Кіріспе

Американдық драматург Сьюзан Китинг Гласпелл (1 шілде 1876 – 28 шілде 1948) – американдық драматург, романист, журналист және актриса. Әйелі Джордж Крам Кукпен бірге ол алғашқы заманауи американдық театр компаниясы – Провинстаун ойыншыларын құрды. Алдымен қысқа әңгімелермен танымал болған (елуі жарияланды), Гласпелл тоғыз роман, он бес пьеса және өмірбаян жазды. Көбінесе туған Орта Батысында өрнектелген, осы жартылай автобиографиялық әңгімелер әдетте гендер, этика және наразылық сияқты заманауи әлеуметтік мәселелерді зерттейді, сонымен қатар принципті ұстанымдарды сақтайтын терең, мейірімді кейіпкерлерді көрсетеді. 1930 жылғы «Алисонның үйі» пьесасы оған драма саласындағы Пулитцер сыйлығын әкелді. Күйеуі Грекияда қайтыс болғаннан кейін ол АҚШ-қа оралды. Ұлы депрессия кезінде Гласпелл Чикагодағы Жұмыс прогресі басқармасында жұмыс істеді, онда ол Федералды театр жобасының Орта Батыс бюросының директоры болды. Өз заманында бестселлер болған автор болғанымен, Гласпелл қайтыс болғаннан кейін оған қызығушылық азайды және оның кітаптары басылымнан түсірілді. Ол драматург Юджин О’Ниллді ашқанымен де белгілі. 20-ғасырдың соңынан бері әйелдердің үлесін қайта бағалау оның мансабына жаңа қызығушылықты тудырып, оның беделін қайта жаңғыртты. 21-ғасырдың басында Гласпелл бүгінде пионерлік феминист жазушы және Американың алғашқы маңызды қазіргі заманғы әйел драматургы ретінде танылады. Оның бір актілі пьесасы «Трифлз» (1916) американдық театрдың ең ұлы туындыларының бірі ретінде жиі аталады. Ұлыбританияның жетекші театр сыншысы Майкл Биллингтонның айтуынша, ол «американдық драманың ең жақсы сақталған құпиясы» болып қала береді.

Ерте өмір және мансап

Сюзан Гласпел 1876 жылы Айова штатында, шабын өсіруші Элмер Гласпел мен оның әйелі, мемлекеттік мектеп мұғалімі Элис Китингтің отбасында дүниеге келді. Оның ағасы Реймонд және інісі Франк болды. Ол Айова штатының Давенпорт қаласының батыс шетінде, Миссисипи өзенінің жарларынан төмен жатқан ауылдық шаруашылықта өсті. Бұл жерді оның әкесінің атасы Джеймс Гласпел Black Hawk сатып алудан кейін федералды үкіметтен сатып алған. Консервативті тәрбиеде өскен "Сюзи" есімді қыз "ерте жетілген бала" ретінде есінде қалды, ол көбінесе бауырсақ жануарларды құтқаратын. Отбасылық шаруашылық тұрғын үйлермен қоршалған сайын, Гласпелдің дүниетанымын әжесінің пионерлік әңгімелері қалыптастырды. Ол Айова штаты құрылғанға дейін фермаға үндістердің жиі келіп тұрғанын айтты. Қара шаянның ата-бабаларының ауылына қарап өскен Гласпелге Саук көшбасшысының өмірбаяндық шығармасы да әсер етті; ол американдықтар жердің лайықты мұрагерлері болуы керек деп жазған. Гласпел қалалық мемлекеттік мектептерде жақсы білім алып, жоғары курс бітірді және 1894 жылы бітіру салтанатында сөз сөйледі. Жиырма бір жасында Гласпел Дрейк университетіне оқуға түсті, бұл әйелдерді некеге жарамсыз етеді деген жергілікті сенімге қарсы болды. Философия мамандығы бойынша оқыған ол ерлер басымдылық танытқан пікірталастарда өзгелерден оқсып тұрды және соңғы курста мемлекеттік пікірталас турниріне Дрейк университетінен қатысу құқығын жеңіп алды. Оның бітіру салтанаты туралы Des Moines Daily News газетінде Гласпел "университеттің әлеуметтік және интеллектуалдық өміріндегі жетекші" деп сипатталды. Бітіруден кейін Гласпел Де-Мойн газетінде репортер болып жұмыс істей бастады, бұл әйел үшін сирек мүмкіндік болатын, әсіресе ол штаттық заң шығарушы орган мен кісі өлтіру істерін жабуға тағайындалған. Өзін зорлаған күйеуін өлтіргені айыпталған әйелдің сот процесін қамтығаннан кейін, Гласпел жиырма төрт жасында кенеттен жұмыстан кетіп, Давенпортқа оралып, көркем әдебиет жазуға бел буды. Көптеген жаңа жазушылардан айырмашылығы, оның әңгімелері тез қабылданып, Harper's, Munsey's, Ladies' Home Journal және Woman's Home Companion сияқты ең көп оқылатын журналдарда жарияланды. Бұл қысқа әңгімелердің алтын ғасыры еді. Ол қысқа әңгімелер журналынан алған үлкен ақшалай сыйлықты Чикагоға көшу үшін пайдаланды, онда ол өзінің алғашқы романын – 1909 жылы жарық көрген "Жеңімпаздың даңқы" романын жазды. Роман бестселлер болды, ал The New York Times газеті: "Егер Сьюзан Гласпел белгілі бір автордың псевдонимі болмаса – және кітапта американдық көркем әдебиетте сирек кездесетін және өте ерекше қасиеттері бар болса, онда бұл мүмкін емес сияқты – «Жеңімпаздың даңқы» әдемі және ерекше қабілеттері бар жаңа авторды таныстырады" деп жазды. Гласпел өзінің екінші романы "Көру" (The Visioning) романын 1911 жылы жариялады. The New York Times газеті кітап туралы: "Бұл Гласпел мырзаның табандылығын, американдық әңгімешілердің қатарында жоғары тұрған қабілеттерінің бар екенін дәлелдейді" деп жазды. Оның үшінші романы "Адалдық" (Fidelity) 1915 жылы жарық көрді. The New York Times газеті оны "американдық романға үлкен үлес" деп сипаттады.

Театр

Давенпортта Гласпелл басқа жергілікті жазушылармен бірігіп, Давенпорт тобын құрды. Олардың арасында Айова университетінде ағылшын әдебиетінен сабақ берген Джордж Крам Кук та болды. Ол бай отбасынан шыққан, сондай-ақ джентльмен фермер еді. Екінші, қиындыққа толы некеде тұрса да, Гласпелл оған ғашық болды. Ол ажырасып, 1913 жылы үйленді. Давенпорттың мақұлдамауынан қашып, үлкен көркемдік әлемді іздеу үшін Гласпелл мен Кук Нью-Йорк қаласының Гринвич Виллиджіне көшіп барды. Олар Американың алғашқы авангардтық көркемдік қозғалысының негізгі қатысушылары болды және Уптон Синклер, Эмма Голдман және Джон Рид сияқты сол дәуірдің көптеген танымал әлеуметтік реформаторлары мен белсенділерімен байланысты. Гласпелл әйелдер құқығын қорғаушылардың ерте феминистік пікірсайыс тобы – Гетеродоксидің жетекші мүшесі болды. Бірнеше рет түсік тастағаннан кейін, оған миоманы алып тастау үшін операция жасалды. Гласпелл мен Кук өнерлі топтарының көптеген мүшелерімен бірге 1915 жылдың жазында Кейп-Кодтағы Массачусетс штатының Провинстаун қаласына барды, онда олар коттедж жалдады. Операциядан әлі әлсіз болса да, Гласпелл Кук пен достарымен бірге эксперименталды театр компаниясын, «шығармашылық ұжымды» құруға жұмыс істеді. Олар алғашқы спектакльдерін топтың басқа мүшесі дайындаған қайта жаңартылған балық аулау айлағында қойды. Провинстаун ойын үйі ретінде белгілі болған бұл театр қазіргі заманғы американдық мәселелерді бейнелейтін көркем пьесаларды жасауға және қоюға арналды. The Players Бродвейдегі коммерциялық және эскапистік мелодрамаларды қабылдамады. Алдыңғы шығармаларының табысына қарамастан, Гласпелл келесі жеті жылда компанияға ұсынған он екі жаңа пьесасы үшін есінде қалады. Оның алғашқы пьесасы «Трифлз» (1916) – ол жас репортер ретінде Де-Мойнда болған кісі өлтіру ісіне қатысты. Бүгінде ертедегі феминистік шедевр деп саналатын бұл пьеса бірден табысқа жетіп, әділдік пен мораль туралы батыл көзқарастарымен көрермендерді таңғалдырды. Содан бері ол американдық театр тарихындағы ең көп антологияланған шығармалардың біріне айналды. 1921 жылы ол «Мұрагерлер» романын аяқтады; пионерлік отбасының үш ұрпағынан кейін бұл Американың алғашқы заманауи тарихи драмасы. Сол жылы ол экспрессионистік өнердің алғашқы американдық туындыларының бірі – «The Verge» пьесасын да аяқтады. Әуесқойлық ұжым инновациялардың артуына әкеледі деп сенген Провинстаун драматургтары көбінесе өздерінің пьесаларын шығаруға тікелей қатысты. Гласпеллдің актерлік тәжірибесі болмағанмен, ол актер ретінде де танымал болды. Топтың алғашқы мүшесі Уильям Зорах «оның сахнада болуы ғана керек еді, ал ойын мен көрермендер тірідей болды» деп хабарлады. Француздық театрдың әйгілі режиссері және сыншысы Жақып Копео Гласпеллдің қойылымынан көз жасын төгіп жылады. Ол оны «шын мәнінде ұлы актриса» деп сипаттады. Жаңа пьесаларды қарастыра отырып, Гласпелл еуропалық драматург Юджин О’Ниллді тапты, ол ақыр соңында американдық тарихтағы ең ұлы драматургтардың бірі ретінде танылды. Топпен байланысты басқа да атақтылар: Эдна Сент-Винсент Миллей, Теодор Драйзер және Флойд Делл, Гласпеллдің Давенпорт тобынан досы. Провинстаундағы алғашқы екі маусымнан кейін ойыншылар театрларын Нью-Йоркке көшірді. Компанияның табысы арта түскен сайын, драматургтар оны басқа, коммерциялық театр орындарымен, топтың бастапқы мақсатын бұзу ретінде қабылдауға мүмкіндік ретінде қарастыра бастады. Кук пен Гласпелл «өте табысты» болған компаниядан кетуді шешті. Гласпеллдің театр карьерасының шыңына жеткені, оның ең соңғы пьесасы «The Verge» ең көп мақтау әкелді. 1922 жылы Гласпел мен Кук Грекияның Делфи қаласына көшіп барды. Кук 1924 жылы итінен жұққан жұқпалы аурудан қайтыс болды. Басталуынан бастап Гласпеллдің пьесалары баспа түрінде жарияланып, Нью-Йорктің ең беделді мерзімді басылымдарынан мақтаулы пікірлер алды. 1918 жылы Гласпелл Американың ең маңызды жаңа драматургтарының бірі болып саналды. 1920 жылы оның пьесалары Англияда өте беделді британдық баспагер Small & Maynard баспасында басыла бастады. Ол жерде оны одан да жақсы қабылдады. Ағылшын сыншылары оны данышпан деп атап, О’Ниллден жоғары санады. Олар оны Шекспирден кейінгі ең маңызды драматург деп санаған Хенрик Ибсенмен салыстырды. Гласпеллдің шығармаларына деген сұранысты қанағаттандыру үшін оның «Адалдық» романының британдық нұсқасы жарық көрді, ол бес апта ішінде бес басылымнан өтті. «Мұрагерлер» Англияда 1925 жылы қойылғанда, барлық жетекші газеттер мен әдеби журналдар кең пікір жариялады, көбінесе мақтауға толы болды. Ливерпуль Эхо газетінің рецензенты «Бұл пьеса Ливерпуль қираған кезде де сақталатын болады» деді. Алайда, Гласпеллдің пьесаларының ықпалы мен сындық табысы қаржылық пайдаға айналмады. Өздерін және күйеуін театрмен өткен жылдары асырау үшін Гласпелл үздіксіз түрде әңгімелерін жарық көру үшін танымал мерзімді басылымдарға жіберіп отырды. Әдеби зерттеушілер осы кезеңдегі әңгімелерін оның ең жақсылары деп санайды. Гласпелл өзінің өнімді драматург ретіндегі кезеңінде лингвист Линда Бен Звидің сөзімен айтқанда, «заманауи американдық әңгіме дамуындағы орталық тұлға» ретінде де танылды.

Кейінгі мансап

Гласпелл Кук қайтыс болғаннан кейін Кейп-Кодқа оралды, онда ол жақсы қабылданған өмірбаян және қайтыс болған күйеуіне арналған құрмет – «Ғибадатханаға жол» (1927) кітабын жазды. Жиырма жылдардың соңында ол жас жазушы Норман Х. Матсонмен романтикалық қарым-қатынаста болды. Осы кезеңде ол өзінің ең сүйікті кітаптары деп санайтын үш бестселлер роман жазды: «Брук Эванс» (1928), «Қашқынның оралуы» (1929) және «Амброз Холт және отбасы» (1931). Ол сондай-ақ «Алисонның үйі» (1930) пьесасын жазды, ол үшін 1931 жылы Пулитцер сыйлығымен марапатталды. 1932 жылы Гласпелл мен Матсонның сегіз жылдық қарым-қатынасы аяқталды. Ол депрессия, алкоголизм және денсаулығының нашарлауымен күрескен алғашқы және жалғыз өнімділіксіз кезеңге түсті. 1936 жылы Гласпелл Ұлы депрессия кезінде Федералдық театр жобасының Орта Батыс бюросының директоры болып тағайындалып, Чикагоға көшіп барды. Келесі жылдары ол туыстарымен қайта байланысып, ішімдікке құмарлығын басып, шығармашылыққа қайта оралды. Гласпелл Федералдық театр жобасы бойынша жұмысы аяқталғаннан кейін Кейп-Кодқа оралды. Орта Батыстағы жылдары оның жұмысына үлкен әсер етті. Оның соңғы үш романы аймаққа, отбасы өміріне және діни сұрақтарға көбірек назар аударды. Олардың қатарында «Таң жақын» (1939), «Норма Эш» (1942) және «Джадд Ранкиннің қызы» (1945) кітаптары бар. Сьюзан Гласпелл 1948 жылдың 28 шілдесінде Провинстаунда вирустық пневмониядан қайтыс болды.

Мұра

Гласпелл өзінің заманында жоғары бағаланған, Пулитцер сыйлығын жеңіп алған драматург ретінде танымал болды. Оның әңгімелері сол кезеңдегі ең беделді журналдарда тұрақты түрде жарияланды, ал «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі некрологында ол «елдегі ең көп оқылатын романистердің бірі» деп көрсетілген. 1940 жылы Бродвейдегі белгілі сыншылардың жаңа буыны оның пьесаларын сынап, оның ұзақ мерзімді беделіне елеулі әсер етті. Жағдайды ушықтырған нәрсе – Гласпеллдің жариялылыққа құштар болмауы және өзінің жетістіктерін азайтпауға бейімділігі, бұл, әдетте, оның қарапайым Орта Батыс өсіп-өнген ортасының нәтижесі болды. Сонымен қатар, Гласпеллдің күшті және тәуелсіз әйел персонаждары туралы идеалдық романдары соғыстан кейінгі кезеңде, әйелдердің үй шаруашылығына баса назар аудару кезінде, аз танымал болды. Оның романдары оның өлімінен кейін басылымнан шығарылды. Осыған байланысты, АҚШ-та оның шығармалары көп жылдар бойы назарсыз қалды. Халықаралық аренада ол ғалымдардың назарын аударды, олар негізінен оның Провинстаун жылдарындағы инновациялық жұмысына қызығушылық танытты. 1970-ші жылдардың соңында феминистік сыншылар Гласпеллдің мансабын қайта қарастыра бастады, содан бері оның туындыларына қызығушылық артып келеді. XXI ғасырдың басында Гласпелл туралы зерттеулер «дамып келе жатқан» сала болып табылады. Оның жазған шығармаларына арналған бірнеше монографиялар мен талдаулар 20-шы ғасырдың соңынан бері университеттердің баспаларынан жарық көрді. Оның көптеген еңбектері шамамен бір ғасыр бойы басылымнан шықпағаннан кейін қайта басылды. Драма, роман және әңгімелердегі жетістіктерімен Гласпеллті әйелдер әдебиетінде бағаланбаған, канонға енгізуге лайық жазушының «үлгісі» ретінде жиі айтады. Америкалық қойылым театрының бастаушысы ретінде саналады.

Метрополитен Плейхаус, Нью-Йорктегі американдық әдебиет пен мәдениетті зерттеуге және қайта жандандыруға арналған тұрақты театр, 2005 жылы «Мұрагерлер» қойылымын сахналады, режиссерлігі Ивон Опфер Конибирге тиесілі болды. 2008 жылы «Мұрагерлер» қойылымына арналған бағдарламалық ескертмесінде режиссер Сэм Уолтерс былай деп жазды: «1996 жылы мен шынымен маңызды жазушыны қайта ашқандай болдым. Қазір, американдық студенттермен сөйлескен сайын, мен жиі «Гласпелл» тестін қолданамын. Мен жай ғана олардың оның есімін естігенін сұраймын, бірақ көбінесе естімегендерін айтады. Содан кейін мен «Трифлз» пьесасын айтамын, сонда кейбіреулері осы жинаққа енген пьеса туралы естігендерін біледі. Демек, тіпті өз елінде де ол ұятты түрде назарсыз қалдырылған. Мен компьютерімде «Glaspell» деп теріп жазсам, ол әрқашан оны «Gaskell» деп өзгертуге тырысады». Онтологиялық гистериялық инкубатор өнер жобасы Гласпеллдің екі пьесасын қойды: 2009 жылы Элис Рейган режиссерлік еткен «The Verge» және 2010 жылы Брук О’Харра мен Брендан Коннелли режиссерлік еткен «Trifles». 2013 жылға қарай театр Гласпеллдің үш бір актілік пьесасын және бес толық көлемді пьесасын қойды, оның ішінде Гласпеллдің жарық көрмеген соңғы пьесасы «Springs Eternal» да бар. 2015 жылдың қыркүйегінде Провинстаун ойыншыларының жүз жылдығын тойлап, Америка Бард театры компаниясы бір күн ішінде Гласпеллдің 10 пьесасын қойған 12 сағаттық мерекелік шара ұйымдастырды. Сан-Диего мемлекеттік университетінің Театр, теледидар және кино мектебі 2018 жылдың қыркүйек және қазан айларында Сьюзан Гласпеллдің екі бір актілік пьесасын сахналады: «Trifles» (1916) және «Woman's Honor» (1918), режиссерлігі факультет мүшесі Рэнди Рейнхольцқа тиесілі болды.