Кіріспе

Көп корпусты қайық

Тримаран (немесе қос сыртқы тіреу) – негізгі корпусы мен екі кіші сыртқы корпусынан (немесе "қалқымалы бөліктерінен") тұратын, негізгі корпусқа бүйірлік балкалармен бекітілген көп корпусты қайық. Көптеген қазіргі тримарандар демалыс немесе жарыс үшін арналған желкенді яхталар, ал қалғандары – паромдар немесе әскери кемелер. Олар Оңтүстік-Шығыс Азияның аустронезиялық мәдениеттерінің дәстүрлі қос сыртқы тіреулі корпустарынан шыққан; әсіресе Филиппин мен Шығыс Индонезияда, ол дәстүрлі балық аулау қайықтарының басым корпустық дизайны болып табылады. Қос сыртқы тіреулер ескі катамаран және бір сыртқы тіреулі қайықтардың дизайнынан дамиды. Осы терминді Украинада туған, көп корпустық конструкциялардың пионері Виктор Тчетчет ойлап тапқан деп саналады. Тримарандар негізгі корпустан екі жағынан балка, қанат немесе басқа да конструкциялармен сыртқы қалқымалы бөліктерге қосылады. Полинезия тілінде корпус, әрбір қалқымалы бөлік және жалғаушы бөліктер тиісінше вака, ама және ака деп аталады (бірақ тримарандар дәстүрлі полинезиялық емес, себебі олар бір сыртқы тіреулі және катамаран конфигурацияларын қолданады).

Тарих

Бірінші қос арматуралы қайықтар австронезиялықтар тарапынан жасалған және бүгінгі күнге дейін Оңтүстік-Шығыс Азияның теңіз жағалауындағы дәстүрлі балықшылармен кеңінен қолданылып келеді. Олар бұрынғы бір арматуралы қайықтардың желге қарсы бұрылғандағы тұрақсыздығы мәселесін шешу үшін дамыған. Дегенмен, қос арматуралы қайықтар Микронезия мен Полинезиядағы австронезиялықтар арасында дамыған жоқ (батыс Меланезияда болғанымен), олардың орнына бір арматуралы қайықтар мен катамарандар пайдаланылды. Қос арматуралы соғыс кемелері Оңтүстік-Шығыс Азия теңіз аймағында ежелгі заманнан бастап ерте заманға дейін кеңінен қолданылды. Мысалдарға қаракоа, ланонг кнабат боголоу және Боробудур кемелері жатады. Колониялық кезеңде еуропалықтар оларды көбінесе "проа" деп атады, бұл жалпы термин бір арматуралы қайықтарды және тіпті арматурасыз жергілікті кемелерді де білдіруі мүмкін.

20 ғасыр

Көңіл көтеруге арналған катамарандар мен тримарандар 1960 және 1970 жылдары кең танымал болды. Қазіргі заманғы желкенді тримаранды әуесқойлармен дамыту 1945 жылы АҚШ-қа эмиграциялаған украин Виктор Тчетчеттің еңбегімен басталды. Ол теңіз фанерасынан екі тримаран жасады, олардың ұзындығы шамамен 24 фут (7 метр) болды. Ол "тримаран" терминін енгізгені үшін есептеледі. Джим Браун, Эд Хорстман, Джон Марплз, Джей Кантола, Крис Уайт, Норман Кросс, Дерек Келсалл және Ричард Невик сияқты басқа да дизайнерлер оның ізімен ерді, осылайша тримаранды жаңа деңгейдегі өнімділік пен қауіпсіздікке жеткізді. Үйде жасалған қозғалыстың артынан өндіріс үлгілері қолжетімді болды. Кейбір тримарандар "күндізгі кемелер" ретінде жобаланған, оларды автомобиль тіркемесімен тасымалдауға болады. Оларға F 27 Sport Cruiser және John Westell-дің түпнұсқалық бүктелетін қанаттары бар тримарандары (кейіннен Quorning Dragonfly-де де қолданылған осы бүктеу жүйесін пайдалана отырып) және басқа да Farrier – Corsair бүктелетін тримарандары кіреді. Қазіргі заманғы батыстық тримарандар көбінесе танья немесе краб тырнақтары сияқты австронезиялық желкендерді қолданбайды. Олар стандартты Бермудалық желкенін пайдаланады. Тримарандар әдетте айтарлықтай кең болады. Сонымен қатар, тримаранның қанаттары үлкен желкенді ұстап тұру үшін аутригерлі каноэлерге қарағанда әлдеқайда жақсы жүзеді. Олар суға терең батқанда кедергі тудырады, ал бату деңгейі риф жасау қажеттігін көрсетеді. Өнімділік тұрғысынан, Доранның (1972) желге қарсы максималды жылдамдық, максималды жылдамдық және желмен жүргендегі жылдамдық бойынша объективті салыстыруы Филиппиннің дәстүрлі екі аутригерлік винтасы мен Каролина аралдарының бір аутригерлік васы қазіргі тримараннан жоғары екенін көрсетті.

Қауіпсіздік

Тримаранның қауіпсіздік ерекшеліктеріне бірнеше герметикалық бөліктері бар амас, барлық басқару элементтерінің тікелей пилот кабинасына келгені, соқтығысқа арналған бөлек қабырға, пилот кабинасын жартылай немесе толығымен жабатын жабындылар немесе желқалқандар, сондай-ақ пилот кабинасынан суды жылдам шығаруға арналған дренаж тесіктері кіреді. Тримарандардың көлденең бұрылуынан гөрі, тік осінен аударылуы (pitchpole) ықтималдығы жоғары, себебі олардың жақтан тұрақтылығы мен жылдамдығы артық. Құлаған тримаранды бір корпусты қайыққа қарағанда тік ету қиынырақ. Көбінесе, тік етілген тримарандардың мачтасы мен такелажы ауыр зақымдануы мүмкін, бірақ көптеген заманауи және ежелгі тримарандар осы әдіспен тік етуге арналған. Құлаған тримаранның кормасын бауға қарай немесе бауын кормаға қарай тартып тұру арқылы оны ұшымен-құйрығымен айналдыруға болатыны дәлелденді. Бірнеше конструкциялық ерекшеліктер тік осінен аударылу қаупін азайтады; оларға желдің қарсылығын азайту үшін жасалған ашық тоқымалы қанатты торлар, сондай-ақ суды оңай төгуге арналған палубалар мен торлар жатады. Көлденең аударылудың алдын алудың ең жақсы жолы – қатты ауа райында желкендерді төмендету.

Жарыс және рекордтар

Томас Ковилл "Содебо Альтим" тримаранымен әлемді жалғыз өзі айналып өту бойынша 49 күн 3 сағаттық әлемдік рекордты ұстайды, ол 2016 жылдың 25 желтоқсанында аяқталды. Бұрынғы рекордты Фрэнсис Джойон 2008 жылдың 20 қаңтарында орнатқан. 51 жастағы француз тримаранмен 57 күн, 13 сағат, 34 минут, 6 секунд ішінде планетаны жалғыз айналып өтті. Ол 2005 жылдың ақпанында британдық теңізші Элен Макартурдың 71 күннен астам уақыт теңізде өткізген рекордын бұзды. Франсис Джойон және IDEC SPORT макси тримаран экипажы (бес адамнан тұратын) желмен немесе механикалық қуатпен жүзген кездегі ең жылдам теңіз айналымын жасады, ол 40 күн, 23 сағат, 30 минут, 30 секундқа созылды (2016 жылдың желтоқсаны мен 2017 жылдың қаңтары аралығында). Олардың орташа жылдамдығы 26,85 түйін (30,71 миль/сағат) болды. 2020 жылдың басында дәл сол қайық Гонконгтан Лондонға дейінгі шай кесіргіштер бағытын 32 күннен аз уақытта қайталап жарыста жеңіске жетті – шай кесіргіштерге бұл бағытты жүзуге кеткен уақыттың үштен бірі. Hydroptère, эксперименталды желкенді гидрофойл тримаран, қысқа мерзімге Fos sur Mer маңына жетті, бірақ көп ұзамай аударылып, қалқып қалды.

33-ші Америка кубогы

BMW Oracle Racing командасы алып тримаранмен бәсекелесіп, 2010 жылғы 14 ақпанда Испанияның Валенсия қаласының жанында Golden Gate Yacht Club үшін Америка кубогын жеңіп алды. Команда ең жақсы үштен біріндегі серияда Alinghi атты алып катамаранды 2:0 есебімен жеңіп, 1992 жылдан бері кубокты жеңген алғашқы американдық консорциум атанды. АҚШ 17 тримаранның үлкен, қатаң қанатты желкені шешуші артықшылық берді және тримаран әр жарыста Америка кубогын айқын үстемдікпен жеңіп алды.

Моторлы қайық

2008 жылы "Earthrace" моторлы қайықпен жер шарын айналып өту жөнінен әлемдік рекордты 61 күннен сәл кем уақытта жаңартты.

Жоғары жылдамдықты паромдар

Жоғары жылдамдықты кемелерге қатысты ережелер, халықаралық жолаушылар тасымалы үшін арналған, паналау портынан төрт сағаттан кем уақытқа немесе 500 тонналық жалпы тоннажға ие жүк кемелері үшін, паналау портынан сегіз сағаттан аспайтын қашықтықта саяхаттайтындарына қолданылады. Барлық жолаушыларға орын беріледі және жабық ұйықтайтын кабиналар жоқ. Жоғары жылдамдықты паромдарға деген сұраныс 1970 жылдардың соңында, көбінесе Норвегияда салынған паромдар үшін пайда болды. Соңында екі австралиялық кеме құрылысшысы – Incat және Austal белгілі болды. Олар бастапқыда көптеген кеме құрылыс орындарында салынған, бірақ ғасыр басында тек екі компания 70 метрден асатын және 3000 тоннадан аспайтын ірі кемелерді салуда қалды. Incat толқынды тесіп өтетін катамарандарға маманданса, Austal жоғары жылдамдықты тримарандарды жасады. 2017 жылы тримаран паромдарына деген үміттер артып, Fred. Olsen Express компаниясы Канар аралдарындағы қызметтері үшін екі 118 метрлік тримаранға тапсырыс берді, олар Bajamar Express және Bañaderos Express деп аталды. 2018 жылы жапондық компания 83 метрлік тримаран паромға тапсырыс берді.

Әскери кемелер

Қазіргі заманғы теңіз флотында тримаран корпусының конструкциясын алғаш рет Корольдік теңіз флотының зерттеу кемесі RV Triton қолданды. Ол Корольдік теңіз күштерінің болашақ жағажайлық жауынгерлік кемесі үшін технологиялық демонстрациялық кеме ретінде салынды және корпус пішінінің тиімділігін дәлелдеу үшін пайдаланылды. 2007 жылдан бері кеме Австралия Кеден және шекара қызметінің Кедендік теңіз бөлімінде қолданылып келеді. General Dynamics компаниясы Баф темір комбинатында салған жағажайлық ұрыс кемелері тримаран конструкциясында жасалған. USS Independence (LCS 2) – осы кемелердің біріншісі. Lockheed компаниясы салған жағажайлық ұрыс кемелері бір корпусты. 2012 жылдың 31 тамызында Бали бұғазында алғаш рет суға түсірілген 63 метрлік көміртекті композитті тримаран, жылдам зымыран қайығы (индонезиялық: Kapal Cepat Rudal [KCR]), Klewang кластың шабуылдық кемесі (Klewang – дәстүрлі индонезиялық бір жақты қылыш) Индонезия теңіз күштерінің алғашқы жасырын тримаран кемесі болып табылады, ол Солтүстік теңіз қайықтарымен Индонезияның Шығыс Явадағы Банюванги қаласында салынды. Жаңа Зеландия теңіз архитекторлары LOMOcean Marine жобалаған бұл кеме бірнеше заманауи технологияларды біріктірді. Кеменің барлық құрылымдық элементтері винилэфирмен сіңдірілген, карбон талшығы бар сэндвич материалдарынан жасалған, сыртқы пішіні жасырын және анықталуын азайтуға бағытталған ерекшеліктері бар. KRI Klewang (625) 2012 жылдың 28 қыркүйегінде техникалық қызмет көрсету кезінде қозғалтқыш бөлімінде электрлік тізбекте қысқа тұйықталу салдарынан өртеніп, толығымен жойылды. CMN кемежайынан шыққан, Nigel Irens және Prolarge компанияларының "Ocean Adventurer" концепциясына негізделген 43 метрлік Ocean Eagle тримарандары Мозамбик жағалауын қорғауға арналған.