Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фиджи королі 1871-1874 жылдары Рату Серу Эпениса Какобау (; кейде Какобау немесе фонетикалық түрде Такомбау деп те жазылады) (шамамен 1815 – 1 ақпан 1883)
King of Fiji from 1871 to 1874
Ratu Seru Epenisa Cakobau (; occasionally spelled Cacobau or phonetically Thakombau) (c.1815 – 1 February 1883)
Өмірбаян
Ол Найрай аралындағы Ломаивитиде Рату Таноа Висавака мен оның тоғыз әйелінің бірі Ади Савусавудың ұлы ретінде дүниеге келді. Вунивалу мен Роко Туи Бау (қасиетті басшы) шамамен бір ғасыр бойы көптеген билік күрестерін өткізді. Бұл күрестер Серудың әкесінің інісі Бау Вунивалуы Науливу Раматеникутудың өліміне және Таноаның Вунивалу болып тағайындалуына әкелді. Бірақ, Таноа Вануа Балаву жанында Роко Туи Бау Рату Раивалуиді өлтіргеннен кейін, сондай-ақ басқа да кісі өлтірулер мен жазалаулар болғаннан кейін, 1832 жылы жер аударылды. Ол екі әйел бауырға үйленді: Лития (Лидия) Саманну және Салоте (Шарлотта) Калиреа Каунилотуна (Роко Туи Баутың қыздары). Мэри Уоллис онымен 1844 жылдың 7 желтоқсанында кездескеннен кейін былай деп сипаттады: "Ол бойы ұзын, жақсы көрінеді, өзінің мәртебесін толық сезінеді және қадір-қасиеттен мүлдем айырылмаған. Ол басына көп мөлшерде шаш жинап, денесіне бірнеше метр жергілікті мата ораған." Серуге Цикинову ("Жүз аяқты") деген есім берілді. Ол христиан дініне аусқаннан кейін, қосымша Епениса (Эбенэзер) есімін қабылдады.
He was born to Ratu Tanoa Visawaqa on Nairai Island, Lomaiviti, and one of his nine wives, Adi Savusavu. The Vunivalu and the Roko Tui Bau (sacred chieftain) had had many power struggles during the course of nearly a century. These struggles led to the death of Seru's paternal uncle, the Vunivalu of Bau, Naulivou Ramatenikutu and the installation of Tanoa as Vunivalu. However, after he killed the Roko Tui Bau, Ratu Raiwalui, near Vanua Balavu, amongst other murders and reprisals, Tanoa was exiled in 1832. He married two sisters, Litia (Lydia) Samanunu and Salote (Charlotte) Qalirea Kaunilotuna (daughters of the Roko Tui Bau). Mary Wallis provided a description of him after meeting with him on 7 December 1844: "He is tall, rather good looking, appears fully aware of his consequence, and is not destitute of dignity. He wore an enormous quantity of hair on his head and several yards of native cloth around his body "
Seru was given the name Cikinovu ("Centipede"), After he converted to Christianity, he also took the additional name of Epenisa (Ebenezer).
Билікке көтерілу
1852 жылдың 8 желтоқсанында Какобау Баудың Вануивалуы болып тағайындалды. Бұрын адам жеген Какобау 1854 жылы миссионер Джеймс Кальверт арқылы христиан дініне көшті және адам жеуден бас тартты. Бау Фиджидің қалған бөлігіне жоғары билікке ие екенін мәлімдеп, өзін Фиджи патшасы деп жариялады. Дегенмен, Какобаудың талабын басқа басшылар қабылдамады, олар оны теңдердің арасындағы біріншісі деп санады. Сондықтан Какобау аралдарды өзінің билігіне бағындыру үшін шамамен он тоғыз жыл бойы үздіксіз соғыс жүргізді. Какобаудың билігіне қарсы басшылардың соңғы, қысқа мерзімді көтерілісі Каба шайқасымен (Бау-Тикинадағы ауыл, Бау аралының жанында) аяқталды. Какобау Тонга патшасының көмегімен көтерілісті жаншып жіберді. Христиан дініне өткеннен кейін, ол шайқас алаңында барлық тұтқындарды кешірді; ескі Фиджи дәстүріне сәйкес, жеңілген ерлер қорланды, өлтірілді және желінді. 1865 жылдың 8 мамырында Витидің тәуелсіз корольдіктерінің конфедерациясы құрылды (Бау, Буа, Какаудров, Лейкеба, Макуата, Надури), ал Какобау Бас Ассамблеяның төрағасы болды. Бірақ екі жыл өткен соң конфедерация Бау патшалығы мен Лау конфедерациясына (Буа, Какаудров, Лаудан тұрады) бөлінді, Какобау бұрынғы патшалықты қабылдады. Шетелдік қоныс аударушылардың қолдауымен ол, ақыры 1871 жылы біріккен Фиджи патшалығын құрып, Левуканы астанасы етіп белгіледі. Ол конституциялық монархия құруға шешім қабылдады және сол жылдың қараша айында алғашқы заң шығару жиналысы өтті. Заң шығару органы мен Министрлер кабинетінде шетелдіктер басымдық құрды. Ол өзінің соғыс таяғын 1874 жылдың 10 қазанында, Фиджидің егемендігі британдық тәжге өткені туралы келісімге қол қойылған кезде Виктория патшайымына сыйға берді. 1932 жылдың қазан айында король Какобаудың соғыс таяғы король Георг V атынан Фиджи заң шығару кеңесінің рәсімдік маңызы бар белгісі ретінде салтанатты түрде пайдалануға ұсынылды.
On 8 December 1852, Cakobau succeeded as Vunivalu of Bau. Cakobau, a former cannibal, was converted to Christianity by the missionary James Calvert and renounced cannibalism in 1854. Claiming that Bau had suzerainty over the remainder of Fiji, he asserted that he was the King of Fiji. However, Cakobau's claim was not accepted by other chiefs, who regarded him, at best, as the first among equals. Cakobau consequently engaged in constant warfare for almost nineteen years to unify the islands under his authority. The last, brief rebellion of chiefs against Cakobau's rule culminated in the Battle of Kaba (a village in Bau Tikina, next to Bau Island). Cakobau crushed the rebellion with the aid of the King of Tonga. Having converted to Christianity, on the battlefield he pardoned all the captives; in accordance with pagan Fijian customs, the defeated men would have been ceremonially humiliated, killed and eaten. On 8 May 1865, a Confederacy of Independent Kingdoms of Viti was established (comprising Bau, Bua, Cakaudrove, Lakeba, Macuata, Naduri), with Cakobau as Chairman of the General Assembly. Two years later, however, the confederacy split into the Kingdom of Bau and the Confederation of Lau (comprising Bua, Cakaudrove, Lau), with Cakobau assuming kingship of the former. Supported by foreign settlers, he finally succeeded in creating a united Fijian kingdom in 1871, and established Levuka as his capital. He decided to set up a constitutional monarchy, and the first legislative assembly met in November of that year. Both the legislature and the Cabinet were dominated by foreigners. He gave his war club to Queen Victoria on 10 October 1874 when the Deed of Cession by which the sovereignty of Fiji passed to the British Crown was signed. In October 1932, King Cakobau’s war club was presented, on behalf of King George V, for ceremonial use as the Ceremonial mace of the Legislative Council of Fiji.
Билікті беру
Америка Құрама Штаттарының үкіметі Какобаудың біріккен Фиджи ұлтының патшасы болу құқығын оның басқа басшылар қабылдамас бұрын-ақ мойындады. Бірақ, бұл оның пайдасына ұзақ уақытқа соқпады. Американ үкіметі оны 1849 жылы американ консулы Джон Браун Уильямның Нукулау аралындағы үйіне жасалған өрт шабуылы үшін жауапты деп таныды (Какобау тіпті Ванували болғанға дейін, тіпті Патша да емес еді), және 44 000 доллар өтемақы талап етті. Реван басшыларының тудырған қарызын төлей алмағандықтан және американдық басқыншылық пен аннексиядан қорқып, Какобау аралдарды Ұлыбританияға беруге шешім қабылдады. Ол және оның дипломатиялық делегациясы анексияны тойлау үшін Сиднейге аттанды, онда олар қызылшаға ұшырады. Олардың елге оралуы эпидемияға әкеп соқты. Какобау Фиджидегі екінші ең жоғары басшы лауазымын – Бау Вунивалу атағын сақтап қалды, және ресми түрде Фиджидің ең жоғары және басым басшылық атағын – Тюи Вити немесе Фиджидің Бас басшысын Ұлыбритания королевасы Викторияның тұлғасына табыс етті. Бұл атақ оның ұрпақтары 2012 жылдың 14 наурызында Басшылар кеңесі таратылғанға дейін сақтап келді, соның нәтижесінде Елизавета II соңғы Бас басшы болды. Ол 1883 жылдың 1 ақпанында қайтыс болғанға дейін тыныш өмір сүрді.
The United States government had recognised Cakobau's claim to kingship over a united Fijian nation, long before his claims were accepted by his fellow chiefs. In the long term, however, this was not to count in his favour. The American government held him responsible for an arson attack against the Nukulau Island home of John Brown William, the American Consul, in 1849 (before Cakobau was even the Vunivalu, let alone King), and demanded $44,000 compensation. Unable to pay the debt caused by the Rewan Chiefs, and fearing an American invasion and annexation, Cakobau decided to cede the islands to the United Kingdom. He and his diplomatic party sailed to Sydney to celebrate the annexation, where they contracted measles. Their return triggered an epidemic. Cakobau retained his position as Fiji's second most senior chief the title of Vunivalu of Bau, and formally ceded the highest and most precedent Chiefly title of Tui Viti or Paramount Chief of Fiji to the person of Her Majesty Queen Victoria. This title continued to be held by her descendants, until the de establishment of the Great Council of Chiefs on 14 March 2012, making Elizabeth II the last Paramount Chief. He lived quietly until his death on 1 February 1883.
Мұра
Фиджидің бірнеше көрнекті тұлғалары Какобаудың тікелей ұрпақтары болды. Оның шөбересі, Рату сэр Джордж Какобау, Какобаудың үшінші ұлынан тараған, Фиджидің тұңғыш тума жерлі генерал-губернаторы ретінде 1973-1983 жылдары қызмет етті, ал қазіргі Фиджидің бірінші премьер-министрі және екінші президенті Рату сэр Камисе Мара Какобаудың екінші қызы Ади Асенака Какуа Вуикабадан тараған. 2009 жылы Фиджи президенті болған және қазіргі уақытта Фиджидің өкілдер палатасының спикері болып табылатын Рату Эпели Найлатикау Какобауның немересі Ади Лития Какобаудың немересі. Рату Эпели сонымен қатар парламентарий және бұрынғы оппозиция басшысы Ро Теймуму Кепаның туысы, ол Ади Лития Какобаудың кіші қарындасы Ади Теймуму Вуикабадан тараған. Кейбір саяси қайраткерлер де Какобау ұрпақтары, соның ішінде Ұлттық федерация партиясының бұрынғы президенті және бұрынғы парламент мүшесі Роко Тупу Драунидало.
Several of Fiji's leading figures were direct descendants of Cakobau. His great grandson, Ratu Sir George Cakobau who descended from Cakobau's third son, served as Fiji's first native born Governor General from 1973 to 1983, while Ratu Sir Kamisese Mara, modern Fiji's first Prime Minister and second President descended from Cakobau's second daughter, Adi Asenaca Kakua Vuikaba. Ratu Epeli Nailatikau, who became President of Fiji in 2009 and currently the speaker of Fiji's House of Representatives, is a grandson of Cakobau's granddaughter, Adi Litia Cakobau. Ratu Epeli is also a cousin of parliamentarian and former leader of opposition Ro Teimumu Kepa, who descends from Adi Teimumu Vuikaba, the younger sister of Adi Litia Cakobau. A number of other political figures are also descendants of Cakobau, including Roko Tupou Draunidalo, former President of the National Federation Party and a former Member of Parliament.