Кіріспе
Самоаның саяси қозғалысы, Кения партизандық қозғалысы. Мау – 20 ғасырдың бірінші жартысында колониялық үстемдіктен Самоаның тәуелсіздігі үшін күрескен бейбіт қозғалыс. «Мау» сөзі самоа тілінде «қарарлы», «белгілі бір пікірде», «өзгермейтін», «шешілген» немесе «куәлік» мағыналарын білдіреді, сондай-ақ «қатты күшті» де білдіреді. Мау қозғалысының ұраны – «Самоа мо Самоа» (Самоа – самоалықтар үшін) деген сөздер болды. Ұқсас түрде, гавай тілінде «мау» дегеніміз – тырысу немесе табандылық, және ол көбінесе тәуелсіздік пен егемендік күресі туралы гавай ақындарының өлеңдерімен байланысты. Бұл қозғалыстың бастауы 1900 жылдардың басында Савай аралында Мау а Пуле қарсыластығымен басталды, ал 1920 жылдардың соңында елде кең қолдау тапты. Қозғалыс өскен сайын, елдің әулеттік элитасы, самоа дәстүрі мен фа’а Самоаға бекінген дәстүрлі матай басшылары басшылыққа келді. Мау қозғалысына ұлттық ұйымды басқару және ұйымдастыру арқылы қолдау көрсеткен, сондай-ақ шерулерге қатысқан әйелдер де кірді. Қолдаушылар теңіз көк түсті лавалава киген, оның үстінде ақ жолақ болған, бірақ кейіннен отаршылдық әкімшілік бұл киімді тыйым салған. Мау қозғалысы 1929 жылдың 28 желтоқсанында Апия қаласының көшелерінде аяқталды, сол күні Жаңа Зеландия әскери полициясы өздерінің бір мүшесінің тұтқындалуына қарсылық көрсетуге тырысқан шерушілерге оқ атты. Бұл күн «Қара сенбі» деп танылды. 11 самоалық қаза тапты, оның ішінде Мау қозғалысының көшбасшысы және Самоаның ең басты басшыларының бірі – Тупуа Тамасе Леалофи III, ал көптеген адамдар жараланды. Қақтығыстар басталғаннан кейін наразылық білдірушілер Жаңа Зеландияның бір полицейін өлтірді. Мау қозғалысының күш-жігері 1962 жылы Самоаның саяси тәуелсіздігіне қол жеткізуге әкелді, бірақ қозғалыстың Батыс аралдарындағы ең белсенді кезеңі 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында болды.
the Kenyan guerrilla movement
The Mau was a non violent movement for Samoan independence from colonial rule during the first half of the 20th century. Mau means ‘resolute’ or ‘resolved’ in the sense of ‘opinion’, ‘unwavering’, ‘to be decided’, or ‘testimony’; also denoting ‘firm strength’ in Samoan. The motto for the Mau were the words Samoa mo Samoa (Samoa for the Samoans). Similarly in Hawaiian Mau means to strive or persevere, and is often linked with Hawaiian poetry relating to independence and sovereignty struggles. The movement had its beginnings on the island of Savai'i with the Mau a Pule resistance in the early 1900s with widespread support throughout the country by the late 1920s. As the movement grew, leadership came under the country's chiefly elite, the customary matai leaders entrenched in Samoan tradition and fa'a Samoa. The Mau included women who supported the national organisation through leadership and organisation as well as taking part in marches. Supporters wore a Mau uniform of a navy blue lavalava with a white stripe which was later banned by the colonial administration. The Mau movement culminated on 28 December 1929 in the streets of the capital Apia, when the New Zealand military police fired on a procession who were attempting to prevent the arrest of one of their members. The day became known as Black Saturday. Up to 11 Samoans were killed, including Mau leader and one of the paramount chiefs of Samoa Tupua Tamasese Lealofi III with many others wounded. One New Zealand constable was clubbed to death by protesters following the outbreak of hostilities. The Mau movement's efforts would ultimately result in the political independence of Samoa in 1962 but the height of the movement's activity in the Western Islands occurred in the late 1920s and early 1930s.
Тарих
Жалпы алғанда, Мау қозғалысының тарихы 19 ғасырда еуропалықтармен байланыс орнатумен және Батыс державалары – Ұлыбритания, АҚШ және Германияның Тынық мұхитындағы елді бақылауға таласуымен басталады деп қарастыруға болады. Ел 1900–1914 жылдары Германия Самоасы болып өзгерді.
Мау а Пуле пайда болуы
1908 жылы Германияның отаршылдық әкімшілігі мен Самоаның Мало о, немесе Самоа басшылар кеңесі арасында, жергілікті самоандықтарға тиесілі және басқарылатын копра бизнесін құру мәселесі бойынша дау туды. Бұл дау Сафотулафаиден шығарылған, Самоаның неміс губернаторы Вильгельм Сольфтың билігінен айрылған, Лауаки Намулаулу Мамоо бастаған Саваидегі «Мау а Пуле» атты қарсылық қозғалысының құрылуына әкелді. Сольф, Мало о Самоа мүшелерін қызметтен шеттетумен қатар, күш көрсету үшін екі неміс соғыс кемесін шақырды. Лауаки өзінің жауынгерлерімен Саваиден шайқасқа оралды. Неміс губернаторы Мата’афаны Лауакимен «бейбіт келіссөздер» өткізуге көндірді, бірақ Лауаки келіссөз алдында әскерін таратуы тиіс еді. Мата’афа неміс губернаторының Лауакиден құтылу ниетінен бейхабар болды. Намысына адал Лауаки, өзінің жауынгерлерімен Саваиге қайтты, себебі олар онысыз Уполудан кетуге келіспеді. Лауаки жауынгерлерінің ауылдарына жеткенін қамтамасыз еткен соң, Уполуға оралды. Лауакидің әскерін таратуға бірнеше күн кеткендіктен, неміс губернаторы тұзақ құрды. Уполуға оралғаннан кейін Лауаки мен басқа да басшылар неміс кемесінде өткен «бейбіт келіссөздерде» сатқындыққа ұшырады. 1909 жылы Лауаки және «Мау а Пуле» қозғалысының басқа да жетекшілері Мариан аралдарындағы неміс колонияларына жер аударылды (Тынық мұхитының солтүстік-батысы), олар 1914 жылға дейін сол жерде тұрды. 1914 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Жаңа Зеландия империялық міндеттерінің бір бөлігі ретінде Самоаны өз басқаруына алды. Жер аударылғандардың көптегені Самоаға қайтып келмей қайтыс болды. Лауаки 1915 жылы Самоаға қайтып келе жолда қаза тапты. 1914 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Германия қарсылық көрсетпеген Жаңа Зеландия әскерлері Батыс Самоаны аннексиялады.
Грипп эпидемиясы
Соғыс аяқталғаннан кейін Жаңа Зеландияның әскери билігі сақталды, ал 1919 жылы грипп эпидемиясы салдарынан шамамен 7500 самаулық, яғни халықтың шамамен 22 пайызы қаза тапты. Самоалықтардың еуропалық ауруларға аса сезімтал екені бұған дейін белгілі болған, себебі олар мұндай аурулармен ешқашан кездеспеген еді. «СС Талуне» кемесі Апияға экипажы мен жолаушылары айқын түрде гриппке шалдыққан күйде келгенде, жаңа зеландиялықтар оларға тоқтауға рұқсат берді. Екі күннен кейін алғашқы өлім жағдайлары тіркелді. Жаңа Зеландия әкімшілігі аурудың таралуын тоқтатуға немесе шектеуге ешқандай әрекет жасаған жоқ, бір апта ішінде ол бүкіл Самоаға тарады. Тұтас отбасылар қаза болды, сондай жылдамдықпен қаза тапты, мәйіттер апталар бойы жерленбей жатты. Олар жаппай қабірлерге тасталды немесе өртелген үйлерде қалдырылды. Дегенмен, карантиндік шаралар тиісінше қабылданған Америка Самоасында ешбір өлім тіркелген жоқ. Батыс Самоадағы жағдайды білген американдық губернатор, міндетін атқарушы полковник Роберт Логанға көмек ұсынды; Логан американдықтарды жек көретін шотланд еді. Ол телеграмманы жойды және Америка Самоасымен барлық байланысты үзіп тастады. Америкалықтарда көптеген өмірді құтқара алатын үлкен медициналық бригада болды. Бұл апаттық оқиға көптеген самоалықтар үшін бұрын-соңды құзырсыз және адал емес деп есептелген әкімшілікке наразылықтың жаңа негізін қалады. Самоаның басқаруындағы нашарлық, әкімшіліктердің бірінен соң бірі жүйелі түрде және ойластырылған түрде дәстүрлі самоалық әлеуметтік құрылымдарды құртуы, сондай-ақ самоалық мәдениетті түсіну және құрметтеудің жалпы сәтсіздігі отаршылдық билікке қарсы жаңадан күш алған қарсылықтың тұқымын септі. Логанның орнына полковник Роберт Тейт келді.
Мау басшылығы
Самоалықтардың Мауды қолдауы Самоаның дәстүрлі әлеуметтік-саяси құрылымындағы отбасы басшылары – матайлардың басшылығынан бастау алды. Самоа мәдениетінің орталық бөлігі болып табылатын отбасылық және тектік байланыстар қолдауды жинақтау үшін пайдаланылды. Маудың ұлттық қолдауды жинаудағы жетістігі Фаа Самоаның әлі де күшті екенін көрсетті (Мау қозғалысының алғы күші неміс әкімшілігі кезінде Савай ақындарының басшылығымен жүрді). Осыны еске түсіріп, Азиата Салеаулаға бара жатқан Тумуаға қосылып, оған көмектесуге мәжбүр болды. Мұнда Моэоно, Азиата және Тумуа жиналған Пулемен кездесіп, оларды тәуелсіздік үшін күресті одан әрі нығайту мақсатында Тумуамен бірігіп, бұрынғы ынтымақты қайтаруға шақырды. Екі мәдениеттен де кемсітуге ұшыраған, бірақ өзге мәдениеттерді білу артықшылығына ие болған, аралас текті самоалықтар да жаңа қозғалыста маңызды рөл атқарды. Жаңа Мау қозғалысының жетекшілерінің бірі Олаф Фредерик Нельсон – швед және самоалық тегі бар табысты саудагер болды. Нельсон сол кезде Самоадағы ең бай адам еді және көп саяхаттаған. Ол отарлық әкімшіліктің жергілікті және жартылай самоалықтарды басқарудан шеттетуіне наразы болды. 1919 жылғы тұмау эпидемиясында баласын жоғалтқан көптеген адамдардың бірі болды, сондай-ақ анасы, қарындасы, жалғыз інісі және қарындасының күйеуі де қайтыс болды. Еуропалық ретінде жіктелгенімен, ол өзін «туған жері, қаны және сезімі бойынша» самоалық санады. 1926 жылы Нельсон Веллингтонға барып, Жаңа Зеландия үкіметіне өзін-өзі басқаруды күшейту мәселесі бойынша лобби жасады. Сапары барысында Сыртқы істер министрі Уильям Носуорси Самоаға барып тергеу жүргізуге уәде берді. Носуорти сапарын кейінге қалдырғаннан кейін, Нельсон Апиада екі қоғамдық жиын ұйымдастырды, оларға жүздеген адам қатысты, және «Самоа лигасы» немесе «О ле Мау» құрылды. Мау қозғалысының өкілі ретінде «Самоа Гардиан» газетін шығарды. Мауға халық тарапынан көрсетілген қолдау деңгейін көрсету үшін Нельсон Корольдің туған күніне орай қозғалыстың мүшелері үшін спорттық жарыс ұйымдастырды, сондай-ақ ресми шарамен қатар сол күні түнде үйінде көпшілік қатысқан кеш өткізді. Қозғалыстың мүшелері ынтымақтастықтан бас тарту әрекеттеріне кірісе бастады: кокос пальмасының жауы – бұзауқұйрық құрттарын апта сайын іздеуді елемеу арқылы табысты копра өнеркәсібіне қауіп тудырды. Жаңа Зеландия әкімшілері бір адамға шаққандағы құрттардың санын шектеуді талап еткенде, көптеген самоалық ауылдар ормандарды тазартып, жинау туралы бұйрыққа бағынбаудың орнына, құрттарды тығыз тоқылған себеттерде өсіріп, қарсылық көрсетті. 1927 жылы Маудың күшейіп келе жатқанына алаңдаған Самоаның әкімшісі Джордж Ричардсон заңды өзгертіп, тәртіпсіздік тудырды деген айыппен еуропалықтарды немесе еуропалық текті адамдарды депортациялауға рұқсат берді. Бұл әрекет, күмәнсіз, өсіп келе жатқан қозғалыстың жергілікті самоалықтарды қоздыратын еуропалықтардың мүддесіне қызмет ететін өнімдері ғана екендігіне негізделген. Алайда, шын мәнінде Мау Самоаның дәстүрлі саяси ұйымдастыру нысандарына негізделген. Бұл қозғалысқа қосылған әрбір ауылда басшылар мен «сөз сөйлейтіндерден» тұратын комитет құрылды. Бұл комитеттер басқарудың баламалы жүйесінің негізгі элементін құрады, ал самоалықтардың дәстүрлі басшылыққа бірігуге бейімділігі 1920 жылдардың ортасынан соңына дейін самоалықтардың 85% -ы ашық қарсылыққа қатысқандығын білдірді. Жаңа Зеландияға үкіметке өтініш беру үшін тағы бір сапардан кейін Нельсон екі еуропалық Мау көшбасшысы Альфред Смит пен Эдвин Гуррмен бірге Самоадан жер аударылды. Самоадағы жағдайды зерттеуге арналған бірлескен комиссия құрылуына себеп болған өтініште ежелгі самоалық мақал келтірілді: «Бізді сүйіспеншілік қозғайды, бірақ қорқыту ешқашан қозғалтпайды».
Азаматтық мойынсұнбаушылық
Мау осы сезімге адал болып қалды және Нельсоннің жер аударылуына қарамастан, Жаңа Зеландия әкімшілігіне қарсы азаматтық мойынсұнбаушылықты қолдануды жалғастырды. Олар импортталған тауарларға бойкот жариялады, салық төлеуден бас тартты және өздерінің "полиция күшін" құрды, Апиадағы дүкендерге пикет ұйымдастырып, билікке кедендік төлемдерді жасауға жол бермеді. Әкімшілік құрған ауылдық комитеттер жиналастыруын тоқтатты, ал үкімет шенеуніктері саяхатқа шыққанда, оларға назар аударылмады. Туу және қайтыс болғандар тіркелмеді. Кокос жинау тоқтатылды, ал банан плантацияларына немқұрайлы қараушылық болды. Таңдау комитеті мойындағандай, "самоалықтардың өте үлкен бөлігі Мауға қосылды, егер олар әкімшіліктің іс-қимылдарына қарсы тұрып, кедергі келтіруге және үкіметтің жұмысын тоқтатуға бекініп алса, бұл сан жеткілікті болар еді". Ричардсон бір соғыс кемесі мен 70 сарбаздық теңіз күшін, көбінесе зорлықсыз қарсылықты басу үшін жіберді. Маудың 400 мүшесі тұтқындалды, бірақ басқалары өздерін ұстап беруге асықты, сондықтан олардың барлығын ұстауға жеткіліксіз түрме жасушалары болды, және тұтқындар қалаған уақытында келіп-кетіп отырды. Бір топ тұтқындар үш жақты "күрмеде" қалды, ол мұхитқа қараған еді, және олар өз бақшаларын күтіп, отбасыларына бару үшін жүзуге мүмкіндік алды. Өз репрессиялық әрекеті күлкіге айналған Ричардсон тұтқындалғандардың барлығына кешірім ұсынды; бірақ тұтқындалғандар сотпен айналысуды талап етті, содан кейін соттың құзыретіне наразылық білдіру үшін жауап беруден бас тартты.
Қара сенбі, 1929 жылғы 29 желтоқсан
Жаңа әкімші Стивен Аллен теңіз жауынгерлерін Жаңа Зеландия полициясының арнайы күштерімен алмастырды және қозғалыстың басшыларын нысанаға ала бастады. Нельсонның жер аударылуынан кейін қозғалысты басқарған Тупуа Тамасесе Леалофи III салық төлемегені үшін тұтқындалып, алты айға қамауға алынды. 1929 жылдың 29 желтоқсанында – кейін «Қара сенбі» деп аталатын – Жаңа Зеландияның әскери полициясы екі жылдық жер аударылудан кейін Самоаға оралған еуропалық қозғалыстың көшбасшысы Альфред Смитті қарсы алуға жиналған бейбіт демонстрацияға оқ атты. Оқиғаға қатысты мәліметтер шашыраңқы, себебі оқиғаны жасыру жөніндегі ресми шаралар өте тиімді болды. Тупуа Тамасесе Леалофи III көпшіліктің алдына жүгіріп барып, өз халқына қарады; ол олардан бейбітшілік тіледі, себебі кейбіреулері полицияға тас лақтырып жатты. Полицияға арқасын бұрып, бейбітшілік шақырып тұрғанда, ол арқасынан атып өлтірілді; оған көмектесуге асыққан тағы бір самоандық бас көтеріп тұрғанда екі аяғынан атып жарақат алды. Денесін оқтан қорғауға тырысқан тағы бір адам атылды. Оның қасына көмекке келген тағы екі адам қаза тапты. Оқ атыс сағат 18.30-да тоқтады. Сегіз адам қаза тапты, кейінірек үшеуі қайтыс болды, ал 50-ге жуық адам жарақат алды. Бір полиция қызметкері де қаза тапты. Жарақат алғандардың арасында қорқып қалған әйелдер мен балалар болды, олар Жаңа Зеландия полициясы станциясының верандасынан атып жатқаннан қашып, қорғану үшін базарға бет бұрды, олардың бірі Льюис автоматтарымен қаруланған еді. Мау қозғалысының ең қиын кезеңінде оның ең жарқын сәті келді. Өлім аузында жатқанда Тупуа Тамасесе Леалофи III оның өлімінен Мау мен Жаңа Зеландия күштері арасында қанды қақтығыс болатынын білді. Мау өз мақсатына жету үшін бейбіт қарсылықтың қажеттігін мойындаған Тамасесе өзінің ізбасарларына мынадай мәлімдеме жасады: «Менің қаным Самоа үшін төгілді, мен оны беруге мақтанамын. Оны кек алуды армандамаңыз, себебі ол бейбітшілікпен төгілді. Егер мен өлсем, бейбітшілік кез келген бағамен сақталуы тиіс».
After his burial, the Colonel Allen visited Vaimoso with a troop of special police in a show of force and chastised the Mau leadership. Assembled at Vaimoso were Mau members, senior matai and legions of followers, still mourning the slaying of their leader. One writer recalled how close the Governor was that night to "losing his head", had it not been for Lealofi III's parting words to his followers. Following the massacre, the NZ police continued to use excessive force against the Mau men, going so far as to raid their homes and villages in order to capture and arrest them. This drove the Mau men into hiding in fear of arrest or exile, and so in order to continue the movement, the Women's Mau emerged days after the men had been forced to hide from the administration. The women's swift response to the tragic events of Black Saturday was made evident across the Pacific through Mau leader Taisi Olaf Nelson's telegram to New Zealand's Labor Party:
“ SAMOAN WOMEN ACTIVE ORGANIZING NEW MOVEMENT UNPARALLED IN SAMOAN HISTORY ”
The four leading women of this movement were Ala Tamasese (widow of High Chief Tamasese Lealofi II), Rosabel Nelson (wife of G. P. Nelson and daughter of H. J. Moors a prominent European businessman), Paisami Tuimalealiifano (wife of Chief Tuimalealiifano), and Faamusami Faumuina (wife of High Chief Faumuina Fiame and daughter of the late King Malietoa Laupepa). These women, along with the many other women of the Mau, had taken charge, not only of hiding and protecting the Samoan men, but also of continuing the movement's political affairs such as holding meetings, writing letters of complaint and petitions to the NZ administration, organizing protests, etc. Many scholars of the Mau Movement attribute the Women's Mau for being key to the success of the movement and the subsequent gaining of Samoa's independence in 1962. The day after his funeral, his village was raided by New Zealand military police; they ransacked houses, including those of the Tamasese's mourning widow and children. Colonel Allen requested reinforcements from New Zealand after he claimed 2,000 Mau had caused a riot. On 12 January 1930 the Royal New Zealand Navy flagship Dunedin brought marines to hunt down members of the Mau. The Mau, who were fully committed to passive resistance, easily slipped through the bush; the marines were slow because they were carrying too much weaponry and didn't know the bush like the Mau. The Mau no longer trusted New Zealand police, and this fear only got worse after a 16 year old unarmed Samoan was shot and killed while running away from a marine, whose excuse he thought the boy was going to throw a stone was accepted as an adequate defence and no charges were laid. A truce was declared on 12 March 1930, after another child was killed by New Zealand marines who were now suffering heat exhaustion and tropical infections. The male Mau members returned to their homes, on the condition that they retain their right to engage in non cooperation. Meanwhile, Nelson and other exiled leaders continued to lobby the New Zealand Government and communicate their progress to the Mau. In 1931, news of the growing Indian independence movement reached Samoa, partially inspiring the Mau movement.
Оның жерленгеннен кейін полковник Аллен арнайы полиция жасағымен Ваймосоға барып, күш көрсету үшін Мау басшылығын сынады. Ваимосода Мау мүшелері, аға матайлар мен олардың көптеген ізбасарлары жиналды, олар әлі де өз көшбасшысының қазасына қайғырып жатыр. Бір жазушы сол түні губернатордың «басын жоғалтуға» жақын болғанын еске алды, егер Леалофи III өзінің ізбасарларына айтқан қоштасу сөздері болмаса. Оқиғадан кейін Жаңа Зеландия полициясы Мау мүшелеріне қарсы шамадан тыс күш қолдануды жалғастырды, тіпті оларды тұтқындау үшін олардың үйлері мен ауылдарына шабуыл жасады. Бұл Мау мүшелерін тұтқындалудан немесе жер аударылудан қорқып, жасырынуға мәжбүр етті. Осылайша, қозғалысты жалғастыру үшін, ер адамдар әкімшіліктен жасырынуға мәжбүр болғаннан кейін бірнеше күн өткен соң әйелдер Мау қозғалысын құрды. «Қара сенбідегі» қайғылы оқиғаларға әйелдердің жылдам реакциясы Тынық мұхиты арқылы Мау көшбасшысы Тайси Олаф Нельсонның Жаңа Зеландияның Еңбек партиясына жолдаған телеграммасы арқылы жетті: «Самоа әйелдері жаңа қозғалысты ұйымдастырып жатыр, бұл самоа тарихында бұрын-соңды болмаған құбылыс».
After his burial, the Colonel Allen visited Vaimoso with a troop of special police in a show of force and chastised the Mau leadership. Assembled at Vaimoso were Mau members, senior matai and legions of followers, still mourning the slaying of their leader. One writer recalled how close the Governor was that night to "losing his head", had it not been for Lealofi III's parting words to his followers. Following the massacre, the NZ police continued to use excessive force against the Mau men, going so far as to raid their homes and villages in order to capture and arrest them. This drove the Mau men into hiding in fear of arrest or exile, and so in order to continue the movement, the Women's Mau emerged days after the men had been forced to hide from the administration. The women's swift response to the tragic events of Black Saturday was made evident across the Pacific through Mau leader Taisi Olaf Nelson's telegram to New Zealand's Labor Party:
“ SAMOAN WOMEN ACTIVE ORGANIZING NEW MOVEMENT UNPARALLED IN SAMOAN HISTORY ”
The four leading women of this movement were Ala Tamasese (widow of High Chief Tamasese Lealofi II), Rosabel Nelson (wife of G. P. Nelson and daughter of H. J. Moors a prominent European businessman), Paisami Tuimalealiifano (wife of Chief Tuimalealiifano), and Faamusami Faumuina (wife of High Chief Faumuina Fiame and daughter of the late King Malietoa Laupepa). These women, along with the many other women of the Mau, had taken charge, not only of hiding and protecting the Samoan men, but also of continuing the movement's political affairs such as holding meetings, writing letters of complaint and petitions to the NZ administration, organizing protests, etc. Many scholars of the Mau Movement attribute the Women's Mau for being key to the success of the movement and the subsequent gaining of Samoa's independence in 1962. The day after his funeral, his village was raided by New Zealand military police; they ransacked houses, including those of the Tamasese's mourning widow and children. Colonel Allen requested reinforcements from New Zealand after he claimed 2,000 Mau had caused a riot. On 12 January 1930 the Royal New Zealand Navy flagship Dunedin brought marines to hunt down members of the Mau. The Mau, who were fully committed to passive resistance, easily slipped through the bush; the marines were slow because they were carrying too much weaponry and didn't know the bush like the Mau. The Mau no longer trusted New Zealand police, and this fear only got worse after a 16 year old unarmed Samoan was shot and killed while running away from a marine, whose excuse he thought the boy was going to throw a stone was accepted as an adequate defence and no charges were laid. A truce was declared on 12 March 1930, after another child was killed by New Zealand marines who were now suffering heat exhaustion and tropical infections. The male Mau members returned to their homes, on the condition that they retain their right to engage in non cooperation. Meanwhile, Nelson and other exiled leaders continued to lobby the New Zealand Government and communicate their progress to the Mau. In 1931, news of the growing Indian independence movement reached Samoa, partially inspiring the Mau movement.
Бұл қозғалыстың төрт жетекші әйелі – Ала Тамасесе (Бас әмір Тамасесе Леалофи II-нің жесірі), Розабель Нельсон (Г. П. Нельсонның әйелі және белгілі еуропалық бизнесменнің ұлы, Х. Дж. Мурстың қызы), Паисами Туималеалиифано (Бас әмір Туималеалиифаноның әйелі) және Фаамусами Фаумина (Бас әмір Фаумина Фиамедің әйелі және қасиетті король Малиетоа Лаупепаның қызы) болды. Бұл әйелдер, сондай-ақ Маудың көптеген басқа әйелдері самоалық еркектерді жасырып, қорғаумен ғана шектеліп қоймай, кездесулер өткізу, Жаңа Зеландия әкімшілігіне шағымдамалар мен петициялар жазу, наразылық акцияларын ұйымдастыру сияқты қозғалыстың саяси істерін де жалғастырды. Мау қозғалысының көптеген зерттеушілері әйелдер Мауын қозғалыстың табысына және 1962 жылы Самоаның тәуелсіздігіне қол жеткізуге үлкен үлес қосқан деп санайды. Оның жерленгеннен кейінгі күні оның ауылына Жаңа Зеландия әскери полициясы шабуыл жасады; олар үйлерді, соның ішінде Тамасестің қайғылы жесірі мен балаларының үйлерін тонады. Полковник Аллен 2000 Мау мүшесі көтеріліс тудырды деп мәлімдегеннен кейін Жаңа Зеландиядан күшейтуді сұрады. 1930 жылдың 12 қаңтарында Жаңа Зеландия Корольдік әскери-теңіз флотының флагманы Дунедин Мау мүшелерін іздеуге теңізшілерді алып келді. Мау мүшелері бейтарап қарсылыққа бел буғандықтан, бұталар арқылы оңай шықты; теңізшілер баяу болды, себебі олар тым көп қару-жарақ алып жүрді және бұталарды Мау мүшелері сияқты білмеді. Мау енді Жаңа Зеландия полициясына сенбейді, ал бұл қорқыныш 16 жасар қарусыз самоандық теңізшіден қашып бара жатқанда атып өлтірілгеннен кейін ғана күшейді, оның бала тас лақтырады деп ойлаған ақтауы жеткілікті қорғаныс ретінде қабылданды және ешқандай айып тағылмады. 1930 жылдың 12 наурызында тағы бір бала Жаңа Зеландия теңізшілерімен өлтірілгеннен кейін бітім шарты жасалды, олар ыстықтан шаршап, тропикалық инфекцияларға шалдыққан еді. Мау мүшелері үйлеріне оралды, бірақ олар бейтараптыққа бағыну құқығын сақтау шартымен. Теміржол және басқа жер аударылған көшбасшылар Жаңа Зеландия үкіметін лоббилеуді және Мауға жетістіктерін жеткізуді жалғастырды. 1931 жылы Үндістанның тәуелсіздік қозғалысының өсіп келе жатқан жаңалықтары Самоаға жетті, бұл Мау қозғалысына шабыт берді.
After his burial, the Colonel Allen visited Vaimoso with a troop of special police in a show of force and chastised the Mau leadership. Assembled at Vaimoso were Mau members, senior matai and legions of followers, still mourning the slaying of their leader. One writer recalled how close the Governor was that night to "losing his head", had it not been for Lealofi III's parting words to his followers. Following the massacre, the NZ police continued to use excessive force against the Mau men, going so far as to raid their homes and villages in order to capture and arrest them. This drove the Mau men into hiding in fear of arrest or exile, and so in order to continue the movement, the Women's Mau emerged days after the men had been forced to hide from the administration. The women's swift response to the tragic events of Black Saturday was made evident across the Pacific through Mau leader Taisi Olaf Nelson's telegram to New Zealand's Labor Party:
“ SAMOAN WOMEN ACTIVE ORGANIZING NEW MOVEMENT UNPARALLED IN SAMOAN HISTORY ”
The four leading women of this movement were Ala Tamasese (widow of High Chief Tamasese Lealofi II), Rosabel Nelson (wife of G. P. Nelson and daughter of H. J. Moors a prominent European businessman), Paisami Tuimalealiifano (wife of Chief Tuimalealiifano), and Faamusami Faumuina (wife of High Chief Faumuina Fiame and daughter of the late King Malietoa Laupepa). These women, along with the many other women of the Mau, had taken charge, not only of hiding and protecting the Samoan men, but also of continuing the movement's political affairs such as holding meetings, writing letters of complaint and petitions to the NZ administration, organizing protests, etc. Many scholars of the Mau Movement attribute the Women's Mau for being key to the success of the movement and the subsequent gaining of Samoa's independence in 1962. The day after his funeral, his village was raided by New Zealand military police; they ransacked houses, including those of the Tamasese's mourning widow and children. Colonel Allen requested reinforcements from New Zealand after he claimed 2,000 Mau had caused a riot. On 12 January 1930 the Royal New Zealand Navy flagship Dunedin brought marines to hunt down members of the Mau. The Mau, who were fully committed to passive resistance, easily slipped through the bush; the marines were slow because they were carrying too much weaponry and didn't know the bush like the Mau. The Mau no longer trusted New Zealand police, and this fear only got worse after a 16 year old unarmed Samoan was shot and killed while running away from a marine, whose excuse he thought the boy was going to throw a stone was accepted as an adequate defence and no charges were laid. A truce was declared on 12 March 1930, after another child was killed by New Zealand marines who were now suffering heat exhaustion and tropical infections. The male Mau members returned to their homes, on the condition that they retain their right to engage in non cooperation. Meanwhile, Nelson and other exiled leaders continued to lobby the New Zealand Government and communicate their progress to the Mau. In 1931, news of the growing Indian independence movement reached Samoa, partially inspiring the Mau movement.
Тәуелсіздікке қарай
Жаңа Зеландияда 5 жыл сүргінде болғаннан кейін, Нельсон 1933 жылдың мамыр айында Самоаға оралды және қозғалысын жалғастырды. Жаңа Зеландияның әкімшісі генерал Харт Нельсонның Мау басшылығымен кездесуге (фоно) қатысуына тыйым салуды талап етті. Мау Нельсонның өкілдердің бірі болуын қатыстырып талап қойды. Генерал Харт полицияға Маудың Ваимосодағы штаб-пәтеріне және Нельсонның Туаэфудағы үйіне шабуыл жасауға бұйрық берді, бұл 1933 жылдың 15 қарашасында орын алды. Туатуануу қаласында өткен 100 адамдық конференцияда болған Маудың сегіз басшысы заңсыз мақсаттар үшін ақша жинау және Мау қызметіне қатысу айыптарымен тұтқындалды. Бір аптадан кейін Савайда тағы жеті басшы тұтқындалды. Самоаға оралғаннан кейін алты ай өткен соң, Нельсон Маумен байланысы болды деген үш айып танылды және оған Жаңа Зеландияда он жылдық жер аударылу мен сегіз ай түрме жазасы берілді. Мау қозғалысы Жаңа Зеландия халқының назарынан тыс қалған жоқ, ал 1935 жылғы Жаңа Зеландияның жалпы сайлауында самоалықтарға қатысты әкімшіліктің қарым-қатынасы Жаңа Зеландияның кейбір сайлау округтерінде даулы мәселеге айналды, сайлауды Лейбористер жеңіп алды. Нельсонның жер аударылуы 1936 жылы қысқартылды. Ол Самоаға оралып, самоалық басшылар мен Жаңа Зеландия әкімшілігі арасындағы ынтымақтастық туралы келісімге қол қоюға көмектесті. Ол 1938 жылы Заң шығарушы кеңеске сайланды және 1941 жылы қайта сайланды. 1936 жыл Жаңа Зеландияда Лейбористік үкіметтің сайлануы және Самоада Жаңа Зеландия әкімшілігінің репрессияны жеңілдетуімен байланысты Самоа үшін шешуші кезең болды. Келесі жылдары самоалықтардың өз елін басқаруға көбірек қатысуына қарай баяу прогресс болды, 1936 жылдың 30 қыркүйегінде Мулинууде сайланған өкілдермен Самоа Парламенті (Фоно) ашылды, бұл Жаңа Зеландия әкімшілігі тағайындаған самоалықтардан құралған парламентті алмастырды. Өкілдерге жалақы төлеу мәселесі бойынша парламентте отырып наразылық таныту сияқты азаматтық наразылық акциялары жалғасты. 1946 жылы, Тынық мұхиты соғысы аяқталғаннан кейін, Самоа аудандарының өкілдері Жаңа Зеландия ұсынған қамқоршылық келісімін қабылдамауға дауыс берді, Фоно өзін-өзі басқаруға ниетті екенін мәлімдеді.
1962 тәуелсіздік
1962 жылы Батыс Самоа тәуелсіздік алған кезде, Мау қозғалысының көшбасшысы Тупуа Тамасесе Леалофи III-нің кіші інісі және оның ізбасары Тупуа Тамасесе Меаоле, Малиетоа Танумафили II-мен бірге елдің алғашқы мемлекет басшысы болды. Фиаме Мата'афа Фаумуина Мулину'у II (1921–1975), тағы бір жоғары дәрежелі басшы және Мау қозғалысының көшбасшысы Мата'афа Фаумуина Фиаме Мулину'у I-нің ұлы, Самоаның тұңғыш премьер-министрі атанды. 1997 жылдың шілде айында Самоа Конституциясына түзетулер енгізіліп, елдің атауы Самоа болып, ал ресми түрде – Самоа Тәуелсіз Мемлекеті деп өзгертілді.
Жаңа Зеландия Самоадан кешірім сұрады
2002 жылы Жаңа Зеландияның премьер-министрі Хелен Кларк бұрын-соңды болмаған қадам жасап, отаршылдық кезеңде Самоа халқына жасалған Жаңа Зеландияның қарым-қатынасы үшін ресми түрде кешірім сұрады. Кларк кешірімді Самоаның тәуелсіздігінің 40 жылдығы тойланатын Апия қаласында жасады. Кешірім 1918 жылғы тұмау эпидемиясы, 1929 жылы Жаңа Зеландия полициясының қарусыз Мау қозғалысының наразыларын атуы және матайлардың (басшылардың) өз үйлерінен қуылған жағдайларын қамтыды.
Америка Самоасының мауы
Мау қозғалысы 1899 жылы АҚШ-тың Шығыс Самоа аралдарын аннексиялауына қарсы туған, және Батыс және Шығыс Самоа аралдарында да көрініс берді. Ол американдық отаршылдық үкіметке қарсы саяси өзгерістерді жүзеге асыру үшін петицияларға қол қою, сондай-ақ копраға салық салуға қарсылық көрсету сияқты шараларды қамтыды. 1920 жылдары Америка Самоасының Тутуила аймағында Америка Самоа Мау қозғалысы болды. Бұл копра бағасының құбылуы салдарынан пайда болды және американдық әскери-теңіз күштерінің жергілікті самоалықтарға қатысты әрекеттеріне, самоалық әдет-ғұрыптарды, өзін-өзі басқару тұжырымдамаларын және самоалық өмір салтын құрметтемеуіне ашық наразылық білдірді. Бұл қозғалысқа қатысты АҚШ-та жағымды да, жағымсыз да көптеген жаңалықтар тарады. Қозғалыстың жетекшісі Самуэль Рипли, Леоне, Тутуиладан шын мәнінде АҚШ әскери-теңіз күштерінің оны Калифорниядан Америка Самоасына қайтып келе жатқан кемеден түсуге тыйым салуы арқылы қуылды, және ол ешқашан туған жеріне оралуға мүмкіндік алмады. Кейін ол Калифорния штатының Ричмонд қаласының мэрі болды. 1930 жылы Америка Құрама Штаттары Америка Самоасына комиссия жіберді, оның құрамында Гавайи Корольдігі мен Лилиуокалани патшайымын құлатуға қатысқан Гавайи азаматтары болды. Олардың АҚШ-тың позициясын қолдайтын есебі АҚШ саясатына елеулі әсер етті, ал Америка Самоа Мау қозғалысы АҚШ тарапынан толығымен басылды. Дегенмен, оның ықпалы сезіліп тұрды.
Қазіргі заманғы әсерлері
1990 жылы Космо, М.С. Ха Та Фелстил Оратор және Д.Д. Рокит В. құрған самоалық хип-хоп тобы. "The Mau" Мау қозғалысының құрметіне аталған. Топтың ұраны Мау қозғалысының ұранымен бірдей: "Самоа Мо Самоа" ("Самоа самоалықтар үшін"). "The Mau" қазір "Жырақты пікір" тобы ретінде қайта құрылды. Топ әлі де Мау қозғалысының идеяларын тақырыбы ретінде жеткізіп келеді.