Кіріспе

Самоаның бұрынғы Оле Аоо Ле Малосы (1962–2007)

Малиетоа Танумафили II (4 қаңтар 1913 – 11 мамыр 2007), Сусуга Малиетоа Танумафили II аталды, Самоаның төрт ең басты басшысының бірі – Малиетоа лауазымын және 1962 жылдан 2007 жылға дейін Самоа мемлекетінің басшысы, яки Оле Аоо Ле Мало қызметін өмір бойы атқарды. 1962 жылы Тупуа Тамасесе Меа'оле тамасымен бірге мемлекет басшысы болды, ал 1963 жылғы 15 сәуірде оның серігінің қайтысынан кейін жалғыз мемлекет басшысы атанды. Ол қайтыс болған кезде әлемдегі ең қарт ұлттық көшбасшы болды және сонымен қатар өмір бойы қызмет еткен соңғы президент болып есептелді. Бұған қоса, ол Бахаи дінін ұстанатын алғашқы мемлекет басшысы еді. Малиетоа – Самоаның төрт тама а'айга (жоғарғы тегі) лауазымдарының бірі, оның ішінде Тупуа Тамасесе, Мата'афа және Туималеали'ифано бар. Ұзақ талқылардан кейін Малиетоа лауазымы оның үлкен ұлы Малиетоа Фа'амаусили Молиге берілді.

Ерте және жеке өмір

1913 жылы 4 қаңтарда ата-анасы Малиэтоа Танумафили I және Момое Лупелуива Мелеизаның ұлы және үшінші баласы ретінде дүниеге келді. 1939 жылғы 5 шілдеде әкесі қайтыс болғаннан кейін 1940 жылы Малиетоа лауазымына тағайындалды. Танумафили Самоадағы мемлекеттік Лейфифи мектебінде білім алды. Одан кейін Жаңа Зеландиядағы Пукекохедегі Сент-Стефан мектебінде және Уэсли колледжінде оқыды. Малиэтоа жастық шағында белсенді спортшы болған. Оның сүйікті спорт түрлері бокс, регби және крикет болды. Малиэтоаның спортқа деген қызығушылығы өмір бойы сақталды және ол 90 жасқа дейін ынталы түрде гольф ойнады. Оны Самоа аймағында гольф көлігімен жүргенін көруге болатын. Танумафили өмірінде он бір бала өмірге келді; бір бала нәресте кезінде қайтыс болды, ал оның екі ұлы Папали Лаупепа және Папалителе Эти 1985 және 2005 жылдары дүние салды. Оның қалған сегіз баласы – ұлдары Суа Вайнуупо, Afioga Malietoa Papaliitele Faamausili Molī (қазіргі Малиетоа титулының иегері), Papaliitele Titiuatoa, Papaliitele Ioane, Papaliitele Дуглас және қыздары Сейули Тутай, Лола Тоси (Тонга ханзадасы Лорд Маатудың енесі) және Момое. Ол қайтыс болған кезде екі ұлы мен екі қызы бар еді – барлығы төрт баласы тірі қалды. Малиэтоа Танумафили II Бахаи дінінің жақтасы болды. Ол осы діннің мүшесі болған алғашқы мемлекет басшысы еді. Ол 1973 жылғы 30 наурызда ресми қағазбасқа жазылған хаты арқылы сенімін жариялады. Оның хатына жауап ретінде 1973 жылғы 7 мамырда Дүниежүзілік Әділет Үйі Бахаулланың хабарын қабылдағанын бүкіл әлемдегі бахаилерге жеткізді. 1979 жылғы 27 қаңтарда Малиэтоа ел астанасы Апиядан сегіз шақырым қашықтықтағы Тиапапатада Бахаи ғибадат үйінің негізін қалады. Ғибадатхана 1984 жылғы 1 қыркүйекте толыққаннан кейін оның қатысуымен салтанатты түрде ашылды.

Қоғамдық өмір

Танумафили 1940 жылы әкесі 1939 жылы қайтыс болғаннан кейін Малиэтоа корольдік атағын ресми түрде мұра етті, дегенмен кейбір БАҚ-та ол 1939 жылы Малиэтоа атағын алғаны туралы хабарлады. Малиэтоа болғаннан кейін көп ұзамай ол Жаңа Зеландия әкімшілігіне арнайы кеңесші, сондай-ақ Фаутуа деп аталатын, және 1962 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Самоаның Жаңа Зеландиялық қамқорлығы ретінде белгілі болған Самоаның губернаторы болып тағайындалды. Содан кейін Малиэтоа Ұлыбританияға сапар шекті, содан кейін ол келесі жексенбі, 12 қыркүйекте Бахаи әкімшілік тәртібінің бірінші және соңғы қорғаушысы Шоги Эффендидің қабірін зиярат етті. Өкілеттігі кезінде ол сонымен қатар Австралия, Фиджи, Гавай, Жапония, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Корея, Тонга, Ұлыбритания және бұрынғы Батыс Германияға барды. Малиэтоа Танумафили 1989 жылы Жапон императоры Шованың жерлеу рәсіміне қатысқан шетелдік салт өкілдерінің қатарында болды. Ол жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның өлімі туралы Самоаның Мемлекеттік хатшысы Ваасатия Полома Комити SBC TV1 телеарнасында хабарлады: "Біз Мемлекет басшысы Малиетоа Танумафили II-нің дүниеден өткенін ең қатты өкінішпен хабарлаймыз". Ол қайтыс болған кезде патшалық емес мемлекет басшыларының арасында ең ұзақ қызмет еткені (Габонның Омар Бонгодан кейін) және 1946 жылдан 2016 жылы қайтыс болғанға дейін билік еткен Таиланд королі Бхумибол Адульядеж мен 1952 жылдан 2022 жылы қайтыс болғанға дейін билік еткен Елизавета II патшайымнан кейін әлемдегі үшінші ең ұзақ өмір сүрген мемлекет басшысы болды. Малиэтоа Танумафили II өз елдері мен халқына отаршылдықтан тәуелсіздікке жетелеген Тынық мұхитының маңызды көшбасшыларының соңғы тірі қалған өкілі ретінде танылды. Оның өлімі осы Тынық мұхиты көшбасшыларының ұрпағының мүшелерінің соңғы, жоғары деңгейдегі қазасы болды, олардың ішінде Фиджи премьер-министрі және кейін президенті Рату сэр Камисе Мара, Тонга королі Тауфаахау Тупу IV және Жаңа Зеландияның маори патшайымы, ханым Те Атайрангиаху бар.

Жерлеу рәсімі

Самоа вошла в состояние официального траура со дня смерти Малиетоа до его официальных похорон. Все самоанские флаги были опущены до половины мачты в его честь и в память о нем. По традиции, ожидалось, что тысячи самоанцев наденут белое и черное с 15 мая до его государственных похорон в знак уважения к Малиетоа. Правительство Самоа поощряло ношение традиционной самоанской одежды на похоронах. Самоанцам особенно рекомендовалось надеть "черную лавалаву или сулу и белую рубашку с традиционными узорами элеи". Самоанцев также попросили включить цветок теуила, национальный цветок Самоа, в свой траурный наряд. Тело Малиетоа Танумафили II было перевезено из частного похоронного бюро (Ligaliga Funeral) в его резиденцию в Фа’ато’иалеману 16 мая, что ознаменовало начало его похоронных служб. Сотни близких и дальних родственников Малиетоа, включая его детей, посетили специальную частную семейную службу в ту ночь. Государственные похороны были редким случаем, когда древние ритуалы и обмены проводились для Са Малиетоа (одной из национальных политических "семей" или кланов, к которым принадлежит титул Малиетоа). Были представлены традиционные культурные представления (или Си’и Фа’атупу) из других округов и кланов Самоа, и были проведены древние похоронные обряды. Делегация (или ауала) из Луфилуфи и Фалефа, представляющая Туи Атуа, обошла маота Малиетоа в Фаатоиалеману, где покоился покойный Малиетоа, напевая древние похоронные песнопения, связанные с округом Атуа (где Туи Атуа является высшим титулом папа) и его отношениями с округом Туамасага (где Малиетоа является высшим титулом). Традиционные делегации, представляющие Тонганскую королевскую семью и Великий совет вождей Фиджи, также представили культурные представления, чтобы отразить древние генеалогические связи между Самоа и ее южными соседями Тонга и Фиджи. Главная деревня титула Малиетоа, Малие, сыграла важную роль в похоронных церемониях и обменах. 'Аумáга (нетитулованные мужчины) Малие, известные как Аумáга а Лааули, и 'аумáга (нетитулованные мужчины) Фалеалили, известные как Ману Самоа, предоставили сотни традиционных охранников внутри и вокруг территории, где покоился Малиетоа. Они также патрулировали дороги вокруг Фаатоиалеману и сопровождали тело всякий раз, когда оно перемещалось. В день похорон территорию Тиафау Малае, где проходили похороны, охраняли 300 мужчин из Аумáга а Лааули. Над телом стоял Салелеси (древний глашатай или "собака" Малиетоа и Тупуа Тамасесе) из деревни Салелеси (округ Атуа). Его роль - охранять тело, объявлять о его присутствии и сопровождать его в гробницу. Все деревни округа Туамасага и другие деревни, связанные с титулом Малиетоа, срубили пальмовые листья и ветви сотен кокосовых пальм и положили их вдоль главных дорог в знак древней скорби о смерти верховного вождя. Затем тело Малиетоа было перевезено в парламент Самоа, чтобы там лежать в покое 17 мая. Его похороны состоялись 18 мая в Апии.

Халықаралық реакция

Ұлыбритания – Елизавета II патшайымы: "Ұлылық Малиету Танумафили II-нің қазасы туралы естігеніме қатты қайғырамын. 1977 жылы Филиппен бірге Самоаға жасаған сапарымды қуанышпен еске аламын. Ол кезде мен Самоа халқының оған деген зор құрметі мен сүйіспеншілігін көрдім, ол ұлтына ұзақ жыл бойы қызмет еткендіктен осы құрметке ие болды. Оның қазасы Командалық елдерінің барлығында аза тұтылады. Принц Филипппен бірге Самоа халқына көңіл айтамын." АҚШ – Президент Джордж Буш: "Америка халқының атынан Сізге және Самоа халқына Ұлылық Малиету Танумафили II-нің қазасынан туған терең қайғыны білдіремін. Қырық бес жыл бойы Малиету өз елінде және Тынық мұхиты аймағында демократияны, гүлденуді және бейбітшілікті қолдады – бұл құндылықтарды Америка Құрама Штаттары да бөліседі. Малиету елдеріміз бен халықтарымыз арасындағы тығыз қарым-қатынасты, әсіресе Америка Самоасымен байланыс арқылы нығайтты. Оның Америка Самоасына жыл сайынғы Ту күні мерекесіне баруы, сондай-ақ оның адалдығы, ізгі ниеті мен қарапайымдылығы ешқашан естен шықпайды. Сіз бен Самоа халқы Ұлылық Малиету Танумафили II-нің қазасына қайғырып тұрғанда, Америка Құрама Штаттары халқы сіздердің қасыңызда екенін біліңіздер." Қытай Халық Республикасы – Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы Ху Цзиньтао: "Самоа Тәуелсіз Мемлекетінің Мемлекет басшысы, Ұлылық Малиету Танумафили II-нің қазасы туралы естігенде қатты қайғыға баттым. Қытай Халық Республикасының Үкіметі мен халқының және жеке өзімнің атынан Самоаның Үкіметі мен халқына және оның Ұлылығының отбасына терең көңіл айтамын. Ол Самоаның тәуелсіздігі мен дамуына үлкен үлес қосқан, беделді және құрметті мемлекет қайраткері болды. Самоаның Мемлекет басшысы ретінде ол Қытаймен достық қарым-қатынасты ғана емес, сонымен қатар Қытай мен Самоа арасындағы достық және ынтымақтастық қарым-қатынасты сақтауға және дамытуға белсенділік танытты, бұл Қытай халқы ешқашан ұмытпайды. Мен Самоа мен Қытай үкіметтерінің бірлескен күш-жігерімен Ұлылық бастаған достық іс үнемі нығая түседі деп үміттенемін және сенемін." Жаңа Зеландия – Премьер-министр Хелен Кларк Танумафилидің қазасы туралы хабарға былай деп жауап берді: "Малиету ұзақ жылдар бойы Мемлекет басшысы ретінде Самоаның даналығымен, әзіл-қалжыңдарымен және көрегендігімен танылды. Ол Жаңа Зеландияның жақын досы болды және Мемлекет басшысы ретінде Жаңа Зеландияның үкіметтері мен дипломаттарына жақсы танымал болды. Жаңа Зеландияның тек бір елмен – Самоамен достық туралы келісім жасағаны маңызды, және біздің ортақ ерекше қарым-қатынасымыздың көп бөлігі Малиетудің қазіргі Самоаның әкесі ретіндегі ықпалына байланысты болды. Жаңа Зеландияның самоалық тегіндес азаматтары, олардың палаги әріптестерімен бірге, осы қайғылы уақытта Самоа туралы ойлайды." Америка Самоасы – Губернатор Тогиола Тулафоно: "Мен Самоа халқы мен үкіметінің атынан Ұлылық Малиету Танумафилидің қазасынан туған қайғыны білдіремін. Құдай Самоа халқына оның қазасына қайғырып тұрғанда жол көрсетсін." Бахаилердің басқарушы органы, Әлемдік Әділдік Үйі: "Оның Самоа халқына Мемлекет басшысы ретінде қызметі жоғары принциптерімен, шынайы жанашырлығымен және барлық адамдардың игілігі үшін тұрақты қамқорлығымен сипатталған жеке қарапайымдылығымен ерекшеленді. Бахаулланың хабарын қабылдаған алғашқы билеуші ретінде ол біздің дініміздің тарихын мәңгілікке нұрландыратын, болашақ ұрпақтардың мақтауына ие болатын рекорд жасады. Оның төрт онжылдыққа жуық уақыт бойы сенімнің дамуына деген зор қызығушылығы мүмкіндік болған сайын оның сенімін ынтамен растауында және 1984 жылы Самоада Тынық мұхит аралдарының Ана ғибадатханасының құрылысына қараған тұрақты қуанышында көрінді."

Құрметтер

Королева Елизавета II 1977 жылы Оңтүстік Тынық мұхиты аймағына жасаған сапасы барысында "Британния" корольдік яхтасымен Самоаға бір күнге келді. Самоада болған кезде Елизавета Малиетоаға Святого Михаила и Святого Георгия орденінің Ұлы крестінің жаға белгісі мен жұлдызын табыс етті. Сондай-ақ, Малиетоаға өмір бойына Британ империясы орденінің құрметті командирі атағы берілді.