Кіріспе
1965 жылдан 2006 жылға дейін Тонга патшасы IV Тауфаахау Тупу (4 шілде 1918 жылы Siaosi Тауфаахау Тупулахи деген атпен дүниеге келген; 10 қыркүйек 2006 жылы қайтыс болды) – 1965 жылы анасы, патшайым Салоте Тупу III қайтыс болғаннан бастап, 2006 жылы өзінің қайтысына дейін Тонга патшасы болды. Өмірінің соңғы жылдарында ол Таиландтың корольі Бумибол Адульядеж, Рас-әл-Хайманың эмірі Сакр бин Мохаммед Аль Касими, Ұлыбритания мен Достастық елдерінің королевасы Елизавета II және Кедахтың Абдул Халимнен кейін әлемдегі ең ұзақ билік еткен бесінші монарх еді. Ол тонгалық монархтардың ең бойы ұзын және ең ауыр болды – 195 см (6’ 5”) бойында және 199 кг (440 фунт) салмағында.
Tāufaʻāhau Tupou IV (born Siaosi Tāufaʻāhau Tupoulahi; 4 July 1918 – 10 September 2006) was the King of Tonga, from the death of his mother, Queen Sālote Tupou III, in 1965 until his own death in 2006. Immediately prior to his death, he was the fifth longest reigning living monarch in the world after Kings Bhumibol Adulyadej of Thailand, Saqr bin Mohammed Al Qasimi of Ras al Khaimah, Queen Elizabeth II of the United Kingdom and Commonwealth Realms and Abdul Halim of Kedah. He was the tallest and heaviest Tongan monarch, measuring 195cm (6′ 5″) and weighing 199kg (440lb).
Өмірбаян
Патшаның толық шомылдыру рәсімінен өткен аты – Siaosi Tāufaʻāhau Tupoulahi, бірақ ол көп ұзамай тәждік мұрагерлерге арналған дәстүрлі атақпен танымал болды: Tupoutoʻa (1937 жылы берілген), кейіннен әкесінен мұра еткен атақпен алмастырылды: Tungī (немесе екеуін де қолданып: Tupoutoʻa Tungī, сол кезде Tuboutoʻa Tugi деп жазылған). Өлгенше Tungī атағын сақтап келді. Дәстүрлі көзқарас бойынша, ол тек Tungī ғана емес, сонымен қатар Tuʻi Haʻatakalauaның тікелей ұрпағы еді, ал патша болғаннан кейін 22-ші Tuʻi Kanokupolu атанды. Tuʻi Tongaмен байланысы керісінше, тікес емес еді. Ол да Tuʻi Tonga емес еді (өйткені бұл лауазым Kalaniuvalu әулетіне өтті), бірақ оның әжесі Lavinia Veiongo (George Tupou II-нің әйелі) – соңғы Tuʻi Tonga болған Laufilitonga мен оның әйелі Halaevalu Mataʻahoның (сол есімді және сол әулеттен шыққан патшаның әйелімен шатастырмау керек) шөбересі еді. Halaevalu Mataʻaho – Tupou ʻAhomeʻe-нің қызы, ал Tupou ʻAhomeʻe – Lātūfuipekaның қызы, Tamahā (Tuʻi Tongaның қарындасы) еді. Осының салдарынан патшаның қызы Pilolevu – Тонга мәдениетінде үш ірі патшалық әулеттің қанымен байланысты алғашқы әйел және ең жоғары дәрежелі тұлға атанды. Жастық шағында патша белсенді түрде спортпен айналысып, діни уағыздар айтқан. Newington College-те білім алып, Сидней университетінде заңды оқығанда, Австралияның Сидней қаласындағы Wesley College-те тұрды. 1943 жылы Sālote патшайымы оны Білім министрі, 1944 жылы – Денсаулық сақтау министрі, ал 1949 жылы – Премьер-министр етіп тағайындады. Өлгенше Free Wesleyan Church шіркеуінің дін қызметкері болып қалды және кейбір жағдайларда шіркеу президентін тағайындауға уәкілеттік алды. 1970 жылдары 200 кг-дан астам салмағымен әлемдегі ең ауыр монарх болды. Германияға сапарлары кезінде Германия үкіметі оның салмағын көтере алатын арнайы орындықтар жасады. Патша оларды үйіне алып кететін, мемлекеттік сыйлық деп есептейтін. 1990 жылдары ұлттық фитнес науқанына қатысып, салмағының үштен бірін жоғалтты. Патшаның бойы да өте биік болған, швед аяқкиімшісі Per Enok Kero "Оның салмағы 180 килограмм, аяқ киімінің ұзындығы 47, ені 52 өлшемде болды" деп мәлімдеді. Тонганың негізінен аристократиялық үкімет жүйесінде үлкен саяси билікке және ықпалға ие болды, елдің ақсүйектерімен бірге Тонганың Заңнамалық Ассамблеясының 70% (қазір 35%) бақылауында болды. Алайда, оның американдық қаржы кеңесшісі Jesse Bogdonoff-ты қатыстырған инвестициялық жанжал соңғы жылдары патшаны дау-дамайға ұшыратты, үкіметтің ашықтығы мен демократияландыру талаптарына әкелді. Патшаның бұрын Bogdonoff-ты Тонганың ресми сарай шуағы етіп тағайындағаны, бірақ бұл, әдетте, Bogdonoff-тың 1 сәуірде туған күніне арналған әзіл болды, жанжалдың ұяттылығын арттырды. 2005 жылы үкімет бірнеше апта бойы ереуілдеген мемлекеттік қызметкерлермен келіссөздер жүргізіп, келісімге келді. Патшаның жүйесі Tuʻi Pelehake (ʻUluvalu) делдалдық қызмет көрсетті. Конституциялық комиссия патшаға оның қайтысынан бірнеше апта бұрын конституциялық реформалар бойынша бірқатар ұсыныстар ұсынды.
Өлім және жерлеу
2006 жылдың 15 тамызында Тонганың премьер-министрі Фелети Севеле радио және теледидар хабарларын тоқтатып, корольдің Оклендтегі Мерси ауруханасында ауыр сырқатқа шалдыққанын және арал тізбегіндегі 104 000 адамды өз патшалары үшін дұға етуге шақырды. Ол 26 күннен кейін 2006 жылдың 10 қыркүйегінде сағат 23:34-те (Жаңа Зеландия уақыты: 11 қыркүйекте Тонга уақыты бойынша түнгі жартыдан кейін) қайтыс болды. Ол 88 жаста еді және 41 жыл патшалық құрды. Тауфахау Тупу IV 2006 жылдың 19 қыркүйегінде Тонганың астанасы Нукуалофадағы Малае Кула (Корольдық зират) жерленді. Мыңдаған тонгалықтар жерлеу рәсімін тамашалады, аза тұтушылардың арасында Жапонияның тәждік ханзадасы Нарухито, Жаңа Зеландияның премьер-министрі Хелен Кларк, Фиджидің премьер-министрі Лайсения Карасе, Вануату президенті Калкот Матаскелеке, Америка Самоасының губернаторы Тогиола Тулафоно, Ниуэ премьер-министрі Вивиан Янг және королева Елизавета II-нің туысы Глостер герцогы сияқты көптеген шетелдік қонақтар болды. Жерлеу рәсімі христиандық және ежелгі полинезиялық дәстүрлі жерлеу рәсімдерінің үйлесімінен тұрды. Жерлеу рәсімін корольдік жерлеуші Лауаки және оның Хаатуфунга (ру) адамы басқарды, олар сондай-ақ нима тапу (қасиетті қолдар) деп те белгілі. International Herald Tribune газетінің мәліметінше, "Тупу IV-тің 41 жылдық патшалығы оны Таиланд патшасы Бумибол Адульядедж, Австралия, Барбадос, Канада, Ямайка, Жаңа Зеландия және Ұлыбританияның патшайымы Елизавета II, сондай-ақ Самоа мемлекет басшысы Малието Танумафили II-ден кейін әлемдегі ең ұзақ билік еткен монархтардың біріне айналдырды".