Кіріспе

Есірткілерді және басқа да заттарды бақылаусыз пайдалану. Дәрігердің бақылаусыз есірткі пайдалану. Өзін-өзі емдеу, кейде «өз қолымен жасалған» (DIY) медицина деп те аталады, – адамның физикалық немесе психологиялық жағдайларды, мысалы, бас ауруы немесе шаршауды жеңілдету үшін затты немесе кез келген сыртқы факторды пайдаланып, өзін-өзі емдеуі. Өзін-өзі емдеуде ең көп қолданылатын заттар – рецептсіз сатылатын дәрілер мен диеталық қоспалар, олар үйде жиі кездесетін денсаулық мәселелерін емдеу үшін қолданылады. Бұл дәрілерді дәрігердің рецептісіз алуға болады және кейбір елдерде оларды супермаркеттер мен шағын дүкендерден сатып алуға болады. Психоактивті заттарды қолдану психологиясы көбінесе ойын-сауыққа арналған есірткілерді, алкогольді, көңіл көтеруге арналған тағамдарды және психикалық аурулар немесе психологиялық жарақаттардың симптомдарын жеңілдету үшін қолданылатын басқа да мінез-құлық түрлерін пайдаланумен байланысты. Мұндай емдеу, тәуелділік механизміне байланысты болса, физикалық және психикалық денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін. Жоғары білім беру оқу орындарының (университеттер мен колледждер) студенттері арасында «оқуға арналған» дәрілер – Аддералл, Риталин және Концерта сияқты заттарды өзін-өзі емдеу үшін қолдану туралы әдебиетте кеңінен айтылып, талқыланды. Диеталық қоспаларды сату үшін үшінші тараптың расталмаған және реттелмеген денсаулық туралы талаптары пайдаланылады. Өзін-өзі емдеу көбінесе белгілі медицинадан тәуелсіздікке қол жеткізу ретінде қарастырылады және оны кәсіби медициналық көмектен бас тарту құқығымен байланысты адам құқығы деп санауға болады. Өзін-өзі емдеудің салдарынан адам өзіне-өзі зиян келтіруі мүмкін. Антибиотиктерді өзін-өзі емдеу үшін қолдану антимикробтық резистенттіліктің дамуының басты себептерінің бірі болып табылады. Кейде өзін-өзі емдеу немесе DIY медицинасы пациенттердің дәрігердің диагнозымен келіспегендіктен, жұртшылыққа қол жетімді емес эксперименталды емдеуге қол жеткізу үшін немесе кейбір трансгендер адамдар немесе жүктілікті өздігінен тоқтатуды қалайтын әйелдер сияқты денсаулық сақтау саласындағы заңдық шектеулерге байланысты жүзеге асырылады. DIY медициналық көмекке жүгінудің басқа себептері – АҚШ-тағы денсаулық сақтау қызметтерінің құнынан және анархистік көзқарастардан туындайды.

Анықтама

Жалпы алғанда, өзін-өзі емдеу – «өздігінен диагностикаланған ауруларды немесе белгілерді емдеу үшін дәрі-дәрмектерді қолдану, немесе созылмалы немесе қайталамалы аурулар немесе белгілер үшін тағайындалған дәрі-дәрмекті үздіксіз немесе ара-тұра қолдану» деп анықталады. Өзін-өзі емдеу гипотезасы (SMH) Эдвард Ханциан, Мак пен Шатцберг, Дэвид Ф. Дунканның жұмыстарында және Ханцианға Дунканның берген жауабында қалыптасқан. SMH бастапқыда героин қолдануға бағытталған, бірақ кейін кокаин де қосылды. Кейін SMH алкогольді, ал соңында барлық есірткілік заттарды қамтыды. Ханциан SMH-ны қайта қарастырып, есірткі қолдану бұзылыстарының түпкі себебі тұлғалық ерекшеліктер емес, психологиялық белгілер екенін көрсететін дәлелдердің көп екенін айтты. Эпидемиологиялық зерттеулер көрсеткендей, есірткі қолданушылардың бар болғаны 20%-ы есірткіге байланысты мәселеге тап болады (Anthony & Helzer, 1991), ал Ұлттық Коморбидтік зерттеулер көрсеткендей, алкоголь қолданушылардың 15%-ы және заңсыз есірткі қолданушылардың 15%-ы ғана тәуелділікке шалдығады. Есірткі қолданушының есірткіге тәуелді болуына әсер ететін маңызды фактор – теріс күшейтудің болуы немесе болмауы, ол мәселелі қолданушыларға тән, бірақ ойын-сауық үшін қолданушыларға емес. Дунканның сөзіне сәйкес, есірткіге тәуелділік – бұл қашқыштық мінез-құлқы, онда адам проблемадан уақытша құтылуға көмектесетін затты табады және оны қабылдау операторлық мінез-құлқы ретінде нығайтылады. Бұл алаңдаушылық сияқты кейбір белгілерден дереу құтылуға көмектессе де, жасырын түрде бар психикалық аурулардың белгілерін оятуы немесе күшейтеді, сондай-ақ ұзақ мерзімді қолданудың басқа да салдарына, мысалы, есірткіге тәуелділікке немесе физикалық тәуелділікке әкелуі мүмкін. Бұл дәрігерлер тағайындаған дәрілердің әсерінен ешқандай айырмашылығы жоқ, олар да тәуелділікке және/немесе есірткіге тәуелділікке әкелуі мүмкін, сондай-ақ ұзақ мерзімді қолданудан туындайтын жанама әсерлері бар. Посттравматикалық стресс синдромы бар адамдардың өзін-өзі емдеуі белгілі, сонымен қатар психологиялық травмаға ұшыраған, бірақ осы диагноз қойылмаған көптеген адамдар да осыны істейді. SMH, дәрілік заттардың әртүрлі кластарының әртүрлі әсерлеріне байланысты, әр адам үшін нақты бір дәрілік заттардың тартымдылығы әртүрлі болады деп болжайды. Шындығында, кейбір дәрілік заттар эмоциялық жетіспеушіліктерді күшейтетін адамдар үшін жағымсыз болуы мүмкін.

Алкоголь

Әлеуметтік дауылпаздықтан зардап шегетін адамдар көбінесе жоғары деңгейдегі шектеулерін жеңу үшін алкогольге жүгінеді.

Марихуана

Канабис парадоксалды, себебі ол бір мезгілде күштілендіретін, тыныштандыратын және жеңіл психоделикалық әсерлерді, сондай-ақ жеке адам мен қолдану жағдайларына байланысты, мазасыздықты басатын немесе күшейтетін қасиеттерді тудырады. Кездейсоқ қолданушыларда депрессанттық қасиеттері көбірек байқалады, ал созылмалы қолданушыларда күштілендіретін қасиеттері жиі кездеседі. Ханциан зерттеулер канабис үшін теориялық механизмді жеткілікті түрде қарастырмағанын, сондықтан оны СМХ-ға қоспағанын атап өтті. Психикалық денсаулық қызметтерінен көмек сұрағандардың шамамен жартысы алкогольге немесе бензодиазепинге тәуелділік мәселелерімен күреседі. Никотинге тәуелділік психикалық денсаулық проблемаларын нашарлатады. Никотиннен бас тарту көңіл-күйді нашарлатады, уайым мен стресті күшейтеді және ұйқыны бұзады. Никотин өнімдері никотиннен бас тарту симптомдарын уақытша жеңілдеткенімен, тәуелділік стресті және көңіл-күйді нашарлатады, себебі қолдану арасында жеңіл бас тарту симптомдары пайда болады. Никотинге тәуелді адамдар уақытша қалыпты сезіну үшін никотинге мұқтаж. Никотин индустриясы никотиннің психикалық аурулары бар адамдар үшін аз зиянды және емдік екенін, сондай-ақ өзін-өзі емдеудің бір түрі екенін мәлімдеді. Бұл талап тәуелсіз зерттеушілер тарапынан сынға алынды.

Жұқпалы аурулар

89% елде антибиотиктерді тек дәрігер жазып бере алады және оларды тек дәріханадан алуға болады. Антибиотиктерді өздігінен қабылдау – «өз бетінше немесе медициналық білімі жоқ адамның ұсынысы бойынша дәрі-дәрмек қабылдау» деп анықталады. Бұл антимикробтық резистенттіліктің дамуының басты себептерінің бірі болып табылады. Көптеген адамдар қажеттілік туғанда мұндай жағдайға түседі, дәрігерге қол жеткізуге мүмкіндік болмайды, мысалы, карантин кезінде немесе емханалар жабылып қалғанда, сондай-ақ пациенттердің дәрігерге қаралу үшін уақыты немесе қаржысы жетпейді. Өздігінен емдеу формалды денсаулық сақтау жүйесінің жетіспейтін жағдайында маңызды балама ретінде қарастырылса да, ол науқасқа да, қоғамға да қауіп төндіруі мүмкін. Өздігінен емдеудің себептері әр аймақта өзгеше болып келеді және денсаулық сақтау жүйесіне, қоғамдық, экономикалық, денсаулық факторларына, гендерлік және жас ерекшеліктеріне байланысты болуы мүмкін. Қауіптерге аллергия, емнің тиімсіздігі және тіпті өлім жатады. Дамып келе жатқан елдерден басқа, антибиотиктерді өздігінен қабылдау жоғары кіріс көлемі бар елдерде де проблема болып табылады. 2016 жылы Еуропалық Одақта орташа көрсеткіш 7% құрады, ең жоғары көрсеткіш оңтүстік елдерде тіркелді. Антибиотиктерді өздігінен қабылдау деңгейі Ресейде (83%), Орталық Америкада (19%) және Латын Америкасында (14-26%) да жоғары. Өздігінен емдеудің екі маңызды мәселесі – біріншіден, халықтың кейбір антимикробтық препараттардың қауіпті әсерлері туралы (мысалы, ципрофлоксацин, ол сіңір қабынуына, сіңірдің жыртылуына және аортаның жарылуына әкелуі мүмкін) білімінің жетіспеуі және екіншіден, кең спектрлі микробтық резистенттілік және инфекция жазылмаса, медициналық көмекке жүгіну қажеттігі туралы хабардарлықтың төмендігі. Сонымен қатар, қысқы тұмау кезеңінде ибупрофен немесе басқа да стероид емес қабынуға қарсы препараттарды тиісінше қолданбау өлімге әкелуі мүмкін, мысалы, ибупрофеннің салдарынан геморрагиялық он екі саусақ ішектің қабынуы немесе парацетамолдың ұсынылған дозасын асып кетуі, себебі генерикалық препаратты және Tylex (парацетамол мен кодеин) сияқты дәрілік препараттармен бірге қолдану. Суданның Хартум қаласындағы тұрғындар арасында өздігінен емдеу деңгейін бағалау мақсатында жүргізілген сауалнамада респонденттердің 48,1%-ы соңғы 30 күн ішінде антибиотиктермен өздігінен емделгенін, 43,4%-ы – құртқа қарсы препараттармен, ал 17,5%-ы – екеуімен де емделгенін хабарлады. Жалпы алғанда, соңғы айда бір немесе екі классқа жататын инфекцияға қарсы препараттармен өздігінен емдеудің жалпы көрсеткіші 73,9% құрады. Бұған қоса, аталған зерттеудегі деректер өздігінен емдеудің «бірқатар әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктерге байланысты айтарлықтай өзгеретінін» және «өздігінен емдеудің басты себебі – қаржылық қиындықтар» екенін көрсетті.

Басқа қолданыстар

DIY медицинасының бір саласы – трансгендерлер арасында кең таралған DIY трансгендерлік гормондық терапия сияқты, рецептсіз алынатын және өздігінен қолданылатын фармацевтикалық препараттар. Эректильді дисфункция, ерлердегі шаш түсу және семіздік сияқты жағдайларды емдеуге арналған, рецепт бойынша ғана сатылатын препараттарды диагнозы немесе рецепті жоқ адамдар көбінесе онлайн сатып алады. 2017 жылы Ұлыбритания силденафилді (Виаграны) рецептсіз сатуға рұқсат берді, бұл лицензияланбаған онлайн-дәріханалардан оны сатып алушы еркектердің санын азайту мақсатында жасалды. Дәрі-дәрмектерді қолдану арқылы өздігінен жасалатын аборт қауіпсіз және тиімді, бірақ кейбір елдерде заңсыз. Қазіргі препараттар ойлап табылмаған кезде және аборт заңсыз болған жерлерде адамдар қауіпті әдістерге жүгінуге мәжбүр болуы мүмкін. Тағы бір сала – COVID-19-дан қорғануға арналған жеке қорғаныс құралдары және эпинефрин инъекторлары сияқты медициналық құрылғыларды жасау. Инсулинге тәуелді диабетпен ауыратын кейбір адамдар өздері инсулин жеткізудің автоматтандырылған жүйесін жасады. Бір зерттеуде «өздігінен жасалған АИД жүйелерімен қандағы глюкоза деңгейін бақылаудың сапасы өте жақсы» деген қорытынды жасалды. DIY ми стимуляциясы арқылы депрессиямен күресіп жүрген адамдар тәжірибелік ем алу үшін өз құрылғыларын жасайды. Ал кейбір адамдар түрлі ауруларды емдеу үшін фекальды трансплантацияны өздігінен жүргізеді.

Дәрігерлер мен медицинаны оқып жатқан студенттер

Батыс Бенгалиядағы Үндістанның медициналық колледж студенттері арасында жүргізілген сауалнамада респонденттердің 57%-ы өздігінен дәрі-дәрмек қолданатынын хабарлады. Өзін-өзі емдеу үшін ең көп қолданылатын препараттар – антибиотиктер (31%), анальгетиктер (23%), қызу төмендеткіштер (18%), жараға қарсы препараттар (9%), жөтелді басушылар (8%), көп витаминдер (6%) және құртқа қарсы препараттар (4%) болды. Тағы бір зерттеуде Карнатака штатының (Үндістан) дәрігерлерінің 53%-ы антибиотиктерді өздері қолданғанын мәлімдеді.

Балалар

Кенияның батысындағы луо балаларының зерттеуінде, қатысушылардың 19%-ы дәрілік шөптермен немесе фармацевтикалық препараттармен өздігінен емделгенін хабарлады. Ұлдар, қыздарға қарағанда дәстүрлі медицинаны дәрілік шөптерге қарағанда пропорционалды түрде жиі қолданды, бұл құбылыс олардың табыс табу мүмкіндігімен байланысты болуы мүмкін деп есептеледі.

Реттеу

Өзін-өзі емдеу әлемнің көп бөлігінде қатаң реттеледі және көптеген дәрі-дәрмектерді лицензияланған медициналық қызметкерлердің рецептісіз қолдануға болмайды. Қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, коммерциялық қызмет және дін бұрынғыда осындай шектеулерге алып келген басты себептердің қатарында болды. Интернеттен рецептсіз дәрі-дәрмек сатып алмақ болған адамдар алаяқтыққа, фишингке ұшырауы немесе салмақты дәрі-дәрмектер алуы мүмкін. Жартылай рецепт бойынша берілетін дәрілерді қолдануға құқығы жоқ адамдарға сату көптеген елдерде заңсыз саналады және трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа жатады. 2021 жылғы мақаласында Джек Э. Финчем рецепт бойынша берілетін дәрілерді лицензиясыз онлайн сатудың халық денсаулығына қауіп төндіретінін айтады. Сонымен қатар, амфетамин, бензодиазепин және Z тобына жататын дәрілерді де рецептсіз онлайн алуға болады.