Кіріспе

1900 жылдан 1940 жылға дейін Нидерландыда халық саны айтарлықтай өсті. Бұл кезеңде, әсіресе Голландтың Шығыс Индиясында, едәуір колониялық кеңею болды, сонымен қатар Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Ұлы депрессия тудырған қиындықтар да болды. Нидерланды Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтараптығын сақтағанмен, оның стратегиялық географиялық орналасуы және колониялық ресурстары экономикалық және саяси тұрақтылығына зор әсер етті. Осы кезеңде индустрияландыру мен голланд қоғамының өзгеру динамикасының ықпалымен социализм мен еңбек қозғалысы күшейді. Екінші дүниежүзілік соғыс Нидерланды үшін қиын кезең болды, ол 1940 жылдан 1945 жылға дейін неміс оккупациясы астында болды. Соғыстың салдары ауыр болды, Роттердамға жасалған бомбалау шабуылы кең ауқымдағы қирату мен адам өмірінің қазасына әкелді. Голланд халқының қарсылығы күшті болды, бірақ ел ішінде де ынтымақтастық болды. Соғыстан кейін Нидерландыда қалпына келтіру және жандақтаушыларға қарсы жазалау процесі қиын болды. Соғыстан кейінгі жылдардағы қайта құру мен экономикалық тұрақтандыруға АҚШ-тың Маршалл жоспары арқылы көрсеткен көмегі, голланд экономикасы мен инфрақұрылымын жандандыруға септігін тигізді. Соғыстан кейінгі кезеңде Голланд империясында маңызды өзгерістер болды, 1945 жылы Индонезия тәуелсіздігін жариялады, бұл 1949 жылы аяқталған, зорлық-зомбылыққа толы деколонизация процесіне әкелді. Бұл кезең Нидерландыда маңызды әлеуметтік өзгерістерді әкелді, оның ішінде кейінгі онжылдықтарда әлеуметтік мемлекет құрылды. 1960 және 1970 жылдардағы экономикалық өркендеу әлеуметтік либерализацияға алып келді, бұл иммиграция, есірткі және эвтаназия салаларындағы прогрессивті саясатпен аяқталды. Нидерланды халықаралық ынтымақтастыққа деген адалдығын көрсететін, Еуропалық Одақ сияқты маңызды халықаралық ұйымдардың негізін қалаушы мүшесі болды. Соңғы онжылдықтарда Нидерланды әлемдік істерде маңызды рөл атқарып келеді, күшті экономикасы мен жоғары тұрмыс деңгейін сақтап отыр. Иммиграция және интеграция сияқты мәселелер, әсіресе жаһандық шиеленістердің күшеюі мен жаһанданудың әсеріне байланысты, көптеген пікірталастарға себеп болды. Бүгінгі күні голланд қоғамы либералды әлеуметтік саясатты, қоршаған ортаның тұрақтылығын және халықаралық бейбітшілікті қолдау ісінде жетекші болып табылады, саяси және әлеуметтік инновациялардың ұзақ дәстүрін сақтайды.

Социалистік партияның пайда болуы

ХХ ғасырдың басында индустриалды орталықтарда социализм дамуы басталды. Бірінші социалистік партия, Социал-демократиялық лига, 19 ғасырда құрылғанмен, сайлау жүйесі, оқшаулау және репрессия саясаты социалистік қозғалыстың дамуына кедергі келтірді. 1901 жылғы сайлауда Социал-демократиялық жұмысшылар партиясы парламенттің төменгі палатасында екі орыннан алты орынға дейін өсірді, бұл конфессиялық және либералды элитаның үлкен алаңдаушылығын тудырды. Бұл алаңдаушылық 1903 жылғы теміржол ереуілі кезінде одан да күшейді, ол Голландия қоғамының жұмысын бұзды. Теміржол ереуілінен кейін, теміржол жұмыскерлеріне конфессиялық үкімет тарапынан қатал қарауға наразылық білдіре отырып, жалпы ереуіл болды. Германиядан өзгеше, голландиялық социалистердің көпшілігі империализм мен Шығыс Индияға қарсылық танытқан жоқ. 1913 жылғы сайлауда социал-демократтар өз орын санын екі есеге арттырғаннан (7-ден 15-ке дейін) кейін, Либералдық одақ социал-демократтармен коалициялық үкімет құруға тырысты, бірақ социал-демократтар буржуазиялық (немесе "орта тап") партиялар деп санайтын тараптармен ынтымақтастықтан бас тартты.

Колониялық бағыт

Голландия империясы Голландиялық Шығыс Үндістанды (Индонезия), сондай-ақ Оңтүстік Америкадағы Суринамды және бірнеше шағын иеліктерді қамтыды. Империя Батавиядан (Явада) басқарылды, онда губернатор мен оның техникалық сарапшылары Гаагадан көбінесе бақылаусыз толық билікке ие болды. Губернаторлар тізбесі бюрократиялық және әскери бақылауды күшейтіп, 1920 жылдарға дейін жергілікті халықтың пікірін ескермеді. Бұл колония ана еліне экономикалық мүмкіндіктер әкелді және сол кезде оған көп мән берілмеді. Бір ғана ерекшелік 1860 жылы болды, сол кезде Эдуард Деккер «Мултатули» псевдонімімен «Макс Хавелар: немесе Голландия сауда компаниясының кофе аукциондары» романын жазды, ол голланд әдебиеті тарихындағы ең танымал кітаптардың бірі. Ол колонияның пайдалануын сынап, губернатормен ынтымақтасқан жергілікті князьдарды да сынады. Бұл кітап 20 ғасырдың ортасында Индонезияның тәуелсіздік қозғалысына, сондай-ақ ғасыр соңында кофе үшін «Әділ сауда» қозғалысына үлкен әсер етті. Голландиялық Шығыс Үндістандағы әскери күштер губернатордың бағынысында болды және Голландияның тұрақты армиясына кірмейтін. Карта көрсеткендей, 1920 жылға қарай голландтар Явадағы өзінің базасынан бастап қазіргі Индонезияның барлық аймағын басып алды. Көптеген аралдар мәселе тудырмады. Ачех соғысы (1873–1913) – Солтүстік Суматрадағы Ачин (Ачех) мемлекетіне қарсы ұзақ және қымбат әскери науқан болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтараптық

Нидерланды 1760 жылдан бері ірі әскери науқанға қатыспағандықтан, оның қарулы күштерінің күші біртіндеп азайып кетті. Голландиялықтар ешкіммен одақтаспауға шешім қабылдады және барлық еуропалық соғыстарда, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыста бейтараптық сақтады. 1905 жылғы неміс соғыс жоспары (Шлиффен жоспары) 1908 жылы Парижге бара жатқан жолмен Бельгияға шабуыл жасау үшін өзгертілді, бірақ Нидерландыға емес. Ол Германияға резеңке, қалайы, хинин, мұнай және азық-түлік сияқты көптеген қажетті шикізаттарды жеткізді. Британдықтар голландиялықтардың жеткізілімдерін шектеу үшін блокаданы пайдаланды. Соғысқа қатысушы тараптардың Нидерландыға қатысты бақылауы салдарынан азық-түлік тапшылығы кеңінен тарады. Әрқайсысы голландиялық өнімнің өз үлесін алуға тырысты. Елді соғысып жатқан мемлекеттер қоршап алған, ал Солтүстік теңізде азаматтық кемелерге қауіпсіздік болмағандықтан, азық-түлік азайды; енді азық-түлік купондар арқылы таратылды. 1917 жылы Амстердамда азық-түлік таратудағы қателік салдарынан «Картофель көтерілісі» (Aardappeloproer) деп аталатын оқиға болды, онда азаматтар сарбаздарға арналған азық-түлік көлігін тонады. Осының нәтижесінде картоптың бағасы күрт өсті, себебі Ұлыбритания голландиялықтардан көп мөлшерде талап еткен. 1918 жылы голландиялық әскерде бүлік шықты. Елде азық-түлікке байланысты наразылықтар болды.

Соғыс аралық кезең

Голландия қоғамы протестантизм, римдік католицизм және социализм деп аталатын үш үлкен идеологияға бөлінді, олар өз халқын verzuiling немесе Pillarization деп аталатын жүйемен қорғауға тырысты. Либералдардың шағын аз бөлігі, олардың "жалпы" ұйымдары бәріне ашық екенін айтқанмен, іс жүзінде әлеуметтік емес, қаржылық күш арқылы билікті ұстаған төртінші тірек болды. Германиядағы нацизмнің өркендеуі Нидерландыда да назарсыз қалмады, және қарулы қақтығыс болуы мүмкін деген алаңдаушылық күшейді. Дегенмен, кейбір адамдар сол кездегі үкімет нацистік агрессияның қаупін толыққанды мойындамағанын айтады. Мысал ретінде премьер-министр Хендрик Колиннің Рейнландты оккупациялау туралы радио сөзінің соңындағы сөздерін келтіруге болады. Ол азаматтардың алаңдауға негізі жоқ екенін, сондықтан олар тыныш ұйықтауға болатынын баса айтты. Қорғаныс бюджеті Германия Рейн аймағын 1936 жылы қайта әскерилендіргенге дейін арттырылмады. Бюджет 1938 жылы тағы да ұлғайтылды (Австрияны аннексиялаудан және Чехияның Судет аймағын оккупациялаудан кейін). Жапониямен қарым-қатынастардың шиеленісуіне байланысты отарлық үкімет те әскери бюджетін көбейтті. Нидерландтар Франция мен Ұлыбританияның 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға шабуылдан кейін Германияға соғыс жариялауына дейін қарулы күштерін жұмылдырмады. Бейтараптық әлі де ресми саясат болып табылды, бірақ Голландия үкіметі жақсы жабдықталмаған әскерлері үшін жаңа қару сатып алуға тырысты; алайда, тапсырыс берілген қарудың қысымды бөлігі жеткізілмеді.

Неміс басқыншылығы мен оккупациясы

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Нидерланды тағы да бейтараптығын жариялады. Бірақ 1940 жылдың 10 мамырында Адольф Гитлер басқарған Германия Нидерланды мен Бельгияға шабуыл жасап, екі елдің көп бөлігін тез басып алды. Голландия армиясымен күресу күткеннен де қиын болды; солтүстік шабуыл тоқтатылып, ортадағысы Греббебергке жақын тоқталды, ал елдің батысында көптеген әуе десантшылары қаза тауып, тұтқынға алынды. Тек оңтүстікте ғана қорғаныс бұзылды, бірақ Ротердамдағы Маас өзенінен өту жолын голландтықтар ұстап тұрды. 14 мамырға дейін көптеген жерлерде шайқастар тоқтады және неміс әскері елеулі табысқа жете алмады, сондықтан Люфтваффе Нидерландының екінші ірі қаласы – Роттердамды бомбалады. Бұл бомбалау салдарынан шамамен 900 адам қаза тауып, қаланың орталық бөлігінің көп бөлігі қирады және 78 000 адам үйсіз қалды. Бомбалаудан кейін және Германияның Утрехт қаласына да осылай қатысуы мүмкін деген қорқытудан кейін, Нидерланды 15 мамырда капитуляциялады, бірақ Зеланд провинциясынан басқа, онда француз және француз марокколық әскерлер голланд армиясымен бірге тұрды. Дегенмен, голланд королінің отбасы және бір бөлігі қарулы күштермен бірге Ұлыбританияға қашып кетті. Голланд королінің отбасының бірнеше мүшесі Нидерланды бес жылдан кейін азат етілгенге дейін Канаданың Оттава қаласына көшіп кетті. Принцесса Маргрет отбасы елден қуылған кезде Канадада дүниеге келді. Оккупация күшейген сайын немістерге деген наразылық өсті, соның салдарынан соғыстың соңғы жылдарында көптеген голландтар қарсылық қозғалысына қосылды. Бірақ ынтымақтастық та кең таралды; көптеген мыңдаған жас голланд еркектері, көбінесе нацистік мақсаттар мен саясатты қолдаған, Waffen SS қатарында Ресей майданында ерікті түрде қызмет етті, ал көптеген компаниялар неміс оккупациялық билігі үшін жұмыс істеді.

Нидерландыдағы Холокост

Соғыс басталған кезде Нидерландыда шамамен 140 000 еврей өмір сүрді. Голландиялық еврейлерді қуғын-сүргін ел басып алынғаннан кейін көп ұзамай басталды. Соғыс аяқталған кезде 40 мың еврей тірі қалды. Жасырынбаған 100 000 еврейдің шамамен 1000-ы соғыстан аман қалды. Холокосттың ең танымал құрбаны – Анна Франк, ол нацистерден жасырынғанда жазған күнделігі арқылы дүниежүзілік даңққа ие болды. Күнделігі үйдің артқы бөлігінде ("артқы қосымша") жасырынып жүргенде жазылған, ал оны әкесі Отто Франк тауып, Аннаның өлімінен кейін жариялады. Ол отбасының жалғыз аман қалған мүшесі болды.

Голландиялық Шығыс Үндістандағы соғыс

1941 жылғы 8 желтоқсанда, Перл-Харборға шабуылдан кейінгі күні Нидерланды Жапонияға соғыс жариялады. Лондондағы Нидерланд үкіметі, елден қуылған күйде, Ұлыбритания және АҚШ үкіметтерімен бірлесіп, Жапонияға мұнай ағынын тоқтату үшін ұзақ уақыт жұмыс істеп келді. 1942 жылғы 11 қаңтарда жапон әскерлері Голландияның Шығыс Индиясына басып кірді. Жапон әскерлері Яваға қонғаннан кейін Голландия 8 наурызда қарсыласуды тоқтатты. Голландия азаматтары және голланд тегі бар барлық адамдар, «Индо» деп аталғандар тұтқындалып, еңбек лагерьлеріне немесе ұстау лагерьлеріне жіберілді. Нидерландыда болғандай, көптеген голланд кемелері, ұшақтары мен әскери қызметкерлері қауіпті жерге, яғни Австралияға жетіп, қайтадан соғысу мүмкіндігіне ие болды.

Жалған үміттер, аштық қысы және азаттық

Еуропада одақтастар 1944 жылдың маусым айында Нормандияға түскеннен кейін, 1944 жылдың тамызында Нормандия шайқасы аяқталғанға дейін ілгерілеу баяу болды. Германияның Батыс Еуропадағы қарсылығы күшсізді, одақтас әскерлер Голландия шекарасына қарай жылдам ілгеріледі. Бірінші Канада армиясы мен Екінші британ армиясы қыркүйектен бастап Голландия аумағында операциялар жүргізді. 17 қыркүйекте батыл операция – «Маркет-Гарден» операциясы жүзеге асырылды, мақсаты – Оңтүстік Нидерландтағы үш маңызды өзендегі көпірлерді басып алу. Американдық, британдық және поляк әскерлерінің қаһармандық күресіне қарамастан, Арнемдегі көпірді, Нидер-Райн өзені арқылы, басып алу мүмкін болмады. 1944 жылдың қыркүйек-желтоқсан айлары аралығында Рейн өзенінің оңтүстігіндегі аймақтар босатылды, соның ішінде Шелда шайқасында қазан және қараша айларында босатылған Зеландия провинциясы. Бұл Антверпенді одақтас кемелерге ашты. Бірінші Канада армиясы 1944 жылдың желтоқсанынан 1945 жылдың ақпанына дейін Муа (Маас) өзені бойында бекініп, тұрақты шепті ұстады. Елдің қалған бөлігі 1945 жылдың көктеміне дейін оккупацияда болды. Голландтардың қарсылығына қарамастан, нацистер 1944-1945 жылдардағы Ашаршылық кезеңінде қалаларда азық-түлікпен жабдықтауды тоқтатты, нәтижесінде аштыққа ұшырады. Халыққа көмек көрсету үшін асханалар ашылды, бірақ көптеген осал адамдар қайтыс болды. Одақтастардың жеңісіне бірнеше күн қалғанда, немістер шұғыл түрде азық-түлік жөнелтуге рұқсат берді. Бірінші Канада армиясы ақпан айының басында «Veritable» операциясын бастады, Зигфрид желісін бұзып, наурыз айының басында Рейн өзенінің жағалауына жетті. Еуропадағы соғыстың соңғы апталарында Бірінші Канада армиясына Нидерландыны неміс әскерлерінен тазалау міндеті жүктелді. Арнемді азат ету 1945 жылдың 12 сәуірінде басталды және жоспар бойынша жүргізілді, 49-дивизияның үш жаяу әскер бригадасы қала бойынша бірінен соң бірін жылдамдап өтті. Төрт күн ішінде Арнем, енді қираған қала, толығымен одақтастардың бақылауына көшті. Содан кейін канадалықтар дереу елге тереңірек еніп, Оттерлода неміс контршабуылымен және Эдеде голландтық SS қарсылығымен кездесіп, жеңіске жетті. 27 сәуірде уақытша бейбітшілік орнатылды, бұл неміс бақылауындағы аудандарда аштықтан зардап шеккен голланд азаматтарына азық-түлік көмегін таратуға мүмкіндік берді («Manna» операциясы). 1945 жылдың 5 мамырында генерал-оберст Иоганнес Бласковиц Нидерландыдағы барлық неміс күштерінің шартсыз капитуляциясына келісті және Вагенингендегі капитуляция құжатына Канаданың генерал-лейтенанты Чарльз Фолкс қол қойды. (5 мамыр қазір Нидерландыда жыл сайын Азаттық күні ретінде тойланады.) Үш күннен кейін Германия шартсыз капитуляциялады, бұл Еуропадағы соғысқа нүкте қойды. Эуфория мен есеп айдасу аяқталғаннан кейін, голланд халқы экономикасы қираған, инфрақұрылымы бұзылған және Роттердам, Ниммеген, Арнем және Гааганың бір бөлігі сияқты көптеген қираған қалалары бар, жарақат алған халыққа айналды.

Соғыстан кейінгі оқиғалар

Соғыстан кейін нацистермен ынтымақтастық жасағандарға қарсы жазалау шаралары қолданылды. Нидерландының нацистік комиссары Артур Зейсс-Инкварт Нюрнбергте сотталды. Соғыстан кейінгі алғашқы жылдары Нидерланды көршілес Германия аумағын аннексиялау арқылы өзінің аумағын кеңейтуге үнемі тырысты. Ірі аннексия жоспарлары АҚШ тарапынан үнемі қабылданылған жоқ, бірақ 1949 жылғы Лондон конференциясы Нидерландыға шағын аумақты аннексиялауға рұқсат берді. 1963 жылдың 1 тамызында Германия Нидерландыға 280 миллион неміс маркасы төлегеннен кейін, аннексияланған аумақтың көп бөлігі Германияға қайтарылды. "Қара түлкі" операциясы – 1945 жылы Нидерландының Әділет министрі Колфшотеннің Нидерландыдан барлық немістерді депортациялау жоспары. Операция 1946 жылдан 1948 жылға дейін жалғасты, нәтижесінде 3691 неміс (Нидерландыда тұратын немістердің 15%) депортацияланды. Операция 1946 жылдың 10 қыркүйегінде Амстердамда басталды, онда немістер мен олардың отбасылары түн ортасында үйлерінен алынып, 50 кг багажды жинауға бір сағат берілді. Оларға 100 гульден алып кетуге рұқсат етілді. Олардың қалған мүлігі мемлекетке өтті. Олар Германия шекарасына жақын концлагерьлерге, олардың ең ірісі Ниммеген қаласының жанындағы Мариенбош концлагеріне жеткізілді.

Даму және Еуропаның бірлігі (1945 - қазіргі уақыт)

Соғыстан кейінгі жылдар қиындықтар, тапшылық және табиғи апаттармен сипатталды. Одан кейін ірі ауқымды қоғамдық жұмыстар бағдарламалары, экономикалық жаңғырту, еуропалық интеграция және әлеуметтік мемлекеттің кезең-кезеңімен енгізілуі жүзеге асты. Соғыстан кейін көптеген тауарлар, оның ішінде: темекі, мата, кір жуғыш ұнтақ және кофеге рациондау жүргізілді. Тіпті дәстүрлі ағаш туфлілерге де шектеу қойылды. Соғыстың нәтижесінде Нидерландта тұрғын үй тапшылығы күшті болды. 1950 жылдары, әсіресе Канадаға, Австралияға және Жаңа Зеландияға жаппай көші-қон болды. Үкімет халық тығыздығын азайту мақсатымен эмиграцияны қолдады, нәтижесінде соғыстан кейін 500 000-ға жуық голланд азаматы елден кетіп қалды. Нидерланд Голландиялық Шығыс Индияны ұстап тұра алмады, себебі Индонезия тәуелсіздік алды және 300 000 голланд тұрғыны (және олардың индонезиялық одақтастары) аралдарды тастап кетті. Соғыстан кейінгі саясатта коалициялық үкіметтердің ауысуы байқалды. 1946 жылғы парламент сайлауында Католик халық партиясы (KVP) социалистік Еңбек партиясынан (PvdA) сәл басып өтіп, ең ірі партия болып шықты. Луис Й.М. Биль жаңа коалициялық кабинет құрды. 1948 жылы АҚШ Маршалл жоспары аясында экономикалық көмек көрсетуді бастады, бұл экономикаға құнды қаражат құйып, бизнестің жаңғыруына және экономикалық ынтымақтастыққа ықпал етті. 1948 жылғы сайлаулар нәтижесінде Лейборист Виллем Дриз басқаратын жаңа коалиция құрылды. Ол 1958 жылға дейін Дриз I, Дриз II, Дриз III және Дриз IV кабинетін бес рет басқарды. Оның қызмет ету кезеңінде төрт маңызды саяси оқиға болды: колониялық жүйенің жойылуы, экономикалық қайта құру, голланд әлеуметтік мемлекетінің құрылуы, сондай-ақ халықаралық интеграция және ынтымақтастық, оның ішінде Бенилюкс, ЕЭК, НАТО, ЕҚСЖ және ЕЭҚ құрылғандығы.

Балалардың өсуі және экономикалық қайта құру

Әлеуметтік-экономикалық проблемаларға қарамастан, бұл көптеген адамдар үшін үміт кезеңі болды. Соғыстан кейін тулақтың артуы байқалды, себебі жас голландиялық жұбайлар соғыс кезінде мүмкін болмаған отбасын құруға кірісті. Олар Ұлы депрессияның және соғыстың ауыр сынақтарын бастан өткерді. Олар жаңа өмір бастағысы келді, кедейлік, аштық, үрей және олар жақсы білетін шектен тыс үнемшілдіксіз жақсырақ өмір сүргісі келді. Олар қатаң ережелерге негізделген, берік иерархиясы, айқын топтасу шекаралары және қатаң ортодоксалды діни ұстанымдары бар дәстүрлі жүйеге құштарлық танытпады. Америкалық педиатр Бенджамин Споктың «Балалар мен балаларға күтім жасау жөніндегі ортақ ақыл кітабы» (1946) – бестселлерге айналды. Оның отбасылық өмірге деген көзқарасы – достық, еркіндік, ләззат алу және тіпті көңіл көтеру сияқты қағидаларға негізделді, бұл еркіндік пен өркендеудің жаңа дәуірінде отбасылық бақытқа жетудің ең жақсы жолы болып көрінді. Жалақы төмен ұсталды және соғысқа дейінгі тұтыну деңгейіне оралу кешіктірілді, бұл инфрақұрылымды жылдам қайта жаңартуға мүмкіндік берді. Соғыстан кейінгі жылдары жұмыссыздық азайды, экономика өсті, тулақтың жоғары деңгейіне қарамастан, экономиканың өсуі таң қалдырды. Бұзылған инфрақұрылым мен қираған қалалар қайта салынды. Соғыстан кейінгі Нидерландының қалпына келуіне Маршалл жоспары үлкен үлес қосты, ол елге қаржы, тауарлар, шикізат және өнімдерді ұсынды. Голландиялықтар қайтадан халықаралық аренада белсенділік танытты. Голландиялық корпорациялар, әсіресе Royal Dutch Shell және Philips халықаралық деңгейде танымал болды. Нидерландының бизнесмендері, ғалымдары, инженерлері және суретшілері маңызды халықаралық үлес қосты. Мысалы, голланд экономистері, әсіресе Ян Тинберген (1903–1994), Тьяллинг Купманс (1910–1985) және Анри Тейл (1924–2000) эконометрия деп аталатын математикалық және статистикалық әдістемеге үлкен үлес қосты. Батыс Еуропа бойынша 1973 жылдан 1981 жылға дейінгі кезең 1960 жылдардың қарқынды дамуының аяқталуын білдірді. Нидерландыда да сол жылдары экономикалық өсім теріс болды. Жұмыссыздық тұрақты түрде өсіп, әлеуметтік қамсыздандыруға жұмсалатын шығындар күрт өсті. Инфляция екі таңбалы көрсеткішке жетті, мемлекеттік табыстар азайды. Жағымды жағынан, бай табиғи газ қоры табылды, бұл кезеңнің көп бөлігінде ағымдағы шоттың оң талдамасын қамтамасыз етті. Мемлекеттік бюджет тапшылығы жоғары болды. Хорлингс пен Смитстің ұзақ мерзімді экономикалық талдауына сәйкес, Нидерланд экономикасындағы негізгі табыстар 1870–1930 жылдар аралығында және 1950–1970 жылдар аралығында шоғырландырылды. 1930–1945 жылдары және 1987 жылдан кейін көрсеткіштер әлдеқайда төмен болды.

Су тасқынын бақылау

Нидерландыдағы соңғы ірі су тасқыны 1953 жылдың ақпан айының басында болды, сол кезде үлкен дауыл Нидерландының оңтүстік-батысындағы бірнеше бөгеттердің құлауына себеп болды. Келесі су шашу салдарынан 1800-нен астам адам суға батып қайтыс болды. Осыдан кейін Нидерланд үкіметі елді болашақ су тасқындарынан қорғау үшін ауқымды мемлекеттік жұмыстар ("Дельта жұмыстары") бағдарламасын қабылдады. Жобаны аяқтауға трицадан астам жыл уақыт кетті. Остершельдедам, жаңа технологиялық теңіз дауылдарына қарсы тосқауыл, 1986 жылы пайдалануға берілді. Ұлттық "Дельта" бағдарламасы тәуелсіз комиссардың басшылығымен осы жұмыстарды басқаруды жалғастыруда, мақсаты – 2050 жылға қарай Нидерландыны климатқа және суға төзімді ету.

Еуропалықтандыру, америкалықтандыру және интернационализациялау

Еуропалық көмір және болат қауымдастығы (ЕКБҚ) 1951 жылы алты құрылтайшы мүше елдер: Бельгия, Нидерланды және Люксембург (Бенилюкс елдері) және Батыс Германия, Франция және Италия тарапынан құрылды. Оның мақсаты мүше мемлекеттердің көмір және болат ресурстарын біріктіру, сондай-ақ қатысушы елдердің экономикасын қолдау болды. ЕКБҚ соғыс кезінде бір-бірімен соғысқан елдер арасындағы шиеленісті азайтуға да көмектесті. Уақыт өте келе, бұл экономикалық бірігу мүшелерінің саны артып, қызмет аясы кеңейіп, Еуропалық экономикалық қауымдастығына, кейіннен Еуропалық Одаққа (ЕО) айналды. АҚШ-тың ықпалы күшейе бастады. Соғыстан кейін жоғары білім беру неміс үлгісінен американдық үлгіге көшуге ұшырады. Соғыс аралық кезеңде американдық ықпал аз болды, ал соғыс кезінде нацистер джазбен бейнеленген «тоқыраған» американдық мәдениеттің қауіптерін баса көрсетті. Алайда, нидерландтар соғыстан кейінгі кезеңде АҚШ-қа көбірек қызығушылық танытты, мүмкін, нацистерге деген қарсылығының арқасында, бірақ әрине американдық фильмдер мен тұтыну тауарларының әсерінен. Маршалл жоспары голландтарды американдық басқару тәжірибесімен таныстырды. НАТО американдық әскери доктрина мен технологиясын әкелді. Дегенмен, зиялылар, суретшілер және саяси солшылдар американдықтарға қатысты көбірек сақтық танытты. Роб Кростың сөзіне сәйкес, Нидерландыдағы антиамериканизм екіұшты болды: американдық мәдениет бір мезгілде қабылданып, сынға да ұшырады. Нидерланды Еуропалық Одақтың, НАТО-ның, Экономикалық Ынтымақтастық және Даму Ұйымының (ЭЫДҰ) және Әлемдік сауда ұйымының (ДСҰ) құрылтайшы мүшесі болып табылады. Бельгия және Люксембургпен бірге Бенилюкс экономикалық одағын құрайды. Елде Химиялық қаруды тыйым салу ұйымы және бес халықаралық сот орналасқан: Тұрақты төрелік соты, Халықаралық сот, бұрынғы Югославия үшін Халықаралық қылмыстық трибуналы, Халықаралық қылмыстық сот және Ливан үшін арнайы трибунал. Алғашқы төртеуі Гаагада орналасқан, сондай-ақ Еуропалық Одақтың қылмыстық барлау агенттігі – Европол және сот ынтымақтастығы агенттігі – Евроюст та Гаагада орналасқан. Бұл қаланың «дүниежүзілік құқықтық астана» деп аталуына себеп болды.

Колониядан шығу және көп мәдениеттілік

Голландиялық Шығыс Үндістан Нидерланды үшін ұзақ жылдар бойы құнды ресурс болды, 1930 жылдары Нидерландының ұлттық табысының шамамен 14% құрады және мыңдаған голландтар мен шенеуніктерге, бизнесмендерге және миссионерлерге мекен болды. ХХ ғасырдың бірінші жартысында Голландиялық Шығыс Үндістанда жаңа ұйымдар мен көшбасшылар пайда болды. Этиқалық саясатының арқасында үкімет білімді индонезиялық элитасын құруға көмектесті. Осы терең өзгерістер «Индонезияның ұлттық қайта жаралуын» құрады. Саяси белсенділіктің күшеюі және жапондық оккупация Голландия үкіметін әлсіретті, нәтижесінде 1945 жылдың 17 тамызында, Жапония капитуляциясына екі күннен кейін тәуелсіздік жарияланды. Голландия Индонезияны жібергісі келмеді. Алайда Нидерланды елді қайта басып алуға тым әлсіз болды. Жапондықтар барлық голландтарды тұтқынға алып, аралдарды кеңінен танымал болған жергілікті үкіметке тапсырды. Британдық әскер жапондықтарды қарусыздандыру үшін келді. Голландтар соңында оралып, Индонезияның ұлттық революциясын күшпен басуға тырысты, кейде Равагедедегі қырғын сияқты қатыгездікке ұшырады. Жүздеген мыңдаған индонезиялықтар Голландияның ұстанымын қолдады, тәуелсіздікке қол жеткізген кезде олардың көпшілігі Нидерландыға көшірілді. Ұлыбритания 1947 жылдың наурыз айында қол қойылған келісімге делдалдық жасады, ол бойынша Ява, Мадура және Суматрадағы жаңа Индонезия Республикасының де-факто бақылауы мойындалды, сонымен қатар көптеген кіші және маңызды емес аралдардағы Голландияның бақылауы сақталды. Көп ұзамай Индонезияның федеративтік мемлекеті және Нидерландымен одақ құрылатыны күтілді, бірақ бұл ешқашан іске аспады. Индонезиялықтар толық билікті беруді талап етті, ал голландтар бас тартты. 1946 жылы АҚШ Индонезиядағы голландтарды қаржыландырып, Гаагаға қысым көрсетуге мүмкіндік алды. Халықаралық қысымның күшеюі, соның ішінде АҚШ-тың әскери қаржыны тоқтату туралы ескертулері Нидерландыны кері шегінуге мәжбүр етті. Индонезия Республикасының коммунистік көтерілісті басудағы табысы шешуші оқиға болды. Вашингтон енді Индонезияның коммунизмге қарсы суық соғыстағы маңызды бөлігі екенін және Индонезия үкіметінің қажетті одақтас екенін түсінді, ал голландтардың тактикасы нәтижесіз және хаотикалық екенін, тек коммунистік бүліктерге көмектесе алатынын мойындады. Алайда Голландияның колониялық үстемдіктен бас тарту саясаты көбінесе Индонезия үкіметінің экспансионистік көзқарасымен және Голландия басшыларының Индонезиямен әскери қақтығыстардан қорғау үшін басқа аралдарға әскер жіберуге міндеттілігімен баяу жүрді. Нидерланды Индонезияның тәуелсіздігін 1949 жылдың 27 желтоқсанында ресми түрде мойындады, сол күні «егемендікті беру» орын алды, және осы күні голланд саясаткерлері мен әскери басшылары Индонезияның басқа аймақтарға үстемдік ету әрекетіне кедергі келтіруді тоқтатты. Тек Ириан, Жаңа Гвинеяның батыс жартысы 1961 жылға дейін Голландиялық Жаңа Гвинея ретінде Голландияның бақылауында болды, содан кейін Голландия бұл аймақтың егемендігін Индонезияға берді. Индонезияның ұлттық революциясы кезінде және одан кейін 350 000-нан астам адам Индонезиядан Нидерландыға кетті. Олардың арасында 250 000 еуропалық және «индостар» (голландиялық-индонезиялық еуразиялықтар), 100 000 әскери міндеттілер және Нидерландыға көшіп келген 12 000 Оңтүстік Молуккалықтар болды. 1975 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін 115 000 суринамдық Нидерландыға көшіп барды. Бұл көші-қон 20 жыл ішінде бес түрлі толқынмен жүзеге асты. Оған индустар (көптегендері соғыс жылдарында жапондық концлагерьлерде болды), бұрынғы Оңтүстік Молукка сарбаздары мен олардың отбасылары, «Жаңа Гвинея мәселесі» бойынша голланд азаматтары, Голландиялық Жаңа Гвинеядан келген голланд азаматтары (оның ішінде Папуа мемлекеттік қызметкерлері мен олардың отбасылары) және қалған басқа индустар кірді, бірақ кейіннен Индонезия азаматтығын алу туралы шешіміне өкінді. Индонезиядан шыққан индустар (қазір олардың саны шамамен 680 000-ға жуық) Нидерландыдағы ең ірі этникалық азшылық тобы болып табылады. Олар голланд қоғамына бірігіп кеткен, бірақ олар өздерінің мәдениетінің көптеген аспектілерін сақтап қалды және Нидерландыға ерекше индонезиялық дәмін қосты. Бастапқыда Голландиялық Шығыс Үндістанның жоғалуы экономикалық құлдырауға әкеледі деп қорқытылғанмен, Голландия экономикасы 1950 және 1960 жылдары ерекше өсімді бастан өткерді (әсіресе Маршалл жоспарынан алынған көмек есебінен). Шындығында, еңбекке деген сұраныс соншалықты күшті болды, Италия мен Испаниядан бастап, кейін Түркия мен Мароккодан үлкен көлемде иммиграция белсенді түрде ынталандырылды. Суринам 1975 жылдың 25 қарашасында тәуелсіздік алды. Голландия үкіметі Суринамнан иммигранттар ағынын тоқтату және колониялық мәртебесін аяқтау үшін тәуелсіздікті қолдады. Алайда Суринам халқының шамамен үштен бірі, саяси толқулар мен экономикалық құлдыраудан қорқып, Нидерландыға көшіп кетті, Суринамдағы халық санымен шамалас Суринамдық қауымдастығын құрды.

Либерализация

Соғыстан кейінгі туу көрсеткішінің артуымен өскен балалар 1960 жылдары голландтық өмірдегі қатаңдықтарға қарсы бүлікке бастама берді. Батыс Еуропа мен АҚШ-та студенттік қарсылық, бейресмилік, сексуалдық еркіндік, бейресми киім, жаңа шашты стильдер, наразылық музыкасы, есірткі және идеалмен сипатталатын жастар мәдениеті қалыптасты. Жастар, әсіресе студенттер, дәстүрлі нормаларды қабылдамады және әйелдер құқықтары, сексуалдық мәселелер, қарусыздану және қоршаған ортаға қатысты өзгерістерді талап етті. Діни сенімнің төмендеуі, секуляризация, 1960 жылдан кейін Фрисландия және Гронинген провинцияларындағы протестанттық ауылдық аймақтарда бірінші рет байқалды. Кейін Амстердам, Роттердам және батыстағы басқа да ірі қалаларға тарады. Соңында, католиктердің оңтүстік аймақтарында да діни сенімнің төмендеуі байқалды. Кальвинистер мен католиктер арасындағы әлеуметтік қашықтық азайған сайын (аралас некелерге бастады), олардың партияларын біріктіру мүмкін болды. 1977 жылы Антиреволюциялық партия (АРП) Католик Халық партиясымен (КВП) және Протестанттық Христиандық Тарихи Одағымен (ХХО) бірігіп, Христиан-демократиялық шақыру (ХДО) партиясын құрды. Алайда, протестанттық «Киелі белдеуде» діни жаңғырудың нәтижесінде және шетелден келген иммигранттар мен жоғары туу көрсеткіші салдарынан мұсылман және индуист қауымдастықтарының өсуіне байланысты қарсы тенденция пайда болды. 1982 жылдан кейін әлеуметтік қамтамасыздандыру жүйесі, әсіресе қарттық зейнетақы, жұмыссыздық жәрдемақысы және мүгедектік зейнетақысы/ерте зейнетке шығу жәрдемақысы бойынша шектеулер енгізілді. 1994 жылғы жалпы сайлауда Христиан-демократиялық ХДО өкілдерінің көп бөлігін жоғалтқаннан кейін, социал-либералдық «Демократтар 66» (D66) партиясы екі есеге өсіп, Еңбек партиясымен (Нидерланды) (PvdA) және Халықтық Азаттық және Демократия партиясымен (VVD) коалиция құрды. Бұл «көк» (үкіметтік) коалиция ондаған жылдар бойы үкіметте ХДО-ның болмауының бастамасы болды. Популист саясаткер Пим Фортуиннің өркендеуіне дейін жалғанған «көк» коалиция жылдарында үкімет бұрын христиандық идеологияға байланысты кабинеттерде табу саналған мәселелерді қарастырды. Осы кезеңде Нидерланд үкіметі ресми толеранттылық саясатына (gedoogbeleid) негізделген беспрецеденттік заңнаманы қабылдады. Аборт пен эвтаназия қылмыстық жазадан босатылды, бірақ оларды жүзеге асыру үшін қатаң ережелер белгіленді. Есірткі саясаты, әсіресе каннабис реттелуіне қатысты реформалар жүргізілді. Проституция заңдастырылды, бірақ олардың денсаулығы мен қауіпсіздігін тиісінше бақылауға болатын арнайы үйлерге шектелді. 2001 жылғы бір жынысты неке туралы заңмен Нидерланды әлемде бір жынысты некелерді заңдастырған алғашқы ел болды. Әлеуметтік реформалармен қатар «көк» коалиция ерекше экономикалық өркендеу кезеңіне де төрағалық етті.

21 ғасыр

2000 жылы халық саны 15,9 миллион адамға жетті. 2011 жылдың мамыр айында ЭЫДҰ Нидерландыны әлемдегі ең "бақытты" ел деп таныды. 30 сәуір 2013 жылы Koningsdag (Патша күні) күні ханзада Виллем-Александр анасы Беатрикс патшайымның тақтан бас тарғаннан кейін король болып тағайындалды. Беатрикс 75 жасында тақтан бас тарған кезде ел тарихындағы ең ұзақ билік еткен монарх болды. 2014 жылдың 17 шілдесінде Ресей шекарасына жақын Шығыс Украинадағы әуе шабуылынан құлаған Malaysia Airlines рейсі MH17 ұшағындағы 298 адамның ішінде 196 голланд азаматы қаза тапты. 2016 жылдың 6 сәуірінде Гаагада Еуропалық Одақ пен Украина арасындағы әріптестік туралы келісімді мақұлдау жөніндегі референдум өтті. VVD партиясының премьер-министрі Марк Рютте 2017 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетіп, үшінші үкіметті құрды және алғашқы айларда 2006 жылдан бері Халықтық бостандық және демократия партиясының дауысынан кейін сынға ұшырады. 2020 жылдың ақпан айының соңында Нидерландыда COVID-19 жұқпасының алғашқы жағдайы расталды, ал 19 желтоқсанда карантин ресми түрде жарияланды. 2020 жылдың екінші тоқсанында Нидерланд экономикасы алдыңғы тоқсанмен салыстырғанда 8,4 пайызға төмендеді. Келесі тоқсандарда жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) қалпына келді. COVID-19-ға қарсы алғашқы вакциналар 2021 жылдың қаңтар айының басында жасалды. 2023 жылдың 30 шілдесіне дейін барлығы 12 370 518 адам вакцинаның алғашқы кезеңін алды. 2021 жылдың наурыз айында премьер-министр Марк Рютте басқаратын оңшыл VVD партиясы сайлауда жеңіске жетіп, 150 орынның 35-ін иеленді. Екінші ірі партия – 24 орынға ие болған солшыл-орталық D66 партиясы. Герт Вилдерстің оңшыл партиясы қолдауын жоғалтты. 2010 жылдан бері билікте отырған премьер-министр Марк Рютте төртінші коалициялық үкіметті құрды.