Кіріспе

Фиджи королі 1871-1874 жылдары Рату Серу Эпениса Какобау (; кейде Какобау немесе фонетикалық түрде Такомбау деп те жазылады) (шамамен 1815 – 1 ақпан 1883)

Өмірбаян

Ол Найрай аралындағы Ломаивитиде Рату Таноа Висавака мен оның тоғыз әйелінің бірі Ади Савусавудың ұлы ретінде дүниеге келді. Вунивалу мен Роко Туи Бау (қасиетті басшы) шамамен бір ғасыр бойы көптеген билік күрестерін өткізді. Бұл күрестер Серудың әкесінің інісі Бау Вунивалуы Науливу Раматеникутудың өліміне және Таноаның Вунивалу болып тағайындалуына әкелді. Бірақ, Таноа Вануа Балаву жанында Роко Туи Бау Рату Раивалуиді өлтіргеннен кейін, сондай-ақ басқа да кісі өлтірулер мен жазалаулар болғаннан кейін, 1832 жылы жер аударылды. Ол екі әйел бауырға үйленді: Лития (Лидия) Саманну және Салоте (Шарлотта) Калиреа Каунилотуна (Роко Туи Баутың қыздары). Мэри Уоллис онымен 1844 жылдың 7 желтоқсанында кездескеннен кейін былай деп сипаттады: "Ол бойы ұзын, жақсы көрінеді, өзінің мәртебесін толық сезінеді және қадір-қасиеттен мүлдем айырылмаған. Ол басына көп мөлшерде шаш жинап, денесіне бірнеше метр жергілікті мата ораған." Серуге Цикинову ("Жүз аяқты") деген есім берілді. Ол христиан дініне аусқаннан кейін, қосымша Епениса (Эбенэзер) есімін қабылдады.

Билікке көтерілу

1852 жылдың 8 желтоқсанында Какобау Баудың Вануивалуы болып тағайындалды. Бұрын адам жеген Какобау 1854 жылы миссионер Джеймс Кальверт арқылы христиан дініне көшті және адам жеуден бас тартты. Бау Фиджидің қалған бөлігіне жоғары билікке ие екенін мәлімдеп, өзін Фиджи патшасы деп жариялады. Дегенмен, Какобаудың талабын басқа басшылар қабылдамады, олар оны теңдердің арасындағы біріншісі деп санады. Сондықтан Какобау аралдарды өзінің билігіне бағындыру үшін шамамен он тоғыз жыл бойы үздіксіз соғыс жүргізді. Какобаудың билігіне қарсы басшылардың соңғы, қысқа мерзімді көтерілісі Каба шайқасымен (Бау-Тикинадағы ауыл, Бау аралының жанында) аяқталды. Какобау Тонга патшасының көмегімен көтерілісті жаншып жіберді. Христиан дініне өткеннен кейін, ол шайқас алаңында барлық тұтқындарды кешірді; ескі Фиджи дәстүріне сәйкес, жеңілген ерлер қорланды, өлтірілді және желінді. 1865 жылдың 8 мамырында Витидің тәуелсіз корольдіктерінің конфедерациясы құрылды (Бау, Буа, Какаудров, Лейкеба, Макуата, Надури), ал Какобау Бас Ассамблеяның төрағасы болды. Бірақ екі жыл өткен соң конфедерация Бау патшалығы мен Лау конфедерациясына (Буа, Какаудров, Лаудан тұрады) бөлінді, Какобау бұрынғы патшалықты қабылдады. Шетелдік қоныс аударушылардың қолдауымен ол, ақыры 1871 жылы біріккен Фиджи патшалығын құрып, Левуканы астанасы етіп белгіледі. Ол конституциялық монархия құруға шешім қабылдады және сол жылдың қараша айында алғашқы заң шығару жиналысы өтті. Заң шығару органы мен Министрлер кабинетінде шетелдіктер басымдық құрды. Ол өзінің соғыс таяғын 1874 жылдың 10 қазанында, Фиджидің егемендігі британдық тәжге өткені туралы келісімге қол қойылған кезде Виктория патшайымына сыйға берді. 1932 жылдың қазан айында король Какобаудың соғыс таяғы король Георг V атынан Фиджи заң шығару кеңесінің рәсімдік маңызы бар белгісі ретінде салтанатты түрде пайдалануға ұсынылды.

Билікті беру

Америка Құрама Штаттарының үкіметі Какобаудың біріккен Фиджи ұлтының патшасы болу құқығын оның басқа басшылар қабылдамас бұрын-ақ мойындады. Бірақ, бұл оның пайдасына ұзақ уақытқа соқпады. Американ үкіметі оны 1849 жылы американ консулы Джон Браун Уильямның Нукулау аралындағы үйіне жасалған өрт шабуылы үшін жауапты деп таныды (Какобау тіпті Ванували болғанға дейін, тіпті Патша да емес еді), және 44 000 доллар өтемақы талап етті. Реван басшыларының тудырған қарызын төлей алмағандықтан және американдық басқыншылық пен аннексиядан қорқып, Какобау аралдарды Ұлыбританияға беруге шешім қабылдады. Ол және оның дипломатиялық делегациясы анексияны тойлау үшін Сиднейге аттанды, онда олар қызылшаға ұшырады. Олардың елге оралуы эпидемияға әкеп соқты. Какобау Фиджидегі екінші ең жоғары басшы лауазымын – Бау Вунивалу атағын сақтап қалды, және ресми түрде Фиджидің ең жоғары және басым басшылық атағын – Тюи Вити немесе Фиджидің Бас басшысын Ұлыбритания королевасы Викторияның тұлғасына табыс етті. Бұл атақ оның ұрпақтары 2012 жылдың 14 наурызында Басшылар кеңесі таратылғанға дейін сақтап келді, соның нәтижесінде Елизавета II соңғы Бас басшы болды. Ол 1883 жылдың 1 ақпанында қайтыс болғанға дейін тыныш өмір сүрді.

Мұра

Фиджидің бірнеше көрнекті тұлғалары Какобаудың тікелей ұрпақтары болды. Оның шөбересі, Рату сэр Джордж Какобау, Какобаудың үшінші ұлынан тараған, Фиджидің тұңғыш тума жерлі генерал-губернаторы ретінде 1973-1983 жылдары қызмет етті, ал қазіргі Фиджидің бірінші премьер-министрі және екінші президенті Рату сэр Камисе Мара Какобаудың екінші қызы Ади Асенака Какуа Вуикабадан тараған. 2009 жылы Фиджи президенті болған және қазіргі уақытта Фиджидің өкілдер палатасының спикері болып табылатын Рату Эпели Найлатикау Какобауның немересі Ади Лития Какобаудың немересі. Рату Эпели сонымен қатар парламентарий және бұрынғы оппозиция басшысы Ро Теймуму Кепаның туысы, ол Ади Лития Какобаудың кіші қарындасы Ади Теймуму Вуикабадан тараған. Кейбір саяси қайраткерлер де Какобау ұрпақтары, соның ішінде Ұлттық федерация партиясының бұрынғы президенті және бұрынғы парламент мүшесі Роко Тупу Драунидало.