Кіріспе

Fingolimod химиялық қосылысы, Gilenya саудалық атауымен сатылады, иммуномодуляциялық дәрі-дәрмек, көп склерозды емдеу үшін қолданылады.

Медициналық қолданыстар

Финголимод көптеген склероздың қайталамалы түрін емдеу үшін қолданылады.

Жағымсыз әсерлер

Финголимодтың ең көп кездесетін жанама әсерлері – суық тию, бас ауруы, гамма-глутамилтрансферазаның деңгейінің жоғарылауы (≤15%), диарея (13%), құсық (13%), іш ауруы (11%). Финголимод қауіпті инфекцияларға, брадикардияға және 2009 жылы қан кетумен бірге мидың қабынуына (геморрагиялық очақты энцефалитке) да байланыстырылған. Екі адам қайтыс болды: біреуі ми герпесінен, екіншісі – белдеме герпесінен. Осы оқиғаларға дәрінің себеп болғаны белгісіз. 2015 жылға дейін кем дегенде үш прогрессивті мультифокалды лейкоэнцефалопатия жағдайы тіркелді. Финголимод макулярлық ісікті де тудыруы мүмкін, бұл көру қабілетінің төмендеуіне әкеледі. Сондықтан, осы дәріні қабылдау кезінде көздерді жиі тексеру қажет. АҚШ-та финголимодты қолдану және қауіп-қатерлер туралы маңызды ақпаратты қамтитын нұсқаулықпен бірге тарату міндетті.

Құрылымы мен механизмі

Ол мириоциннен (ISP 1) алынған, ол Isaria sinclairii саңырауқұлағының метаболиті. Ол сфингозиннің құрылымдық аналогы болып табылады және клеткадағы сфингозинкиназалармен (ең бастысы сфингозинкиназа 2) фосфорилендіріледі. Фосфофинголимодтың молекулалық биологиясы оның S1PR1 деп аталатын бес сфингозин 1 фосфат рецепторларының біріндегі әрекетімен байланысты деп есептеледі. Фосфофинголимод S1P рецепторларының ішке қабылдануына (интернализациясына) әкеледі, бұл лимфоциттерді лимфа түйіндерінде ұстап тұрады, олардың орталық нерв жүйесіне өтуіне кедергі келтіреді және көптік склероздың қайталануына себеп болады. Денедегі препараттың басым бөлігін құрайтын финголимодтың фосфорилендірілмеген бөлігі де белсенді молекула болып табылады. Фосфорилендірілмеген финголимод цитотоксикалық CD8 Т-жасушаларының мақсатты жасушаларды өлтіру қабілетін басқа механизм арқылы нашарлатады, ол арахидоновая қышқыл жолы арқылы жүзеге асады және сфингозин фосфат рецепторларымен байланысты емес. Бұл вирустық инфекцияларға осалдықты арттырумен қатар, көптік склероз кезінде терапиялық тиімділікті арттыруға да әсер етеді. Сонымен қатар, финголимодтың басқа молекулалық мақсаттары мен функциялары да бар екені анықталды. Финголимод каннабиноид рецепторларының антагонисті, cPLA2 ингибиторы және керамид синтезасының ингибиторы болып есептеледі. Бұдан басқа, ол жарақаттан кейін глиальды жасушалар мен глиальды прекурсорлық жасушалардың қалпына келу процесін стимуляциялайды.

Тарих

1992 жылы «Йошитоми Фармацевтика» компаниясы алғаш синтездеген финголимод, иммунодепрессанттық қасиеттері бар табиғи мириоциннен (ISP I) химиялық модификация арқылы алынған. Мириоцин дәстүрлі қытай медицинасында «мәңгілік жастық» құралы саналған энтомопатогендік саңырауқұлақтың (Isaria sinclairii) бір түрінен оқшауланды. In vitro (аралас лимфоциттер реакциясы) және in vivo зерттеулерінде (ешкі терісінің трансплантациясының өмір сүру мерзімін ұзарту) жағымды нәтижелер көрсеткен мириоцин бірнеше кезеңде өңделді, нәтижесінде сол кезде FTY720 деп аталған финголимод алынды. Жақында жарияланған шолуда осы молекуланың синтетикалық әдістері, әсер ету механизмі және потенциалды қолданылу аймақтары талданды. Мириоцин гомологтары мен жартылай синтезделген туындылары бойынша жүргізілген құрылым-белсенділік қатынасы (SAR) зерттеулері, 3-гидрокси тобын немесе 14-кетонды, 6-қос байланысты және 4-гидрокси тобын қамтитын көміртек атомының конфигурациясы оның активтілігі үшін маңызды емес екенін көрсетті. ISP I құрылымын жеңілдетудің мақсаты – токсикалық әсерін азайту және препарат ретінде қолдану тиімділігін арттыру болды. 2011 жылдың сәуір айында «Novartis» компаниясы препараттың Канададағы дәріханаларда қолжетімді болатынын хабарлады. 2011 жылдың наурыз айында Еуропалық дәрілік заттар агенттігі препаратты Еуроодақта қолдануға рұқсат берді. 2016 жылы жүргізілген жүйелі шолуда, плацебомен салыстырғанда, рецидивті-ремитентті склерозды емдеу жедел қабыну ошақтарының пайда болуын азайтуда тиімді екені, бірақ мүгедектік прогрессиясына әсері шамалы немесе жоқ екені анықталды. Басқа ауруды бақылайтын терапиялармен салыстырғанда пайда-қауіп арақатынасы туралы нақты мәліметтердің жетіспеуіне байланысты оны анықтау қиын. АҚШ-тың Дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) HEC Pharm Co. Limited, Biocon Limited және Sun Pharmaceutical Industries Limited компанияларына финголимодтың жалпы қолданылатын нұсқаларын өндіруге рұқсат берді.

Құқықтық мәртебе

2015 жылы АҚШ-тың патенттік және сауда белгілері кеңсесіндегі жалпы қолдануға арналған дәрі-дәрмек өндірушінің шағымынан кейін, патенттік кеңсе Novartis-тің патенттік талаптары бұрыннан белгілі екенін айтып, оларды күштен шығарды. Novartis шағымын жолданды, бірақ федералды апелляциялық сот 2017 жылдың сәуірінде патенттік кеңсе шешімін қолдады, соның салдарынан 2019 жылға қарай генериктер нарыққа шығуының жоғары ықтималдығы пайда болды. 2020 жылдың қаңтарында Федералдық апелляциялық сот Гиленианы қорғайтын соңғы «апельсин кітабындағы» патенттің жарамдылығына күмән келтірді. 2022 жылдың қазанында Жоғарғы Сот Novartis компаниясының АҚШ-та Gilenya-ның генерик нұсқаларын шығаруға тыйым салу туралы өтінішін қабылдамады. 2023 жылдың сәуірінде АҚШ Жоғарғы Соты төменгі сот тарапынан күшін жойған Гиленьяның маңызды патентін қайта жаңғырту туралы Novartis-тің өтінімін қараудан бас тартты.

Зерттеу

Паклитакселмен емделген сүт безі қатерлі ісігі бар пациенттерде нейропатиялық ауырсынуды болдырмау мақсатында клиникалық сынақтар жүріп жатыр. Соңғы кезде финголимод молекуласы, клиникалық сынақтарға дейінгі модельдерде S1P1 рецепторын білдіретін лимфоциттерге бағытталғандықты күшейту үшін мРНК жеткізу құралдарына енгізілді.