Кіріспе

Маори су кемелері, әдетте каноэ. Вака – маорилердің су кемелері, көбінесе балық аулау және өзенмен жүзу үшін қолданылатын кішкентай, әшекейсіз каноэлерден (вака тиваи) бастап, үлкен, әсемделген соғыс каноэларына (вака тауа) дейін, ұзындығы шамалы болатын кемелер. Жаңа Зеландияда табылған ең көне каноэ қалдықтары Тасман округінің шалғай аймағындағы Анавека сағасынан табылды және радиокөміртектік талдау бойынша шамамен 1400 жылға жатсады. Каноэ Жаңа Зеландияда салынған, бірақ сол кездегі басқа полинезиялық кемелердің стиліне сай, өте күрделі кеме болды. 1970 жылдан бері Тынық мұхитының басқа аймандарына теңіз саяхаттары үшін шамамен 20 метрлік сегіз ірі қос қабықты каноэ салынды. Олар ежелгі Меланезия және Полинезия ерекшеліктерін қамтитын, заманауи және дәстүрлі материалдардың қоспасынан жасалған.

Вака тау (соғыс каноэлері)

Вака-тауа (маори тілінде вака – «каноэ», ал тауа – «армия» немесе «соғыс отряды») – 80 дейін адаммен жүретін үлкен каноэлер, ұзындығы шамамен … (көрсетілмеген) метрге жетеді. Үлкен вакалар, мысалы, Ngā Toki Matawhaorua, әдетте күрделі өрнектелген және безендірілген, бір тілімнен ойылып жасалған негізгі корпус, сондай-ақ өрнектелген тік басы мен артқы тақтасынан тұрады. Кейбір каноэлерде бортты көтеру үшін бойлық тақтайша орнатылады, бұл су өткізбеуді жақсартады және толқынды теңізде негізгі корпус бөліктерінің деформациясын болдырмайды. Корпусты нығайту үшін, мысалы, 200 жылдық Те Виника дизайнында, корпустың ішкі және сыртқы жағында, жүкленген су сызығынан жоғары бойлық балка немесе тіреу орнатылады. Маори мәдениетінің жаңаруымен бірге, вака-тауа жасау көбейді, әдетте олар тайпалық топтардың тапсырысымен салтанатты шараларда қолданылады. Дәстүр бойынша, соғыс каноэсі өте қасиетті саналған. Онда пісірілген тағамға рұқсат етілмеген, ал вакаға тек борт арқылы кіруге болған, ал басы мен қақпағы әсемделген күшті символымен безендірілген. Каноэлер көбінесе қара немесе ақ түспен боялған, қара түс – өлімді білдірген. Басты түс – қызыл, ол қасиеттілік (тапу) символы болған. Кейде вака өлген басшының ескерткіші ретінде тік қойылып, қисық корпусының астыңғы бөлігіне өрнек салынған. Мушкет соғысы кезінде маорилер миссионерлерге вакалар арасындағы шайқастар теңізде өткенін, мақсаты – жау каноэсіне жоғары жылдамдықпен шабуыл жасап, оны суға батыру немесе аударып түсіру болғанын айтқан. Жаулар өлтірілген, суға тасталған немесе адам жеу үшін немесе әйел болса, құл ретінде қолданылған. Бұл сипаттама 1642 жылы Алтын шығанақта Абель Тасман кемесіне жасалған шабуылға сәйкес келеді, онда маори катамараны голландтық қайықты соғып, төрт голланд теңізшісі қаза тапқан.

Дәстүрлі құрылыс

Классикалық кезеңде (1500 – 1770 жылдар аралығында) хапу тотара ағашын таңдап, оны кесуге бірнеше жыл бұрын дайындаған. Тотара – жеңіл, табиғи майлы, тез шірімейтін ағаш. Бұл үшін ағаштың бір жағындағы қабығын жойып, жерді тазартып, жұмысшылар үшін азық-түлік егу қажет болды. Ән мен дұғадан кейін ағаштың түбін отпен қыздырып, қолмен кесу арқылы кесіп түсіретін. Әуе тамырлары бар аса үлкен ағашқа 3 метр биіктікте ағаштан платформа салынды. Осы платформаға 2,5 метрдей ұзындықтағы алып токи (балта) ілінді. Токидің ұзын осі жоғарғы бөлігіне байланып, ол маятниктей алға-артқа қозғалды. Ұзын осінің екі жағына ауыр тастар байланып, токидің қимылына инерция берді. Токи кері тартылып, босатылғанда, оттан әлсіреген ағашқа кесігі тиді. Осылайша үлкен ағашты кесуге екі-үш апта уақыт кетіп жататын. Ағаш кесілген соң, басы мен бұтақтары алынып, содан кейін бас дизайнердің басшылығымен от пен қолмен кесу арқылы корпус дөңгеленді. Тас балтамен салыстырмалы түрде жұмсақ, бірақ үнемі қайталап соққы беру арқылы жұмыс істелді. Балтаның металл бөлігін суға батырып, байланыстың тығыздығын арттырып, жақсы ұстауға мүмкіндік берді. Пішінді жасау аяқталғаннан кейін, 3–4 тонна салмақты тікелей өзенге немесе өзенге рауподан жасалған бірнеше арқандармен тартылды. Кейбір адамдар ваканы алға тартса, енді біреулері оны төмендікке түскенде тежеп тұрды. Осы кезеңде апаттар жиі кездесетін. Тегіс емес жерде дөңгелектер мен сырғалар ретінде жас өсімдіктер пайдаланылды. Соңғы пішінді жасау папакаингаға жақын жерде, тамаққа жақын болу үшін жүргізілді. Егер құрылыс жақсы жүрсе, ваканы жасауға бір жыл уақыт кетіп жататын, бірақ апат немесе маңызды адамның қазасы болса, оны тоқтататын. Мұндай аяқталмаған вакалар байланыс орнағаннан кейін табылған. Көптеген үлкен вакалар бірнеше бөліктен құралып, зығыр арқанмен тігілген. Саңылауларға кішкентай штифттер салынып, суға батқанда кеңейіп, жабысатын. Ағаш шайыры да саңылауларды жабу үшін қолданылды. Аяқталған үлкен ваканың салмағы шамамен үш тоннаға жететін, оны ондаған жылдар бойы пайдалануға болады. Барлық үлкен вакалардың аттары болды және олар мақтаныш пен құрмет нысаны болды. Суретте ерекше биік борты бар вака-тауа бейнеленген. Жүктелген вака-тауаның ерекшелігі – 400–500 мм төменгі борт болды, ол жақсы ауа-райы болмаса, теңізге қауіпті ететін. Бір немесе екі жас жігіт суды сығып шығаруға арналған болса да, кеме қауіпсіздікке кепілдік бермейтін. Қолданылатын тотара ағашы – жеңіл, жергілікті подкарп, тіпті кесілгеннен кейін де табиғи майларын сақтайды. Бұл ағаштың жарылуы мен сынуын болдырмады. Анжела Балара олардың тек жақсы ауа-райы болғанда ғана теңізге шығатынын атап өтті. Кук бұғазынан өткен бір сапар бір аптаға кешікті, себебі саяхатшылар жақсы ауа-райын күтті. Миссионер Уильям Уильямс, Генри Уильямстың ұлы, вака-тауа сапарының тамақ іздеу және жақсы ауа-райын күту қажеттілігіне байланысты тыныш өтетінін айтты. 1974 жылғы Ұлттық кино бөлімшесінің "Таахере Тикитики" атты деректі фильмінде маори каноясының жасалуы көрсетілген, "Таахере Тикитики" вака-тауаның 18 айлық құрылысы жазылған. Вака Маори патшайымы Те Арикинуи Даме Те Атайрангиаху тапсырысы бойынша, Tūrangawaewae Marae-де шебер ойшы Пири Путапумен салынған. Дэвид Симс режиссерлік еткен фильм осы мәдени тоханканың құрылысына көзбен шолу болып табылады.

Дәстүрлі желкендер

Тасман 1642 жылдың желтоқсанында қазіргі Тасман округінің Алтын шығанағында оның кемелеріне шабуыл жасаған екі ваканың Тинганг желкені деп аталатын желкені болғанын атап өтті. Кейіннен 1830 жылдардан бастап ерте еуропалықтар маори желкендерінің қолданылуы, сыртқы түрі мен материалдары туралы егжей-тегжейлі сипаттама берді. Жаңа Зеландияда аймақтық айырмашылықтар болғанымен, көптеген желкендер уақытша болды және бірнеше минут ішінде көтеріліп немесе түсіріліп тастауға болатын. Әдетте, зығырдан, ти жапырақтарынан немесе рауподан (буруш) немесе олардың қоспасынан жасалған үшбұрышты желкен, баудан үштен бір бөлігіне дейін артқа орнатылатын. Рауподан жасалған желкен әлдеқайда жеңіл болды. Мачта мен ауланың тіректерінің диаметрі кішкентай, ал ауласы жіңішке, биік, ұзын және желкенге бекітілген, сондықтан конструкция бір бөлік ретінде көтерілді. Желкеннің алдыңғы және артқы жиектеріне иірімдер тігіліп, олар тіректеріне бекітілді. Нельсонға дейін оңтүстікке қарай кең таралған танекаха (селерий қарағайы) бұтақтары бағаланды, себебі ол тік, мықты және икемді ағаш еді. Ағаштан шығатын қызыл таниндің маорилерге ұнатуы да қосымша артықшылық болған болуы мүмкін. Үшбұрышты желкеннің жоғарғы нүктесі ең қысқа болды және көбінесе желдің бағытын көрсетуге арналған қауырсыннан жасалған әшекейлермен безендірілді. Мачта алдыңғы, артқы және екі бүйірлік тұтқалармен бекітілді. Желкен бұрышын басқаруға арналған арқан ауланың жоғарғы жағынан тікелей арқан ұстаушыға дейін созылды, бірақ алғашқы британдық теңізшілер арқанды байлап тастауды сынға алды. Вакада кіл немесе орталық тақта болмағандықтан, желкен тек желдің бағытымен ғана қолданылды, бұл желге қарсы жүзуге кедергі келтірді. Көбінесе үлкен вакаларда бірдей өлшемдегі екі желкен қолданылды. Жұмсақ корпусының арқасында вака желдің бағытымен айтарлықтай жылдамдықпен жүзе алатын. Желкенді түсіргенде, ол екі тіректің айналасына оралып, қайықтың ортасына, ескекшілер арасына қойылатын. Кейде желкенге басқа материалдан жасалған өрнектер тігілетін. Дәстүрлі вака желкенінің жалғыз белгілі мысалы Британ мұражайында сақталады. Вака суға батып кетуі де сирек емес еді, корпусты судан құтылу үшін бұрып, содан кейін суды шығарып тастау қажет болатын. Бұл үшбұрышты желкен, тік мачтасымен және жоғары бұрышты спиртті желкенімен Маркез аралдарында қолданылатын желкенге ұқсас. Жаңа Зеландияда Society аралдары типті жарты ай тәрізді желкенді пайдалану туралы мәліметтер болғанымен, олар сирек кездесетін сияқты және мысалдары жоқ.

Технологиялық өзгерістер

1769 жылы Джеймс Кук пен әсіресе 1772 жылы Марион Дю Фрестің Жаңа Зеландияда ұзақ уақыт болғаннан кейін, маорилер темір мен болат алу мүмкіндігіне ие болды, бұл материалдар маори мәдениетімен байланыс орнағанға дейін болған емес. Маорилер бұл материалдың, әсіресе ою-өрнек жасау үшін, жоғары сапалы екенін тез түсінді. Маорилер теңізшілерден балыққа айырбастау үшін кеме дөңгелегінде кеме тырнақтарын кескіштейлеп қайрауды сұрауға үйренді. 1779-1820 жылдар аралығы бұл кезең маори ағаш ою өнерінің алтын ғасыры деп аталады. Ою өнерінің көп бөлігі вака тауаға шолуланды. 19 ғасырдың ортасында, 1835 жылдан бастап, еуропалықтардың көптеп қоныстануы және кемелердің келуі кеме қайықтарының қолжетімділігін арттырды, соның салдарынан маорилер вакаға қарағанда оларды жиі пайдалана бастады. 1839 жылы Аралдар шығанағына 100 кеме келді. Бұл үрдіс 1830 жылдары Марсден мен Уильямс сияқты миссионерлердің назарына ілікті. Кеме қайықтары, кеңірек және жеңіл болғандықтан, жүк тасымалдауға жақсырақ, тұрақтырақ және желге қарсы жүзу үшін желкендермен жабдықталған. Кеме қайықтарын пайдалану кеңінен таралды, себебі көптеген маорилер Жаңа Зеландияда да, Тынық мұхитында да түрлі теңіз кемелерінде, мысалы, тері және кит аулау, сондай-ақ сауда кемелерінде жұмыс істеді. Жер соғыстары кезінде жауынгерлерді тасымалдау үшін ваканы аз қолданды: 1863 жылы Вайкато науқаны басталғанда, үкіметтік күштер бүлікшілердің байланысын қиындату үшін Вайкато өзенінде және оның салаларында тапқан барлық вакаларды батыруға тырысты. Кейіннен олардың ең жақсы үлгілері Окленд соғыс ескерткіш мұражайына қойылды.

Теңізге жүретін каноэлер

Теңізге шығатын вака, олардың өлшеміне қарамастан, ескекпен де жүргізілуі мүмкін, бірақ желкенмен жүзгенде ең жоғары жылдамдыққа жететін. Жаңа Зеландияның полинезиялық қоныс аударушылары үлкен вакаларда Жаңа Зеландияға келді; аңыз бойынша, олардың кейбіреулері екі корпусты вака hourua болған деседі. Осы вакалармен байланысты есімдер мен әңгімелер ауызша тарихта (kōrero o mua) сақталған, бірақ қоныс аударушылардың ұрпақтары көбейіп, іви (тайпалар) мен хапу (кіші тайпалар) болып бөлінген кезде күндері, есімдері, уақыты мен бағыттары шатасқан. Сондықтан, «вака» сөзі бір көшпенді каноэ халқынан тараған івилердің конфедерациясын білдіреді. 1992 жылы Хекенукумай Бусби дәстүрлі әдістер мен материалдарды пайдаланып, Те Аурере, вака hourua салды. Одан бері ол Тынық мұхиты арқылы Гавайи, Таити, Маркиз аралдары, Жаңа Каледония және Норфолк аралына сапар жасады, сондай-ақ полинезиялық навигация әдістерін қолдана отырып, Те Ика а Мауиді бірнеше рет айналып өтті. Капитан Кук заманында-ақ сирек кездесетін вака ama, 19 ғасырдың басында жадтан мүлдем шығып қалған. Дегенмен, вака ama термині ежелгі әңгімелерде кездеседі, мысалы, 1854 жылы Грей жариялаған Мауи туралы әңгімеде және бірнеше ескі waiata-да; Трегеар да вака ama-ны «маоридің мүлігі» деп атап, «Осы каноенің астында Мауи әйелінің інісі Ираваруды итке айналдырмас бұрын басып тастаған. Екі корпусты каноэ де, вака ama да маорилер арасынан мүлдем жоғалып кеткен, сондықтан қазіргі заманда өмір сүріп жатқан ешбір маори оларды Жаңа Зеландияда көрген-көрмегені күмәнді» дейді. Кук бұғазының Хоровануа жағалауындағы батпақтарда екі сыртқы жүзбек табылса, тағы бір жүзбек Крайстчерч маңындағы Монкс үңгірінен табылды. Үш жүзбек те қысқа болғандықтан, маорилердің сыртқы жүзбектері кішкентай болған және тек тыныш суларда ғана пайдаланылған. Еуропалықтардың алғашқы қоныстану жылдарында жазылған ама және киато сияқты сыртқы жүзбектің бөліктеріне қатысты маори сөздері, маорилердің сыртқы жүзбекті канояларының пішіні орталық Полинезиядан белгілі канояларға ұқсас болғанын көрсетеді. 1990 жылдардан бері, 1980 және 1990 жылдары Пасифика елдерінен Жаңа Зеландияға әкелінген вака ama жарыстары, гавайилік немесе таитилік үлгідегі жоғары технологиялық каноэлерді пайдалану және жұмыс схемаларының көмегімен маори арасында күнделікті танымал спортқа айналды, көбінесе жаз айларында өткізілетін мәдени фестивальдардың бөлігі ретінде өткізіледі.

Пайдаланылған басқа материалдар

Кейбір вакалар, әсіресе Чатем аралдарында, дәстүрлі каноэ емес, рауподан (қамыстың бір түрі) немесе зығыр сабақтарынан жасалған. 2009 жылы Okeanos Foundation for the Sea және Salthouse Boatbuilders ұйымдары шыны талшықтан жасалған корпустары бар вака мона / вака hourua флотын құрды. Олардың бірі – Хаунуи – Жаңа Зеландиядағы Te Toki Voyaging Trust қорына сыйға тартылды. 2011 жылдың сәуір айында Te Puni Kokiri, Маори даму агенттігі, Окленд тайпасымен бірлесіп, жергілікті маори мәдениетін насихаттау мақсатында вака пішіндес ПВХ пластикалық павильон салу туралы хабарлады. Бұл құрылыс, бұқаралық ақпарат құралдарында "Тупер вака" деп аталды, 2011 жылдың қыркүйек айында Жаңа Зеландияда өткен регбиден әлем чемпионатына келген әуесқойлар үшін шағын конференц-зал болды. 2 миллион долларлық қаржының көп бөлігі үкіметтен түсті, ал тайпа 100 000 доллар үлестіріп, шара аяқталғаннан кейін меншік құқығын сақтап қалды. Телевизияда көрсетілген бейнеде бұл негізінен отыруға арналған орындармен, үстелдермен және бармен жабдықталған жарнамалық құрал екені көрінді. Бұқаралық ақпарат құралдарының мәлімдемесіне сәйкес, ол көпшілікке ашық болмайды. Шотландия Ұлттық мұражайындағы вака тауа Те Тухононы маори шебері Джордж Нуку қалпына келтіріп, жоғалған бөліктерін қайта жасау үшін оюлы полиметилметакрилаттан (PMMA) пайдаланып, жартылай қалпына келтірді.

Қарым-қатынас мағыналары

"Вака" сөзі кең мағынада "ыдыс", "контейнер" немесе "көлік құралы" деп аударылуы мүмкін. Вака-хуиа – құндылықтарды (таонга) сақтауға арналған, ойылған және өрнектелген ыдыс, оның ішінде қазір құрып кеткен хуия (Heteralocha acutirostris) құсының бағалы құйрық қауырсындары, олар шашқа безендіріп тағылады. Қазіргі маори тілінде "вака" сөзі машиналарды (сондай-ақ транслитерацияланған "мотока" терминімен бірге) білдіреді, ал "вака рере рани" – ұшақ, ал "вака хари хину" – мұнай танкері. "Вака нихо" (жабдық контейнері) – автомобильдің беріліс қорабы. "Вака" жалпы көлік туралы айту үшін қолданылуы мүмкін, мысалы, "Te Manatū Waka" (Көлік министрлігі) және "Waka Kotahi" (Жаңа Зеландия Көлік Агенттігі). "Вака" сондай-ақ Жаңа Зеландияға көшіп келген каноэ экипажының ұрпақтарынан тараған және белгілі бір аумақты мекендеген туыстық топты да білдіруі мүмкін. Осындай "вака" бірнеше iwi (тайпа) құрауы мүмкін.