фармацевттің міндеттері пациенттің жеке проблемалары үшін жан-жақты дәрілік терапия жоспарын жасауды, терапияның мақсаттарын анықтауды және пациентке дәрі-дәрмек беру және қолдану алдында барлық тағайындалған дәрі-дәрмектерді қарап шығуды қамтиды. Қарап шығу процесінде дәрілік терапияның тиімділігі (мысалы, дәрілік препаратты таңдау, дозасы, беру жолы, жиілігі және емдеу ұзақтығы) мен нәтижелілігі бағаланады. Зерттеулер көрсеткендей, фармацевттер басқаратын стратегиялар дәрі-дәрмектерді қолданумен байланысты қателерді азайтады. Фармацевт дәрілік терапия жоспарын жасау және бастау кезінде дәрілік препараттардың өзара әрекеттесуі, жағымсыз реакциялары және пациенттің дәрілік заттарға аллергиясын ескеруі тиіс.

Амбулаториялық емханалар

Қазіргі заманғы клиникалық фармацияның пайда болуынан бері, амбулаториялық фармация практикасы ерекше фармация практикасы ретінде қалыптасты. Амбулаториялық фармация негізінен фармацевт клиникада ұсынатын фармакотерапиялық қызметтерге негізделген. Осы жағдайда фармацевттер көбінесе дәрі-дәрмектерді таратумен айналыспайды, оның орнына пациенттерді қабылдап, созылмалы ауруларды басқаруға көмектеседі. АҚШ Федералдық денсаулық сақтау жүйесінде (VA, Үндістердің денсаулық сақтау қызметі және NIH кіретін) амбулаториялық фармацияға тәуелсіз рецепт жазу құқығы берілген. Кейбір штаттарда, мысалы Солтүстік Каролина және Нью-Мексикода, осы фармация клиникалық мамандарына бірлескен рецепт жазу және диагностикалау өкілеттігі беріледі. 2011 жылы Фармацевтикалық мамандықтар кеңесі амбулаториялық фармация практикасын жеке мамандық сертификаты ретінде бекітті. Амбулаториялық фармация мамандығы бойынша сертификаттау емтиханын сәтті тапсырған фармацевттердің ресми атауы – «Сертификатталған амбулаториялық фармация маманы» болады және олар BCACP аббревиатурасын пайдаланады.

Композициялық дәріхана/өнеркәсіптік дәріхана

Құрама дайындау – бұл дәрілерді қалыпты рецепт бойынша шығарылатын стандартты түрінен өзгеше формада дайындауды қамтиды. Бұл күшін, құрамын немесе дозалау формасын өзгертуді кіріктіруі мүмкін. Құрама дайындау – аллергия немесе жұту қиындықтары сияқты себептермен дәріні стандартты түрінде қабылдай алмайтын науқастар үшін жекелеген дәрілер жасаудың бір жолы. Бұл пациенттерге қажетті дәрі-дәрмектерді дұрыс алу үшін қажет. Құрама дайындаудың бір саласы – жаңа дозалық формаларда дәрілерді дайындау. Мысалы, егер дәрі өндіруші дәріні тек таблетка түрінде ғана ұсынса, құрама фармацевт дәрілік заттардан тұратын қантты таяқша жасауы мүмкін. Таблетканы жұту қиындықтары бар науқастар таблетканың орнына дәрілік қантты таяқшаны соруды қалайды. Құрама дайындаудың тағы бір түрі – дәрігер, фельдшер, медбике немесе клиникалық фармацевт тағайындаған қажетті дәрі мөлшерін алу үшін капсулалардың немесе таблеткалардың әртүрлі күшін (г, мг, мкг) араластыру. Мұндай құрама дайындау қалалық немесе ауруханалық дәріханаларда немесе үйде жүргізілетін емдеуде кездеседі. Құрама дайындаушы дәріханалар құрама дайындауға маманданған, бірақ олардың көпшілігі пациенттер қоғамдық дәріханалардан алатын құрамасыз дәрілерді де сатады.

Консультанттық дәріхана

Консультанттық дәріхана практикасы дәрі-дәрмектерді тікелей таратудан гөрі дәрілік режимді қарастыруға (яғни "когнитивтік қызметтерге") көбірек баса назар аударады. Консультант-фармацевттер көбінесе зейнеткерлер үйінде жұмыс істейді, бірақ олар басқа да мекемелерде және мекеме емес орталарда жиірек кездеседі. Әдетте, кеңесші фармацевттер дербес кәсіпкерлер болып келген, бірақ АҚШ-та көптегендері қазір Omnicare, Kindred Healthcare немесе PharMerica сияқты ірі фармацевтикалық басқару компанияларында жұмыс істейді. Консультант-фармацевттер пациенттермен тікелей жұмыс істей бастағандықтан, бұл тенденция бірте-бірте өзгеріп жатыр, себебі көптеген қарт адамдар қазір көптеген дәрі-дәрмектер қабылдап, бірақ мекемелерде емес, дербес тұрып жатыр. Кейбір қауымдық дәріханалар кеңесші фармацевттерді жұмысқа алады және/немесе кеңес беру қызметтерін ұсынады. Консультанттық дәріхананың негізгі принципі 1990 жылы Хеплер және Странд еңбектерінде қалыптасты.

Ветеринариялық дәріхана

Ветеринариялық дәріханалар, кейде жануарлар дәріханалары деп аталатын, ауруханалық дәріхана, бөлшек сауда дәріханасы немесе пошта арқылы тапсырыс беру дәріханасы категориясына жатуы мүмкін. Ветеринариялық дәріханалар жануарлардың фармацевтикалық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін әртүрлі түрдегі және әртүрлі дозадағы дәрі-дәрмектермен жабдықталған. Жануарлардың қажеттіліктері, сондай-ақ ветеринариялық медицинаға қатысты регламенттер адамдарға қатыстылардан көбінесе өзгеше болғандықтан, кейбір елдерде ветеринариялық дәріханалар қалыпты дәріханалардан бөлек сақталуы мүмкін.

Ядролық дәріхана

Ядролық фармация диагностикалық тесттерді жүргізу және кейбір ауруларды емдеу үшін радиоактивті материалдарды дайындауға қатысты. Ядролық фармацевттер радиоактивті материалдарды қолдану бойынша қосымша оқудан өтеді, және қауымдық және ауруханалық фармациялардан өзгеше, ядролық фармацевттер әдетте пациенттермен тікелей байланыс жасамайды.

Әскери дәріхана

Әскери фармация азаматтық тәжірибеден өзгеше жұмыс ортасы, себебі әскери фармация техниктері дәрі-дәрмектерге түскен тапсырыстарды бағалау, оларды дайындау және тарату сияқты міндеттерді атқарады. Мұндай іс-әрекеттер азаматтық фармацияларда заңсыз, өйткені бұл міндеттерді лицензиясы бар, тіркелген фармацевт қана атқаруға құқылы. АҚШ әскерінде штаттық заңдар, пациенттерге кеңес беруге немесе дәрі-дәрмектерді пациентке тарату алдында соңғы тексеруді жүргізуге техниктерге тыйым салатын (мұндай жауапкершілік тек фармацевтке жүктеледі) заңдар қолданылмайды.

Дәріханалық информатика

Фармациялық информатика – дәріханалық тәжірибе ғылымы мен қолданбалы ақпараттық ғылымның үйлесімі. Фармация информатиктері дәріхананың көптеген салаларында жұмыс істейді, сонымен қатар ақпараттық технология бөлімдерінде немесе денсаулық сақтау ақпараттық технологиясын ұсынатын компанияларда жұмыс істей алады. Фармациялық информатика практикалық сала және мамандану ретінде, ірі ұлттық және халықаралық пациенттер туралы ақпараттық жобалардың қажеттіліктерін қанағаттандыру және денсаулық сақтау жүйелерінің өзара байланысын қамтамасыз ету мақсатында қарқынды дамуда. Осы саладағы фармацевттер дәрілік заттарды басқару жүйелерін әзірлеуге, енгізуге және оңтайландыруға қатысу үшін дайындалады.

Арнайы дәріхана

Арнайы дәріханалар қатерлі ісік, гепатит және ревматоидты артрит сияқты созылмалы және күрделі аурулар үшін қолданылатын қымбат инъекциялық, ауызға қабылданатын, инфузиялық немесе ингаляциялық дәрі-дәрмектермен қамтамасыз етеді. Кез келген жалпы қолданылатын дәрінің рецептісін әкеліп толтыруға болатын дәстүрлі қоғамдық дәріханадан айырмашылығы, арнайы дәріханаларда дұрыс сақталуы, қолданылуы, мұқият бақылануы және клиникалық түрде басқарылуы қажетті жаңа дәрілер бар. Бұл дәрілерді ұсынумен қатар, арнайы дәріханалар зертханалық бақылау, емделуге қатысты кеңес беру және пациенттерге осы қымбат арнайы дәрілерді алу үшін қажетті шығындарды азайту стратегияларымен көмектеседі. АҚШ-та бұл фармацевтикалық индустрияның ең қарқынды дамып келе жатқан саласы болып табылады, 2013 жылы FDA мақұлдаған 28 жаңа дәрінің 19-ы арнайы дәрілер еді. Осы ерекше пациенттер тобын тиімді басқара алатын клиникалық фармацистерге деген сұраныс артып келе жатқандықтан, Арнайы дәріханаларды сертификаттау кеңесі арнайы фармацистерді сертификаттау үшін жаңа емтихан әзірледі. 100 сұрақтан тұратын компьютерлік көп таңдаулы емтиханмен қатар, фармацистер соңғы үш жылда 3000 сағат арнайы дәріхана тәжірибесін және соңғы екі жылда 30 сағат арнайы фармация бойынша білімін жетілдіру курсын аяқтауы керек.

Этимология

Фармация сөзі көне француз тіліндегі farmacie – "тағам немесе ішекті босату әсері бар дәрі түріндегі зат" деген сөзден, орта ғасырлық латын тіліндегі pharmacia сөзінен, ал ол грек тіліндегі pharmakeia – "дәрмек" сөзінен алынған. Бұл сөз өзі "дәрмек, у, сиқыр" мағынасын беретін pharmakon (φάρμακον) сөзінен туындаған (этимологиялық жағынан pharmakos сөзімен байланысты).

Препаратты тағайындау мен беруді бөлу

Рецепт жазу мен рецептті беруді бөлу, сондай-ақ рецептті беруді бөлу деп те аталады, медицина және фармация салаларында дәрігердің медициналық рецепт жазуы мен дәріханашының осы рецепт бойынша дәрі беруі тәуелсіз жүзеге асырылатын практика. Батыс әлемінде дәріханашыларды дәрігерлерден бөліп қарастырудың ғасырлар бойғы дәстүрі бар. Азия елдерінде дәрігерлердің дәрі-дәрмектерді де беруі қалыпты жағдай. Қазіргі заманда зерттеушілер мен денсаулық сақтау саясатын талдаушылар осы дәстүрлерді және олардың салдарына тереңірек үңіліп қарастыруда. Рецепт жазу мен рецептті беруді бөлуді жақтаушылар да, біріктіруді жақтаушылар да өздерінің қарама-қайшы пікірлері үшін ұқсас талаптар айтады, яғни бөлу немесе біріктіру денсаулық сақтау саласындағы мүдделердің қақтығысын азайтуға, қажетсіз медициналық көмекке және шығындарға жол бермеуге мүмкіндік береді, ал керісінше – осы мәселелердің туындауына себеп болады. Әртүрлі аймақтарда жүргізілген зерттеулер әртүрлі жағдайларда әртүрлі нәтижелерді көрсетуде.

Қоршаған ортаға әсері

2022 жылы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы фармацевтикалық компанияларға олар нарыққа шығарған пайдаланылмаған немесе мерзімі өткен дәрі-дәрмектерді жинап, жоюды міндетті етуді ұсынды. Бұл, қоқыс жәшіктерінен алынған дәрі-дәрмектерді дұрыс пайдаланбау қаупін, антибиотиктердің қоршаған ортаға таралуынан антибиотикке төзімді бактериялардың пайда болуын және ысырап болған денсаулық сақтау ресурстарынан туындайтын "экономикалық шығындарды" азайту мақсатында жасалды. Әлемнің 258 өзенінен алынған су үлгілерінің төрттен бірінен астамында дәрілік заттардың зиянды концентрациясы анықталды. ЭЫДҰ дәрі-дәрмектерді тұрмыстық қоқыстан бөлек жинауды және "жарамдылық мерзімі таяу, пайдаланылмаған дәрі-дәрмектерді сату және қайта бөлу платформаларын" құруды ұсынады. Мұндай өндірушінің кеңейтілген жауапкершілігі жүйелері Франция, Испания және Португалияда қолданыста бар.

Фармацияның болашағы

Алдағы онжылдықтарда фармацевттер денсаулық сақтау жүйесінде маңызды рөл атқарады деп күтілуде. Олар енді тек дәрі-дәрмектерді таратумен ғана шектеліп қоймай, пациенттерге көрсеткен қызметтері үшін де ақы алатын болады. Әсіресе, Дәрілік терапияны басқару (MTM) фармацевттердің пациенттерге ұсынатын клиникалық қызметтерін қамтиды. Бұл қызметтерге пациент қабылдап жүрген барлық дәрі-дәрмектерді (рецепт бойынша, рецептсіз және шөптік препараттарды) толыққанды талдау кіреді. Нәтижесінде дәрі-дәрмектерді үйлестіру және пациенттерді оқыту арқылы денсаулық жағдайы жақсарып, денсаулық сақтау жүйесінің шығындары азаяды. Сенімсіз дереккөз: 2011 жылғы шілде.

Бұл өзгерістер кейбір елдерде қазірдің өзінде басталды. Мысалы, Австралияда фармацевттер үйдегі дәрі-дәрмектерді жан-жақты тексеру үшін Австралия үкіметінен төлем алады. Канададағы кейбір провинцияларда фармацевттерге шектеулі дәрі тағайындау құқығы бар (мысалы, Альберта және Британдық Колумбияда) немесе олардың провинциялық үкіметінен дәрі-дәрмектерді тексеру сияқты кеңейтілген қызметтері үшін сыйақы төленеді (Онтариодағы Medschecks). Ұлыбританияда қосымша оқыған фармацевттер дәрі тағайындау құқығын алуда, бұл дәріхана білімінің нәтижесі. Сондай-ақ, олар дәрі-дәрмектерді дұрыс қолдануды тексеру үшін үкіметтен төлем алады. Шотландияда фармацевт, егер пациент дәрігерге бара алмаса (мысалы, үйден алыс болса немесе дәрігер қолжетімді болмаса), шотланд тіркелген пациенттеріне бақылаудағы препараттарды қоспағанда, көптеген дәрілерді тағайындауға құқылы. АҚШ-та фармацевтикалық күтім немесе клиникалық фармация дәріхана практикасына үлкен әсер етті. Қазіргі таңдағы талап – фармацевтика докторы (Pharm.D.) дәрежесіне ие болу, ал кейбір фармацевттер бітіргеннен кейін бір немесе екі жылдық ординатурадан немесе стипендиядан өтеді. Сонымен қатар, дәстүрлі түрде әсіресе қарттар үйлерінде жұмыс істейтін кеңесші фармацевттер енді "қарттарға арналған фармация" деген ұранмен пациенттермен тікелей кеңес жүргізеді. Пациенттерге көмек көрсетуден басқа, дәріханалар медициналық ұсыныстарды сақтау бойынша бастамалардың орталық нүктесіне айналады. Фармацияға негізделген бастамалардың созылмалы аурулары бар пациенттердің емделуіне оң әсер ететінін көрсететін жеткілікті дәлелдер бар. Мысалы, NIH жариялаған зерттеуде "фармацияға негізделген араласулар пациенттердің дәрі-дәрмектерді қабылдау деңгейін 2,1 пайызға және дәрігерлердің дәрі тағайындау деңгейін 38 пайызға арттырды, ал бақылау тобында бұл көрсеткіштер төмен болды" делінген.

Таңбалар

Дәріханамен ең көп байланыстырылатын символдар: мүшеқап пен илем (Солтүстік Америка) және (медициналық рецепт) белгісі, ол жиі "Rx" деп жазылады; Францияда, Аргентинада, Ұлыбританияда, Бельгияда, Ирландияда, Италияда, Испанияда және Үндістанда жасыл грек кресі; Нидерландыда ғана қолданылатын Гигияның ыдысы, бірақ басқа жерлерде басқа символдармен біріктірілуі мүмкін. Басқа да көп қолданылатын символдарға конустық өлшегіштер және (АҚШ-та) логотиптердегі Гермес таяқшалары жатады. Германия мен Австрияда қызыл стильдегі "А" әрпі қолданылады (аптека деген неміс сөзінен, ағылшын тіліндегі "аптекарь" сөзімен бір түбірден). Америкада 20-ғасырдың басына дейін шар глобусы қолданылды; Нидерландыда Gaper сирек кездеседі.