Кіріспе

Тонга мифологиясында немесе ауызша тарихында Ахоэиту – құдай Эитуматупуа мен өмірлік әйел Илахева Ваэпопуаның ұлы. Ол 10 ғасырдың басында Туи Тонга (Тонга патшасы) әулетінің алғашқы патшасы болды, бұрынғы патшаны, сол атпен бірақ құдайлық емес, уанга (құрттар) тегінен шыққанды тайдырып, билікке келді; Кохай, Коау және Момо туралы көріңіз.

Аспанға саяхат

Ахоиту өскен кезде, оның әкесінің тегіне деген толақансыз құштарлығы анасы тарапынан жоққа шығарылды, ал оның үнемі қоятын сұрақтары оның қарсылығын біртіндеп әлсіретті. Оның анасы, Илахева Ва'эпопуа, қазіргі Попуада (оның атымен аталған) өмір сүрген жержүзілік әйел болды, ол елдің бас қаласы Нуку'алофаның маңындағы және Тоңгатапудың үлкен лагунының жанында орналасқан. Ол бір кезде аспан құдайы Тангалоа 'Эитуматупуаның сүйіктісі болған, ол жерге келгенде оның махаббатына бөленіп, онымен бірге тұрған. Осы қарым-қатынас Ахоитудің дүниеге келуіне себеп болды, содан кейін аспан құдайы ұлы туылмас бұрын кетіп қалды. Жылдар бойы үнемі сұрағаннан кейін, Ахоитудың анасы оған әкесінің кім екенін ақыры айтты. Ол оны үлкен тоа ағашына бағыттап, бала сол ағашқа көтеріліп, әкесінің патшалығына жетті. Ол анасы көрсеткен жолмен жүріп, әкесінің көгершін аулап жүргенін көрді. Эйтұматұпуа ұлын көргенге қуанды және оны үйіне кава мен тамаққа шақырды.

Бауырластардың сатқындығы мен қазасы

Содан кейін құдай оны басқа ұлдарымен таныстырды, Ахоэитудің толыққанды ағалары, аспан әйелдерінен туған ұлдар. Олар да аспанда тұрып, сол сәтте сика-улу-тоа ойнап жатысқан – тоа (темір ағаш) ағашынан жасалған сүңгілермен бір-біріне лақтыру ойыны. Інісі Ахоэиту ағаларымен танысқанда, олар оған қатты қызғанышты. Олар "Ахоэиту"мен жалғыз қалған соң, оны осы ойынға қатысуға шақырды. Ойын барысында бірінің дәл тиген сүңгісінен жараланып, бала көз жұмды. Бала қайтыс болды, оның денесі пісірілді (кейбір деректер солай емес дейді) және қуанышпен оның етін жеп, басын хой бұтасына лақтырып жіберді, содан бері ол уланды.

Қайта тірілу

Кейін Ейтұматұпа Ахоеитуды әкелуге әйелді жіберді, бірақ ол баланың табылмай кеткенін хабарлады. Құдай бірден не болғанын түсінді де, өзге ұлдарын қарсы алып, оларды ішек-қарнынан бауырларын шығаруға мәжбүр етті. Баланың басы жоқ екенін байқаған Ейтұматұпа оның басын және сүйектерін іздеуге елші жіберді. Ахоеитудың жоғалған соңғы мүшелері табылғанда, оның бәрі сумен және нонуфиафиядан алынған жапырақтармен бірге, дәл қазірде өлімге жақын жатқандарды қайта тірілтуге қабілетті белгілі бір емдік өсімдікпен бірге үлкен ағаш ыдысқа (қазір Оңтүстік Тынық мұхиты аралдарында кава ішу рәсімдерінде кеңінен қолданылады) салынды. Сосын, мазмұны араластырылып, ыдыс банан жапырақтарымен жабылды, және бұл процесс екінші және үшінші рет қайталанды. Сөйтіп, Ахоеиту кенеттен отырып, денесі жаңарып, тірілді.

Қаулы

Содан кейін ол ағаларымен бірге Ейтұматұпуаның алдына шақырылды, онда құдай үлкен ұлдарын адалсыздықтары үшін айыптады. Ол оларды аспанға тіктеп жазалады, ал Ахоиту Тонга патшасы болу үшін құдайдың бұйрығымен жерге қайта оралды. Зұлым жартылай бауырлары өкініп, әкелерінен: "Бізге де Ахоитудың соңынан еріп жер бетіне түсуге рұқсат беріңіз" деп жалбарынды. Әкесі ақырында мойынсұнды, бірақ олардың құдайлық мәртебесіне және жасына қарамастан, олар мен олардың ұрпақтары Ахоиту мен оның әулетіне мәңгілік қызмет етуі керек екенін ескертті.

Туи Тога Асо'аиту (Tu'i Tonga 'Aho'eitu) туралы самоалық әңгіме

Самоа аңызына сәйкес, Асоаиту (самоа тілінде Ахоэиту) алғашқы Туи Тонга (оңтүстік билеушісі) және құдай статусына көтерілген самоа бас қолбасшысы Тангалоа Эитуматупуаның ұлы болды. Оның анасы – тонгалық әйел Ваэпопуа, жоғары текті. Осы екі тамырдың бірігуі Туи Тонгаға рухани және мемлекеттік биліктерді бірге атқаруға мүмкіндік берді. Әсіресе Самоа үшін, биліктің заңдылығын қамтамасыз ету үшін осы генеалогиялық байланыстардың болуы аса маңызды болды. Бұл мәселе кейінгі ғасырларда Саламасина патшайымының тұсында да көрінді, себебі ол осы самоа және тонга аристократиясының тамырынан тараған еді. Фиджи, Самоа және Тонга арасындағы тығыз мәдени және тарихи байланыстар көбінесе элиталық сипатта болды, аймақтық аристократиялық отбасылардың арасындағы некелер арқылы нығайтылды.