Кіріспе
Ашық қолжетімділік бір уақыттағы ақпараттық жүйесі (OASIS) – Солтүстік Америкада электр қуатын таратуға қатысты қызметтерді алуға арналған интернетке негізделген жүйе. Бұл жоғары кернеулі беру желілерін көтерме көлемде электр энергиясын тасымалдау үшін резервтеудің негізгі құралы болып табылады. OASIS тұжырымдамасы алғаш рет 1992 жылғы Энергетика саясаты заңында көтерілді және 1996 жылы Федералдық Энергетиканы реттеу комиссиясының (FERC) 888 және 889 нұсқауларымен ресми түрде бекітілді.
OASIS-тен бұрын
Солтүстік Америкадағы электрмен жабдықтау жүйелері уақыт өте келе реттелетін монополиялар ретінде дамыды, белгілі бір географиялық аймақтағы беру және тарату желілерін иелену және пайдалану құқығымен бірге, сол аймақтағы барлық тұтынушыларға қызмет көрсету жауапкершілігімен бірге юрисдикциялық коммуналдық қызметтерге берілді. Алғашқыда электр компаниялары жүйелеріндегі жергілікті электр энергиясын өндіру орналастыруларын салу арқылы өз жүйелерінің қуат сұранысын қамтамасыз етті. Кейіннен әлеуметтік, экономикалық және экологиялық факторлар жаңа келісімдерге әкелді, онда электр компаниясы көршілес компаниялармен ұзақ мерзімді электр энергиясын сатып алу немесе сату шартына келісе алатын немесе өз жүйесінен тыс жаңа электр энергиясын өндіру орналастыруларын орналастырып, сол энергияны өз жүйесіне жеткізу үшін беру құқығы бойынша ұзақ мерзімді келісімдерге түсе алатын. Күнделікті операциялардың қысқа мерзімді жағдайында электр компаниялары өздерінің электр энергиясын өндіру мүмкіндіктерін толықтыру үшін көршілес компаниялармен "алдын ала жоспарлау" (күн бұрын) немесе "нақты уақытта" (сол күні немесе келесі сағат) энергиялық мәмілелерге келіседі.
Тік интеграцияланған коммуналдық қызметтер
Коммуналдық компаниялар өздерінің операцияларын көршілерімен күрделірек тәсілдермен интеграциялай бастағанда, олар үш деңгейлі тік ұйымдық құрылымға дамыды: Энергия өндіру, Энергия беру және Жеткізуді жоспарлау. Күнделікті немесе бір күн бұрынғы операциялық деңгейде бұл функцияларды ірі коммуналдық компанияларда үш немесе одан да көп адам орындай алады, ал кішігірім коммуналдық компанияларда олар бір қызметкердің міндеттеріне біріктірілуі мүмкін. Әр функцияға қажетті кеңсе қолдауының көлемі коммуналдық компанияның мөлшеріне байланысты айтарлықтай өзгереді.
Ұрпақ
Өндіріс тобы өндіріс активтерін күтіп ұстау және пайдалануды басқарады, сонымен қатар болашақтағы сұранысты қанағаттандыру үшін өндіріс активтерін қашан, қайда және қандай көлемде дамыту қажеттігін ескере отырып, болашаққа бағытталған жоспарлау жүргізеді.
Беріліс
Трансмиссия тобы жоғары кернеулі беру жүйесін және төмен кернеулі тарату жүйесін қолдаумен айналысады. Жүктеме талаптары артқанда немесе жүйелеріне жаңа энергия өндіру көздері қосылғанда, олар энергияның сенімді жеткізілуін сақтау үшін қолданыстағы нысандарды жаңартады немесе жаңа беру желілерін құрылыстайды.
Жоспарлау
Жоспарлау тобы күнделікті және сағаттық тұтынушылардың жүктемесіне қатысты талапты қанағаттандыру үшін жеткілікті электр қуатының болуын қамтамасыз етуге, сондай-ақ ұзақ мерзімді қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін ресурстарды сатып алуға жауапты. Бұл ресурстарды өндіру тобы арқылы немесе басқа компаниялармен сатып алу және сату арқылы қамтамасыз етуге болады.
Ішкі клиенттер
Тұрғын немесе коммерциялық/өнеркәсіптік тұтынушылардан өзгеше, электр энергиясын көп көлемде пайдаланатын ірі кәсіпорындар, мысалы, фабрикалар, кен орындары және ірі зауыттар әдетте электр энергиясы үшін жеткізушіге төлейтін бағаны келісу мүмкіндігіне ие. Кейбір жағдайларда олардың өздерінің электр энергиясын өндіруге арналған активтері де болуы мүмкін. Егер олар өздерінің өндірген энергиясын пайдаланбастан, жеткізушінің энергиясын пайдалануды таңдаса, оны жеткізу үшін қосымша төлем қажет болуы мүмкін, себебі бұл желі арнайы олардың қажеттіліктері үшін салынған болуы мүмкін. Желілік ұйым көрсеткен қызметтерге арналған төлемдер проформа тарифінде белгіленеді, бұл құжат сатып алушы мен жеткізушіге қойылатын талаптар мен жауапкершіліктерді, сондай-ақ қолжетімді желілік қызметтердің түрлерінің сипаттамасы мен құнын егжей-тегжейлі түсіндіреді.
1992 жылғы Энергетика саясаты туралы заңның әсері
1992 жылғы Энергия саясаты заңы (EPAct) Солтүстік Америка электр энергиясы нарығының либерализациясының бастапқы негізін қалады. Бұл заң коммунальдық компанияларға Солтүстік Америкадағы электр беру жүйелеріне сыртқы ұйымдардың тең қол жеткізуін қамтамасыз етуді талап етті. Заңның мақсаты – ірі тұтынушыларға (және теориялық тұрғыда, барлық тұтынушыларға) өздерінің электр энергиясын жеткізушіні таңдауға және оны генерациядан олардың жүктемесін қамтамасыз ету үшін жеткізу құнына төлеуге мүмкіндік беру болды. Жаңа генерациялық қуаттарға аймақтық беру жүйесіне тең қол жеткізуге рұқсат етілетініне сенім білдіріліп, 1992 жылғы EPAct-тың ықпалымен Солтүстік Америка электр нарығының дамуына жауап ретінде жаңа, тәуелсіз меншіктегі генерациялық активтерді салу басталды. Бәсеке күшейетінін сезген электр компаниялары өздерінің кестелеу функцияларын өзгерте бастады, еншілес электр сату бөлімдерін құрды. Сол сияқты, қаржылық саудамен айналысатын және электр энергиясынан тыс энергетикалық компаниялар да жаңа нарықтағы мүмкіндіктерді көріп, еншілес емес электр сату бөлімдерін ұйымдастыра бастады. Ашық қол жеткізілім арқасында, жеткілікті ресурстарға және/немесе кредиттік қабілеттілігіне ие кез келген адам генерация құқығын сатып алып, оны беру желісі арқылы (жеткілікті қуаттылық болған жағдайда) жылжытып, сұранысы жоғары жерге жеткізе алатын болды. 1992 жылғы EPAct қабылданғаннан кейін, тәуелсіз генерация иелері/операторлары (ірі электр өндірушілер немесе IPP) және еншілес емес электр сатушылар FERC-ке жаңа ашық қол жеткізілім талаптары бойынша әділетсіздік туралы көптеген шағымдар түсірді. Шағымдардың көпшілігі бірдей мәселеге тоқталып өтті: вертикальды интеграцияланған электр компаниялары жүйеде қуатты жылжытуға тырысатын сыртқы тараптарға қарағанда өздерінің еншілес электр сату бөлімдерін басымдыққа қойды. Көптеген жағдайларда электр сатушылар беру операторларымен қатар жұмыс істеді (немесе тіпті бір адам болды) және сыртқы беру жүйесінің пайдаланушыларына әділетсіз қарауды болдырмайтын ережелер болған жоқ.
FERC 888 және 889 бұйрықтары
Өнім өндірудегі бәсекелестікті қорғау және дамыту, сондай-ақ беру жүйесінің сыртқы пайдаланушыларына әділ қарауды қамтамасыз ету мақсатында FERC 1996 жылғы 24 сәуірде 888 және 889 нөмірлі бұйрықтарды шығарды. 1992 жылғы EPAct Солтүстік Америкада электр энергиясы нарығын либералдаудың бастамасы болды, бірақ 888 және 889 нөмірлі бұйрықтар электр энергиясын саудалаудың нығайып, қалыптасқан кезеңін белгіледі.
889-шы бұйрық, "Әдеп нормалары" бұйрығы
889-шы бұйрық электр энергиясы нарығының барлық қатысушыларының тарату жүйесін пайдаланушы компаниялармен қалай өзара әрекеттесуі керектігін ең толыққанды түсіндірді. Ол кейіннен OASIS "түйіндері" деп аталған құрылым мен функцияларды анықтады, олар – әр тарату жүйесінің нарықтық ұсыныстары мен тарату мүмкіндіктері туралы хабарламаларға қол жеткізуді қамтамасыз ететін, қауіпсіз, интернетке негізделген интерфейстер. Әр OASIS түйіні нарыққа ақпарат таратудың жалғыз нүктесі және тарату қызметіне (TSR) сұраныстарды беру үшін, тіпті өздерінің бас компаниясының тарату жүйесіне қол жеткізуді қалайтын электр энергиясын сатушылар үшін де клиенттерге арналған портал болуға тиіс болды.
OASIS түйіндері
OASIS түйіндері толығымен веб-негізделген, ал жалпыға қолжетімділік шектеулі. Электр энергиясын сатушылар тасымалдаушы компанияның OATT-сына қол қойса, олар толық қолжетімділікке ие болады, осылайша қолданыстағы тасымалдау және қызмет көрсету мүмкіндіктерін, сондай-ақ басқа тараптар жасаған қызмет көрсету сұраныстарын көре алады. Сондай-ақ, тек оқуға рұқсаты бар, қызметтерді сұрамайтын нарық бақылаушылары бар, олар жүріп жатқан процестерді қарап білуге мүмкіндік алады. Электр беру қондырғыларында электр желісінің сенімді жұмыс істеуі үшін сақталуы тиіс электр беру лимиттері бар. Тасымалдау операторлары әртүрлі болашақ уақыт аралықтарында жүйелік зерттеулер жүргізеді, өздерінің «туған жүктемесін» қамтамасыз ету үшін қанша беру қуаты қажет екенін және жоғары кернеулі жабдықтарға зақым келтіретін жоспардан тыс немесе кездейсоқ ағып кетуді болдырмау үшін қанша қуатты резерв ретінде қалдыру керектігін анықтайды. Жүктемені қамтамасыз етуге және қауіпсіз ағын шегін сақтауға қажетті қуаттың арасындағы айырма OASIS түйінінде сатып алуға ұсынылуы мүмкін. Жоспарланбаған істен шығулар және басқа да жүйелік төтенше жағдайлар электр беру жүйелерінің жалпы қуат беру қабілетіне кері әсер етеді, сондықтан кейде тасымалдаушылар жүйедегі қуат ағынын қысқартуға мәжбүр болады, бұл OASIS-те сатып алушыларға берілген беру құқықтарын жою арқылы жүзеге асырылады. Кейбір тасымалдаушылар өздерінің транзакцияларының қысқартылуын болдырмау үшін жоғары баға төлеуге дайын, сондықтан тасымалдау компаниялары әртүрлі бағамен тасымалдау қызметінің әртүрлі басымдық деңгейлерін ұсынады. Ең арзан түрдегі тасымалдау әдетте «қатаң емес» болып табылады және сағаттық негізде сатып алынады. Күнделікті қатаң емес тасымалдау сәл жоғары басымдыққа ие (өйткені сатып алушы күні бойы сатып алуға міндеттенді), ал басымдық апталық, айлық, маусымдық, жылдық немесе одан да ұзақ мерзімдікке дейін артады, сонымен қатар әрқайсысының құны да бірте-бірте өседі. «Қатаң» тасымалдау қызметтері одан да қымбат, бірақ олар соңғы болып қысқартылатын транзакциялар болып табылады. OASIS түйіндері пайда болғанға дейін көптеген тасымалдау иелері өздерінің ұжымдық тасымалдау жүйелерінің операциялық бақылауын әртүрлі тәуелсіз жүйе операторларына (ISO) тапсырған. Бұл ISO-лар өздерінің ұжымдық жүйелеріне OASIS арқылы қол жеткізуді өте ерте ұсынды, сондықтан бірнеше тасымалдау жүйелерін кесіп өтетін бір ғана OASIS тасымалдау қызметіне сұрау салу мүмкін болды. OASIS құрылғаннан бері және FERC-тің ISO-ның бақылауына тасымалдау активтерін беруге ынталандыруымен, ISO-лар тасымалдау жүйелерін бақылауға алып, олардың OASIS функцияларын біріктіруіне байланысты OASIS түйіндерінің саны азайып келеді.
OASIS әсері
Электр энергиясын сатушыларға бірнеше беру жүйесі арқылы электр энергиясын сатып алуға мүмкіндік берілгеннен кейін, көптеген беру операторлары өздерінің беру жүйелерінің күшін күрт артқанын байқады. Мемлекеттік беру қызметтері көбінесе «нүктеден нүктеге» алынса да, шындығында қуат ағыны электр энергиясының қасиеттеріне сәйкес көптеген бағыттарға бөлінеді, сондықтан энергия ағыны ең аз кедергісі бар жолмен жүзеге асады – нақтырақ айтқанда, ағын параллель тізбектердегі кедергілердің өзара теңдестігіне байланысты болады. Ұзақ қашықтықтағы электр энергиясы транзакцияларын жоспарлаудың салдары ретінде энергияның балама жолдармен ағуынан туындаған «шеңберлі ағындар» пайда болды. Беру жүйесі операторлары дилеммаға тап болды: мәселелер көбінесе сыртқы факторлардың салдары болды, ал жүйеге түсетін жүктемені азайтудың жалғыз жолы – өздерінің беру сатуын қысқарту еді. Бұл кірістің жоғалуына әкелді, бірақ жүктеме мәселесін толығымен шешпеді. Солтүстік Америка Электр Сенімділігі Корпорациясы (NERC) Солтүстік Американың электр желісіне қауіп төндіретін бұл жаңа мәселені шешу үшін NERC Tagging қолданбасын енгізді. NERC Tagging транзакцияның басталысынан соңына дейінгі барлық кезеңін қамтыды. Бұл оларға әртүрлі OASIS түйіндерінде алынған барлық беру кезеңдерін біріктіруге және содан кейін осы кестелердің беру жүйелеріне қалай әсер ететінін және қандай беру басымдықтары қолданылғанын анықтауға мүмкіндік берді. Осы ақпарат беру жүйелеріндегі жүктемені азайту үшін қандай кестелерді қысқарту керектігін анықтауға көмектесті. NERC сондай-ақ электр жүйесі туралы деректердің базасы болып табылатын Беру жүйелері туралы ақпараттық желілерді (TSIN) бастапқы бақылауға алды. 2012 жылы Солтүстік Америка Энергия Стандарттары Кеңесі (NAESB) TSIN-ге жауапкершілікті өз мойнына алды. Қазір ол «OATI Web Registry» деп аталады және пайдаланушылардың тіркелуін қажет етеді. Тіркеу – бұл генерациялық нүктелердің, беру қондырғыларының және беру нүктелерінің толық тізімі, сондай-ақ оны пайдаланатын қосымшаларға (әртүрлі OASIS түйіндері және NERC Tagging қолданбасы) қатысты беру және генерациялау басымдықтарының анықтамасы бар веб-негізделген деректер қоры.